॥ ऋषय ऊचुः ॥ जगत्पिता शिवः प्रोक्तो जगन्माता शिवा मता ॥ तस्माद्देया त्वया कन्या शंकराय महात्मने ॥ १ ॥

॥ RSaya UcuH ॥ jagatpitA zivaH prokto jaganmAtA zivA matA ॥ tasmAddeyA tvayA kanyA zaMkarAya mahAtmane ॥ 1 ॥

एवं कृत्वा हिमगिरे सार्थकं ते भवेज्जनुः ॥ जगद्गुरोर्गुरुस्त्वं हि भविष्यसि न संशयः ॥ २ ॥

evaM kRtvA himagire sArthakaM te bhavejjanuH ॥ jagadgurorgurustvaM hi bhaviSyasi na saMzayaH ॥ 2 ॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ एवं वचनमाकर्ण्य सप्तर्षीणां मुनीश्वर ॥ प्रणम्य तान्करौ बद्ध्वा गिरिराजोऽब्रवीदिदम्॥३॥

॥ brahmovAca ॥ evaM vacanamAkarNya saptarSINAM munIzvara ॥ praNamya tAnkarau baddhvA girirAjo'bravIdidam॥3॥

हिमालय उवाच ॥ सप्तर्षयो महाभागा भवद्भिर्यदुदीरितम्॥ तत्प्रमाणीकृतं मे हि पुरैव गिरिशेच्छया॥४॥

himAlaya uvAca ॥ saptarSayo mahAbhAgA bhavadbhiryadudIritam॥ tatpramANIkRtaM me hi puraiva girizecchayA॥4॥

इदानीमेक आगत्य विप्रो वैष्णवधर्मवान्॥ शिवमुद्दिश्य सुप्रीत्या विपरीतं वचोऽब्रवीत् ॥।५॥

idAnImeka Agatya vipro vaiSNavadharmavAn॥ zivamuddizya suprItyA viparItaM vaco'bravIt ॥।5॥

तदारभ्य शिवामाता ज्ञानभ्रष्टा बभूव ह ॥ सुताविवाहं रुद्रेण योगिना तेन नेच्छति ॥६॥

tadArabhya zivAmAtA jJAnabhraSTA babhUva ha ॥ sutAvivAhaM rudreNa yoginA tena necchati ॥6॥

कोपागारमगात्सा हि सुतप्ता मलिनाम्बरा ॥ कृत्वा महाहठं विप्रा बोध्यमानापिऽनाबुधत् ॥७॥

kopAgAramagAtsA hi sutaptA malinAmbarA ॥ kRtvA mahAhaThaM viprA bodhyamAnApi'nAbudhat ॥7॥

अहं च ज्ञानविभ्रष्टो जातोहं सत्यमीर्य्यते ॥ दातुं सुतां महेशाय नेच्छामि भिक्षुरूपिणे ॥

ahaM ca jJAnavibhraSTo jAtohaM satyamIryyate ॥ dAtuM sutAM mahezAya necchAmi bhikSurUpiNe ॥

ब्रह्मोवाच॥इत्युक्त्वा शैलराजस्तु शिवमायाविमोहितः ॥ तूष्णीं बभूव तत्रस्थो मुनीनां मध्यतो मुने॥९॥

brahmovAca॥ityuktvA zailarAjastu zivamAyAvimohitaH ॥ tUSNIM babhUva tatrastho munInAM madhyato mune॥9॥

सर्वे सप्तर्षयस्ते हि शिवमायां प्रशस्य वै ॥ प्रेषयामासुरथ तां मेनकां प्रत्यरुन्धतीम् ॥2-3-33-१ ०॥

sarve saptarSayaste hi zivamAyAM prazasya vai ॥ preSayAmAsuratha tAM menakAM pratyarundhatIm ॥2-3-33-1 0॥

अथ पत्युस्समादाय निदेशं ज्ञानदा हि सा॥ जगामारुन्धती तूर्णं यत्र मेना च पार्वती ॥११॥

atha patyussamAdAya nidezaM jJAnadA hi sA॥ jagAmArundhatI tUrNaM yatra menA ca pArvatI ॥11॥

गत्वा ददर्श मेनां तां शयानां शोकमूर्च्छिताम्॥ उवाच मधुरं साध्वी सावधाना हितं वचः ॥१२॥

gatvA dadarza menAM tAM zayAnAM zokamUrcchitAm॥ uvAca madhuraM sAdhvI sAvadhAnA hitaM vacaH ॥12॥

अरुन्धत्युवाच ॥ उत्तिष्ठ मेनके साध्वि त्वद्गृहेऽहमरुन्धती ॥ आगता मुनयश्चापि सप्तायाताः कृपालवः ॥१३॥

arundhatyuvAca ॥ uttiSTha menake sAdhvi tvadgRhe'hamarundhatI ॥ AgatA munayazcApi saptAyAtAH kRpAlavaH ॥13॥

ब्रह्मोवाच ॥ अरुन्धतीस्वरं श्रुत्वा शीघ्रमुत्थाय मेनका ॥ उवाच शिरसा नत्वा तां पद्मामिव तेजसा ॥१४॥

brahmovAca ॥ arundhatIsvaraM zrutvA zIghramutthAya menakA ॥ uvAca zirasA natvA tAM padmAmiva tejasA ॥14॥

मेनोवाच ॥ अहोद्य किमिदं पुण्यमस्माकं पुण्यजन्मनाम् ॥ वधूर्जगद्विधेः पत्नी वसिष्ठस्यागतेह वै ॥१५॥

menovAca ॥ ahodya kimidaM puNyamasmAkaM puNyajanmanAm ॥ vadhUrjagadvidheH patnI vasiSThasyAgateha vai ॥15॥

किमर्थमागता देवि तन्मे ब्रूहि विशेषतः ॥ अहं दासीसमा ते हि ससुता करुणां कुरु ॥ १६ ॥

kimarthamAgatA devi tanme brUhi vizeSataH ॥ ahaM dAsIsamA te hi sasutA karuNAM kuru ॥ 16 ॥

ब्रह्मोवाच ॥ इत्युक्त्वा मेनकां साध्वी बोधयित्वा च तां बहु ॥ तथागता च सुप्रीत्या सास्ते यत्रर्षयोऽपि ते ॥१७॥

brahmovAca ॥ ityuktvA menakAM sAdhvI bodhayitvA ca tAM bahu ॥ tathAgatA ca suprItyA sAste yatrarSayo'pi te ॥17॥

अथ शैलेश्वरं ते च बोधयामासुरादरात्॥ स्मृत्वा शिवपदद्वन्द्वं सर्वे वाक्यविशारदाः ॥ १८ ॥

atha zailezvaraM te ca bodhayAmAsurAdarAt॥ smRtvA zivapadadvandvaM sarve vAkyavizAradAH ॥ 18 ॥

ऋषय ऊचुः ॥ शैलेन्द्र श्रूयतां वाक्यमस्माकं शुभकारणम् ॥ शिवाय पार्वतीं देहि संहर्त्तुः श्वशुरो भव ॥ १९ ॥

RSaya UcuH ॥ zailendra zrUyatAM vAkyamasmAkaM zubhakAraNam ॥ zivAya pArvatIM dehi saMharttuH zvazuro bhava ॥ 19 ॥

अयाचितारं सर्वेशं प्रार्थयामास यत्नतः ॥ तारकस्य विनाशाय ब्रह्मासम्बंधकर्म्मणि ॥2-3-33-२०॥

ayAcitAraM sarvezaM prArthayAmAsa yatnataH ॥ tArakasya vinAzAya brahmAsambaMdhakarmmaNi ॥2-3-33-20॥

नोत्सुको दारसंयोगे शंकरो योगिनां वरः ॥ विधेः प्रार्थनया देवस्तव कन्यां ग्रहीष्यति ॥२१॥

notsuko dArasaMyoge zaMkaro yoginAM varaH ॥ vidheH prArthanayA devastava kanyAM grahISyati ॥21॥

दुहितुस्ते तपस्तप्तं प्रतिज्ञानं चकार सा॥ हेतुद्वयेन योगीन्द्रो विवाहं च करिष्यति ॥२२॥

duhituste tapastaptaM pratijJAnaM cakAra sA॥ hetudvayena yogIndro vivAhaM ca kariSyati ॥22॥

ब्रह्मोवाच ॥ ऋषीणां वचनं श्रुत्वा प्रहस्य स हिमालयः ॥ उवाच किञ्चिद्भीतस्तु परं विनयपूर्वकम् ॥ २३ ॥

brahmovAca ॥ RSINAM vacanaM zrutvA prahasya sa himAlayaH ॥ uvAca kiJcidbhItastu paraM vinayapUrvakam ॥ 23 ॥

हिमालय उवाच ॥ शिवस्य राजसामग्रीं न हि पश्यामि काञ्चन॥ कञ्चिदाश्रयमैश्वर्यं कं वा स्वजनबान्धवम् ॥२४॥

himAlaya uvAca ॥ zivasya rAjasAmagrIM na hi pazyAmi kAJcana॥ kaJcidAzrayamaizvaryaM kaM vA svajanabAndhavam ॥24॥

नेच्छाम्यति विनिर्लिप्तयोगिने स्वां सुतामहम् ॥ यूयं वेदविधातुश्च पुत्रा वदत निश्चितम् ॥२५॥

necchAmyati vinirliptayogine svAM sutAmaham ॥ yUyaM vedavidhAtuzca putrA vadata nizcitam ॥25॥

वरायाननुरूपाय पिता कन्यां ददाति चेत् ॥ कामान्मोहाद्भयाल्लोभात्स नष्टो नरकं यजेत् ॥२६॥

varAyAnanurUpAya pitA kanyAM dadAti cet ॥ kAmAnmohAdbhayAllobhAtsa naSTo narakaM yajet ॥26॥

न हि दास्याम्यहं कन्यामिच्छया शूलपाणये ॥ यद्विधानं भवेद्योग्यमृषयस्त द्विधीयताम् ॥२७॥

na hi dAsyAmyahaM kanyAmicchayA zUlapANaye ॥ yadvidhAnaM bhavedyogyamRSayasta dvidhIyatAm ॥27॥

ब्रह्मोवाच ॥ इत्याकर्ण्य वचस्तस्य हिमागस्य मुनीश्वर ॥ प्रत्युवाच वसिष्ठस्तं तेषां वाक्यविशारद ॥२८॥

brahmovAca ॥ ityAkarNya vacastasya himAgasya munIzvara ॥ pratyuvAca vasiSThastaM teSAM vAkyavizArada ॥28॥

वसिष्ठ उवाच ॥ शृणु शैलेश मद्वाक्यं सर्वथा ते हितावहम् ॥ धर्माविरुद्धं सत्यश्च परत्रेह मुदावहम् ॥ २९ ॥

vasiSTha uvAca ॥ zRNu zaileza madvAkyaM sarvathA te hitAvaham ॥ dharmAviruddhaM satyazca paratreha mudAvaham ॥ 29 ॥

वचनं त्रिविधं शैल लौकिके वैदिकेऽपि च ॥ सर्वं जानाति शास्त्रज्ञो निर्मलज्ञानचक्षुषा ॥ 2-3-33-३० ॥

vacanaM trividhaM zaila laukike vaidike'pi ca ॥ sarvaM jAnAti zAstrajJo nirmalajJAnacakSuSA ॥ 2-3-33-30 ॥

असत्यमहितं पश्चात्सांप्रतं श्रुतिसुन्दरम् ॥ सुबुद्धिर्वक्ति शत्रुर्हि हितं नैव कदाचन ॥ ३१ ॥

asatyamahitaM pazcAtsAMprataM zrutisundaram ॥ subuddhirvakti zatrurhi hitaM naiva kadAcana ॥ 31 ॥

आदावप्रीतिजनकं परिणामे सुखावहम् ॥ दयालुर्धमशीलो हि बोधयत्येव बांधवः ॥ ३२ ॥

AdAvaprItijanakaM pariNAme sukhAvaham ॥ dayAlurdhamazIlo hi bodhayatyeva bAMdhavaH ॥ 32 ॥

श्रुतिमात्रात्सुधातुल्यं सर्वकालसुखावहम् ॥ सत्यसारं हितकरं वचनं श्रेष्ठमीप्सितम् ॥ ३३ ॥

zrutimAtrAtsudhAtulyaM sarvakAlasukhAvaham ॥ satyasAraM hitakaraM vacanaM zreSThamIpsitam ॥ 33 ॥

एवञ्च त्रिविधं शैल नीतिशास्त्रोदितं वचः ॥ कथ्यतां त्रिषु मध्ये किं ब्रुवे वाक्यं त्वदीप्सितम् ॥ ३४ ॥

evaJca trividhaM zaila nItizAstroditaM vacaH ॥ kathyatAM triSu madhye kiM bruve vAkyaM tvadIpsitam ॥ 34 ॥

ब्राह्मसम्पद्विहीनश्च शंकरस्त्रिदशेश्वरः तत्त्वज्ञानसमुद्रेषु सन्निमग्नैकमानसः ॥ ३५ ॥

brAhmasampadvihInazca zaMkarastridazezvaraH tattvajJAnasamudreSu sannimagnaikamAnasaH ॥ 35 ॥

ज्ञानानन्दस्येश्वरस्य ब्राह्मवस्तुषु का स्पृहा ॥ गृही ददाति स्वसुतां राज्यसम्पत्तिशालिने ॥ ३६ ॥

jJAnAnandasyezvarasya brAhmavastuSu kA spRhA ॥ gRhI dadAti svasutAM rAjyasampattizAline ॥ 36 ॥

कन्यकां दुःखिने दत्त्वा कन्याघाती भवेत्पिता ॥ को वेद शंकरो दुःखी कुबेरो यस्य किंकरः ॥ ३७ ॥

kanyakAM duHkhine dattvA kanyAghAtI bhavetpitA ॥ ko veda zaMkaro duHkhI kubero yasya kiMkaraH ॥ 37 ॥

भ्रूभङ्गलीलया सृष्टिं स्रष्टुं हर्त्तुं क्षमो हि सः ॥ निर्गुणः परमात्मा च परेशः प्रकृतेः परः ॥ ३८ ॥

bhrUbhaGgalIlayA sRSTiM sraSTuM harttuM kSamo hi saH ॥ nirguNaH paramAtmA ca parezaH prakRteH paraH ॥ 38 ॥

यस्य च त्रिविधा मूर्त्तिर्विधा तुस्सृष्टिकर्मणि ॥ सृष्टिस्थित्यन्तजननी ब्रह्मविष्णुहराभिधा ॥ ३९ ॥

yasya ca trividhA mUrttirvidhA tussRSTikarmaNi ॥ sRSTisthityantajananI brahmaviSNuharAbhidhA ॥ 39 ॥

ब्रह्मा च ब्रह्मलोकस्थो विष्णुः क्षीरोदवासकृत् ॥ हरः कैलासनिलयः सर्वाः शिवविभूतयः ॥ 2-3-33-४० ॥

brahmA ca brahmalokastho viSNuH kSIrodavAsakRt ॥ haraH kailAsanilayaH sarvAH zivavibhUtayaH ॥ 2-3-33-40 ॥

धत्ते च त्रिविधा मूर्ती प्रकृतिः शिवसम्भवा ॥ अंशेन लीलया सृष्टौ कलया बहुधा अपि ॥ ४१ ॥

dhatte ca trividhA mUrtI prakRtiH zivasambhavA ॥ aMzena lIlayA sRSTau kalayA bahudhA api ॥ 41 ॥

मुखोद्भवा स्वयं वाणी वागधिष्ठातृदेवता ॥ वक्षःस्थलोद्भवा लक्ष्मीस्सर्वसम्पत्स्वरूपिणी ॥ ४२ ॥

mukhodbhavA svayaM vANI vAgadhiSThAtRdevatA ॥ vakSaHsthalodbhavA lakSmIssarvasampatsvarUpiNI ॥ 42 ॥

शिवा तेजस्सु देवानामाविर्भावं चकार सा ॥ निहत्य दानवान्सर्वान्देवेभ्यश्च श्रियं ददौ ॥ ४३ ॥

zivA tejassu devAnAmAvirbhAvaM cakAra sA ॥ nihatya dAnavAnsarvAndevebhyazca zriyaM dadau ॥ 43 ॥

प्राप कल्पान्तरे जन्म जठरे दक्ष योषितः ॥ नाम्ना सती हरं प्राप दक्षस्तस्मै ददौ च ताम् ॥ ४४ ॥

prApa kalpAntare janma jaThare dakSa yoSitaH ॥ nAmnA satI haraM prApa dakSastasmai dadau ca tAm ॥ 44 ॥

देहं तत्याज योगेन श्रुत्वा सा भर्तृनिन्दनम् ॥ साद्य त्वत्तस्तु मेनायां जज्ञे जठरतश्शिवा ॥ ४५ ॥

dehaM tatyAja yogena zrutvA sA bhartRnindanam ॥ sAdya tvattastu menAyAM jajJe jaTharatazzivA ॥ 45 ॥

शिवा शिवस्य पत्नीयं शैल जन्मनिजन्मनि ॥ कल्पेकल्पे बुद्धिरूपा ज्ञानिनां जननी परा ॥४६॥

zivA zivasya patnIyaM zaila janmanijanmani ॥ kalpekalpe buddhirUpA jJAninAM jananI parA ॥46॥

जायते स्म सदा सिद्धा सिद्धिदा सिद्धिरूपिणी ॥ सत्या अस्थि चिताभस्म भक्त्या धत्ते हरस्स्वयम् ॥ ४७ ॥

jAyate sma sadA siddhA siddhidA siddhirUpiNI ॥ satyA asthi citAbhasma bhaktyA dhatte harassvayam ॥ 47 ॥

अतस्त्वं स्वेच्छया कन्यां देहि भद्रां हराय च ॥ अथवा सा स्वयं कान्तस्थाने यास्यत्यदास्यसि ॥ ४८ ॥

atastvaM svecchayA kanyAM dehi bhadrAM harAya ca ॥ athavA sA svayaM kAntasthAne yAsyatyadAsyasi ॥ 48 ॥

कृत्वा प्रतिज्ञां देवेशो दृष्ट्वा क्लेशमसंख्यकम् ॥ दुहितुस्ते तपःस्थानमाजगाम द्विजात्मकः ॥४९॥

kRtvA pratijJAM devezo dRSTvA klezamasaMkhyakam ॥ duhituste tapaHsthAnamAjagAma dvijAtmakaH ॥49॥

तामाश्वास्य वरं दत्त्वा जगाम निजमन्दिरम् ॥ तत्प्रार्थनावशाच्छम्भुर्ययाचे त्वां शिवां गिरे ॥2-3-33-५०॥

tAmAzvAsya varaM dattvA jagAma nijamandiram ॥ tatprArthanAvazAcchambhuryayAce tvAM zivAM gire ॥2-3-33-50॥

अंगीकृतं युवाभ्यां तच्छिवभक्तिरतात्मना ॥ विपरीतमतिर्जाता वद कस्माद्गिरीश्वर ॥५१॥

aMgIkRtaM yuvAbhyAM tacchivabhaktiratAtmanA ॥ viparItamatirjAtA vada kasmAdgirIzvara ॥51॥

तद्गत्वा प्रभुणा देव प्रार्थितेन त्वदन्तिकम् ॥ प्रस्थापिता वयं शीघ्रं ह्यृषयस्साप्यरुन्धती ॥ ५२ ॥

tadgatvA prabhuNA deva prArthitena tvadantikam ॥ prasthApitA vayaM zIghraM hyRSayassApyarundhatI ॥ 52 ॥

शिक्षयामो वयं त्वा हि दत्त्वा रुद्राय पार्वतीम् ॥ एवंकृते महानन्दो भविष्यति गिरे तव ॥ ५३ ॥

zikSayAmo vayaM tvA hi dattvA rudrAya pArvatIm ॥ evaMkRte mahAnando bhaviSyati gire tava ॥ 53 ॥

शिवां शिवाय शैलेन्द्र स्वेच्छया चेन्न दास्यसि॥ भविता तद्विवाहोऽत्र भवितव्यबलेन हि ॥ ५४ ॥

zivAM zivAya zailendra svecchayA cenna dAsyasi॥ bhavitA tadvivAho'tra bhavitavyabalena hi ॥ 54 ॥

वरं ददौ शिवायै स तपन्त्यै तात शंकरः ॥ नहीश्वरप्रतिज्ञातं विपरीताय कल्पते ॥ ५५ ॥

varaM dadau zivAyai sa tapantyai tAta zaMkaraH ॥ nahIzvarapratijJAtaM viparItAya kalpate ॥ 55 ॥

अहो प्रतिज्ञा दुर्लंघ्या साधूनामीशवर्तिनाम् ॥ सर्वेषां जगतां मध्ये किमीशस्य पुनर्गिरे ॥ ५६ ॥

aho pratijJA durlaMghyA sAdhUnAmIzavartinAm ॥ sarveSAM jagatAM madhye kimIzasya punargire ॥ 56 ॥

एको महेन्द्रश्शैलानां पक्षांश्चिच्छेद लीलया ॥ पार्वती लीलया मेरोश्शृङ्गभङ्गं चकार च ॥५७।

eko mahendrazzailAnAM pakSAMzciccheda lIlayA ॥ pArvatI lIlayA merozzRGgabhaGgaM cakAra ca ॥57।

एकार्थे नहि शैलेश नाश्यास्सर्वा हि सम्पदः ॥ एकं त्यजेत्कुलस्यार्थे श्रुतिरेषा सनातनी ॥५८॥

ekArthe nahi zaileza nAzyAssarvA hi sampadaH ॥ ekaM tyajetkulasyArthe zrutireSA sanAtanI ॥58॥

दत्त्वा विप्राय स्वसुतामनरण्यो नृपेश्वर ॥ ब्राह्मणाद्भयमापन्नो ररक्ष निजसम्पदम् ॥ ५९ ॥

dattvA viprAya svasutAmanaraNyo nRpezvara ॥ brAhmaNAdbhayamApanno rarakSa nijasampadam ॥ 59 ॥

तमाशु बोधयामासुर्नीतिशास्त्रविदो जनाः ॥ ब्रह्मशापाद्विभीताश्च गुरवो ज्ञातिसत्तमाः ॥2-3-33-६०॥

tamAzu bodhayAmAsurnItizAstravido janAH ॥ brahmazApAdvibhItAzca guravo jJAtisattamAH ॥2-3-33-60॥

शैलराज त्वमप्येव सुतां दत्त्वा शिवाय च ॥ रक्ष सर्वान्बंधुवर्गान्वशं कुरु सुरानपि ॥६१॥

zailarAja tvamapyeva sutAM dattvA zivAya ca ॥ rakSa sarvAnbaMdhuvargAnvazaM kuru surAnapi ॥61॥

ब्रह्मोवाच ॥ इत्याकर्ण्य वसिष्ठस्य वचनं स प्रह स्य च ॥ पप्रच्छ नृपवार्त्ताश्च हृदयेन विदूयता ॥६२॥

brahmovAca ॥ ityAkarNya vasiSThasya vacanaM sa praha sya ca ॥ papraccha nRpavArttAzca hRdayena vidUyatA ॥62॥

हिमालय उवाच ॥ कस्य वंशोद्भवो ब्रह्मन्ननरण्यो नृपश्चसः ॥ सुतां दत्त्वा स च कथं ररक्षाखिलसम्पदः ॥ ६३ ॥

himAlaya uvAca ॥ kasya vaMzodbhavo brahmannanaraNyo nRpazcasaH ॥ sutAM dattvA sa ca kathaM rarakSAkhilasampadaH ॥ 63 ॥

ब्रह्मोवाच ॥ इति श्रुत्वा वसिष्ठस्तु शैलवाक्यं प्रसन्नधीः ॥ प्रोवाच गिरये तस्मै नृपवार्त्ता सुखावहाम्॥६४॥

brahmovAca ॥ iti zrutvA vasiSThastu zailavAkyaM prasannadhIH ॥ provAca giraye tasmai nRpavArttA sukhAvahAm॥64॥