भवान्युवाच ॥ किमुक्तं गिरिराजाय त्वया योगिस्तपस्विना ॥ तदुत्तरं शृणु विभो मत्तो ज्ञानिविशारद ॥ १ ॥

bhavAnyuvAca ॥ kimuktaM girirAjAya tvayA yogistapasvinA ॥ taduttaraM zRNu vibho matto jJAnivizArada ॥ 1 ॥

तपश्शक्त्यान्वितश्शम्भो करोषि विपुलं तपः ॥ तव बुद्धिरियं जाता तपस्तप्तुं महात्मनः ॥ २ ॥

tapazzaktyAnvitazzambho karoSi vipulaM tapaH ॥ tava buddhiriyaM jAtA tapastaptuM mahAtmanaH ॥ 2 ॥

सा शक्तिः प्रकृतिर्ज्ञेया सर्वेषामपि कर्मणाम् ॥ तया विरच्यते सर्वं पाल्यते च विनाश्यते ॥ ३ ॥

sA zaktiH prakRtirjJeyA sarveSAmapi karmaNAm ॥ tayA viracyate sarvaM pAlyate ca vinAzyate ॥ 3 ॥

कस्त्वं का प्रकृतिस्सूक्ष्मा भगवंस्तद्विमृश्यताम् ॥ विना प्रकृत्या च कथं लिंगरूपी महेश्वरः ॥ ४ ॥

kastvaM kA prakRtissUkSmA bhagavaMstadvimRzyatAm ॥ vinA prakRtyA ca kathaM liMgarUpI mahezvaraH ॥ 4 ॥

अर्चनीयोऽसि वंद्योऽसि ध्येयोऽसि प्राणिनां सदा ॥ प्रकृत्या च विचार्येति हृदा सर्वं तदुच्यताम् ॥ ५ ॥

arcanIyo'si vaMdyo'si dhyeyo'si prANinAM sadA ॥ prakRtyA ca vicAryeti hRdA sarvaM taducyatAm ॥ 5 ॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ पार्वत्यास्तद्वचः श्रुत्वा महोतिकरणे रतः ॥ सुविहस्य प्रसन्नात्मा महेशो वाक्यमब्रवीत् ॥ ६ ॥

॥ brahmovAca ॥ pArvatyAstadvacaH zrutvA mahotikaraNe rataH ॥ suvihasya prasannAtmA mahezo vAkyamabravIt ॥ 6 ॥

॥ महेश्वर उवाच ॥ तपसा परमेणेव प्रकृतिं नाशयाम्यहम् ॥ प्रकृत्या रहितश्शम्भुरहं तिष्ठामि तत्त्वतः ॥ ७ ॥

॥ mahezvara uvAca ॥ tapasA parameNeva prakRtiM nAzayAmyaham ॥ prakRtyA rahitazzambhurahaM tiSThAmi tattvataH ॥ 7 ॥

तस्माच्च प्रकृतेस्सद्भिर्न कार्यस्संग्रहः क्वचित् ॥ स्थातव्यं निर्विकारैश्च लोकाचार विवर्जितैः ॥८॥

tasmAcca prakRtessadbhirna kAryassaMgrahaH kvacit ॥ sthAtavyaM nirvikAraizca lokAcAra vivarjitaiH ॥8॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ इत्युक्ता शम्भुना तात लौकिकव्यवहारतः ॥ सुविहस्य हृदा काली जगाद मधुरं वचः ॥ ९ ॥

॥ brahmovAca ॥ ityuktA zambhunA tAta laukikavyavahArataH ॥ suvihasya hRdA kAlI jagAda madhuraM vacaH ॥ 9 ॥

॥ काल्युवाच ॥ यदुक्तं भवता योगिन्वचनं शंकर प्रभो ॥ सा च किं प्रकृतिर्न स्यादतीतस्तां भवान्कथम् ॥ 2-3-13-१०॥

॥ kAlyuvAca ॥ yaduktaM bhavatA yoginvacanaM zaMkara prabho ॥ sA ca kiM prakRtirna syAdatItastAM bhavAnkatham ॥ 2-3-13-10॥

एतद्विचार्य वक्तव्यं तत्त्वतो हि यथातथम् ॥ प्रकृत्या सर्वमेतच्च बद्धमस्ति निरंतरम् ॥ ११ ॥

etadvicArya vaktavyaM tattvato hi yathAtatham ॥ prakRtyA sarvametacca baddhamasti niraMtaram ॥ 11 ॥

तस्मात्त्वया न वक्तव्यं न कार्यं किंचिदेव हि ॥ वचनं रचनं सर्वं प्राकृतं विद्धि चेतसा ॥ १२ ॥

tasmAttvayA na vaktavyaM na kAryaM kiMcideva hi ॥ vacanaM racanaM sarvaM prAkRtaM viddhi cetasA ॥ 12 ॥

यच्छृणोषि यदश्नासि यत्पश्यसि करोषि यत् ॥ तत्सर्वं प्रकृतेः कार्यं मिथ्यावादो निरर्थकः ॥ १३ ॥

yacchRNoSi yadaznAsi yatpazyasi karoSi yat ॥ tatsarvaM prakRteH kAryaM mithyAvAdo nirarthakaH ॥ 13 ॥

प्रकृतेः परमश्चेत्त्वं किमर्थं तप्यसे तपः ॥ त्वया शंभोऽधुना ह्यस्मिन्गिरौ हिमवति प्रभो ॥ १४ ॥

prakRteH paramazcettvaM kimarthaM tapyase tapaH ॥ tvayA zaMbho'dhunA hyasmingirau himavati prabho ॥ 14 ॥

प्रकृत्या गिलितोऽसि त्वं न जानासि निजं हर ॥ निजं जानासि चेदीश किमर्थं तप्यसे तपः ॥ १५ ॥

prakRtyA gilito'si tvaM na jAnAsi nijaM hara ॥ nijaM jAnAsi cedIza kimarthaM tapyase tapaH ॥ 15 ॥

वाग्वादेन च किं कार्यं मम योगिस्त्वया सह ॥ प्रत्यक्षे ह्यनुमानस्य न प्रमाणं विदुर्बुधाः ॥ १६ ॥

vAgvAdena ca kiM kAryaM mama yogistvayA saha ॥ pratyakSe hyanumAnasya na pramANaM vidurbudhAH ॥ 16 ॥

इंद्रियाणां गोचरत्वं यावद्भवति देहिनाम् ॥ तावत्सर्वं विमंतव्यं प्राकृतं ज्ञानिभिर्धिया ॥ १७ ॥

iMdriyANAM gocaratvaM yAvadbhavati dehinAm ॥ tAvatsarvaM vimaMtavyaM prAkRtaM jJAnibhirdhiyA ॥ 17 ॥

किं बहूक्तेन योगीश शृणु मद्वचनं परम् ॥ सा चाहं पुरुषोऽसि त्वं सत्यं सत्यं न संशयः ॥ १८ ॥

kiM bahUktena yogIza zRNu madvacanaM param ॥ sA cAhaM puruSo'si tvaM satyaM satyaM na saMzayaH ॥ 18 ॥

मदनुग्रहतस्त्वं हि सगुणो रूपवान्मतः ॥ मां विना त्वं निरीहोऽसि न किंचित्कर्तुमर्हसि ॥ १९ ॥

madanugrahatastvaM hi saguNo rUpavAnmataH ॥ mAM vinA tvaM nirIho'si na kiMcitkartumarhasi ॥ 19 ॥

पराधीनस्सदा त्वं हि नानाकर्म्मकरो वशी ॥ निर्विकारी कथं त्वं हि न लिप्तश्च मया कथम् ॥ 2-3-13-२० ॥

parAdhInassadA tvaM hi nAnAkarmmakaro vazI ॥ nirvikArI kathaM tvaM hi na liptazca mayA katham ॥ 2-3-13-20 ॥

प्रकृतेः परमोऽसि त्वं यदि सत्यं वचस्तव ॥ तर्हि त्वया न भेतव्यं समीपे मम शंकर ॥२१ ॥

prakRteH paramo'si tvaM yadi satyaM vacastava ॥ tarhi tvayA na bhetavyaM samIpe mama zaMkara ॥21 ॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ इत्याकर्ण्य वचस्तस्याः सांख्यशास्त्रोदितं शिवः ॥ वेदांतमतसंस्थो हि वाक्यमूचे शिवां प्रति ॥ २२ ॥

॥ brahmovAca ॥ ityAkarNya vacastasyAH sAMkhyazAstroditaM zivaH ॥ vedAMtamatasaMstho hi vAkyamUce zivAM prati ॥ 22 ॥

श्रीशिव उवाच ॥ इत्येवं त्वं यदि ब्रूषे गिरिजे सांख्यधारिणी ॥ प्रत्यहं कुरु मे सेवामनिषिद्धां सुभाषिणि ॥ २३ ॥

zrIziva uvAca ॥ ityevaM tvaM yadi brUSe girije sAMkhyadhAriNI ॥ pratyahaM kuru me sevAmaniSiddhAM subhASiNi ॥ 23 ॥

यद्यहं ब्रह्म निर्लिप्तो मायया परमेश्वरः ॥ वेदांतवेद्यो मायेशस्त्वं करिष्यसि किं तदा ॥ २४ ॥

yadyahaM brahma nirlipto mAyayA paramezvaraH ॥ vedAMtavedyo mAyezastvaM kariSyasi kiM tadA ॥ 24 ॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ इत्येवमुक्त्वा गिरिजां वाक्यमूचे गिरिं प्रभुः ॥ भक्तानुरंजनकरो भक्तानुग्रहकारकः ॥ २५ ॥

॥ brahmovAca ॥ ityevamuktvA girijAM vAkyamUce giriM prabhuH ॥ bhaktAnuraMjanakaro bhaktAnugrahakArakaH ॥ 25 ॥

शिव उवाच ॥ अत्रैव सोऽहं तपसा परेण गिरे तव प्रस्थवरेऽतिरम्ये ॥ चरामि भूमौ परमार्थभावस्वरूपमानंदमयं सुलोचयन् ॥ २६ ॥

ziva uvAca ॥ atraiva so'haM tapasA pareNa gire tava prasthavare'tiramye ॥ carAmi bhUmau paramArthabhAvasvarUpamAnaMdamayaM sulocayan ॥ 26 ॥

तपस्तप्तुमनुज्ञा मे दातव्या पर्वताधिप ॥ अनुज्ञया विना किंचित्तपः कर्तुं न शक्यते ॥ २७ ॥

tapastaptumanujJA me dAtavyA parvatAdhipa ॥ anujJayA vinA kiMcittapaH kartuM na zakyate ॥ 27 ॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य देवदेवस्य शूलिनः ॥ प्रणम्य हिमवाञ्छंभुमिदं वचनमब्रवीत् ॥ २८ ॥

॥ brahmovAca ॥ etacchrutvA vacastasya devadevasya zUlinaH ॥ praNamya himavAJchaMbhumidaM vacanamabravIt ॥ 28 ॥

हिमवानुवाच ॥ त्वदीयं हि जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् ॥ किमप्यहं महादेव तुच्छो भूत्वा वदामि ते ॥२९॥

himavAnuvAca ॥ tvadIyaM hi jagatsarvaM sadevAsuramAnuSam ॥ kimapyahaM mahAdeva tuccho bhUtvA vadAmi te ॥29॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ एवमुक्तो हिमवता शंकरो लोकशंकरः ॥ विहस्य गिरिराजं तं प्राह याहीति सादरम् ॥ 2-3-13-३० ॥

॥ brahmovAca ॥ evamukto himavatA zaMkaro lokazaMkaraH ॥ vihasya girirAjaM taM prAha yAhIti sAdaram ॥ 2-3-13-30 ॥

शंकरेणाभ्यनुज्ञातस्स्वगृहं हिमवान्ययौ ॥ सार्द्धं गिरिजया वै स प्रत्यहं दर्शने स्थितः ॥३१ ॥

zaMkareNAbhyanujJAtassvagRhaM himavAnyayau ॥ sArddhaM girijayA vai sa pratyahaM darzane sthitaH ॥31 ॥

पित्रा विनापि सा काली सखीभ्यां सह नित्यशः ॥ जगाम शंकराभ्याशं सेवायै भक्तितत्परा ॥ ३२ ॥

pitrA vinApi sA kAlI sakhIbhyAM saha nityazaH ॥ jagAma zaMkarAbhyAzaM sevAyai bhaktitatparA ॥ 32 ॥

निषिषेध न तां कोऽपि गणो नंदीश्वरादिकः ॥ महेशशासनात्तात तच्छासनकरश्शुचिः ॥३३॥

niSiSedha na tAM ko'pi gaNo naMdIzvarAdikaH ॥ mahezazAsanAttAta tacchAsanakarazzuciH ॥33॥

सांख्यवेदांतमतयोश्शिवयोश्शि वदस्सदा ॥ संवादः सुखकृच्चोक्तोऽभिन्नयोस्सुविचारतः ॥ ३४ ॥

sAMkhyavedAMtamatayozzivayozzi vadassadA ॥ saMvAdaH sukhakRccokto'bhinnayossuvicArataH ॥ 34 ॥

गिरिराजस्य वचनात्तनयां तस्य शंकरः ॥ पार्श्वे समीपे जग्राह गौरवादपि गोपरः ॥ ३५ ॥

girirAjasya vacanAttanayAM tasya zaMkaraH ॥ pArzve samIpe jagrAha gauravAdapi goparaH ॥ 35 ॥

उवाचेदं वचः कालीं सखीभ्यां सह गोपतिः ॥ नित्यं मां सेवतां यातु निर्भीता ह्यत्र तिष्ठतु ॥३६॥

uvAcedaM vacaH kAlIM sakhIbhyAM saha gopatiH ॥ nityaM mAM sevatAM yAtu nirbhItA hyatra tiSThatu ॥36॥

एवमुक्त्वा तु तां देवीं सेवायै जगृहे हरः ॥ निर्विकारो महायोगी नानालीलाकरः प्रभुः ॥ ३७ ॥

evamuktvA tu tAM devIM sevAyai jagRhe haraH ॥ nirvikAro mahAyogI nAnAlIlAkaraH prabhuH ॥ 37 ॥

इदमेव महद्धैर्य्यं धीराणां सुतपस्विनाम् ॥ विघ्रवन्त्यपि संप्राप्य यद्विघ्नैर्न विहन्यते ॥३८॥

idameva mahaddhairyyaM dhIrANAM sutapasvinAm ॥ vighravantyapi saMprApya yadvighnairna vihanyate ॥38॥

ततः स्वपुरमायातो गिरिराट् परिचारकैः॥ मुमोदातीव मनसि सप्रियस्स मुनीश्वर ॥३९॥

tataH svapuramAyAto girirAT paricArakaiH॥ mumodAtIva manasi sapriyassa munIzvara ॥39॥

हरश्च ध्यानयोगेन परमात्मानमादरात् ॥ निर्विघ्नेन स्वमनसा त्वासीच्चिंतयितुं स्थितः ॥2-3-13-४०॥

harazca dhyAnayogena paramAtmAnamAdarAt ॥ nirvighnena svamanasA tvAsIcciMtayituM sthitaH ॥2-3-13-40॥

काली सखीभ्यां सहिता प्रत्यहं चंद्रशेखरम् ॥ सेवमाना महादेवं गमनागमने स्थिता ॥ ४१ ॥

kAlI sakhIbhyAM sahitA pratyahaM caMdrazekharam ॥ sevamAnA mahAdevaM gamanAgamane sthitA ॥ 41 ॥

प्रक्षाल्य चरणौ शंभोः पपौ तच्चरणोदकम् ॥ वह्निशौचैन वस्त्रेण चक्रे तद्गात्रमार्जनम् ॥४२॥

prakSAlya caraNau zaMbhoH papau taccaraNodakam ॥ vahnizaucaina vastreNa cakre tadgAtramArjanam ॥42॥

षोडशेनोपचारेण संपूज्य विधिवद्धरम् ॥ पुनःपुनः सुप्रणम्य ययौ नित्यं पितुर्गृहम् ॥ ४३ ॥

SoDazenopacAreNa saMpUjya vidhivaddharam ॥ punaHpunaH supraNamya yayau nityaM piturgRham ॥ 43 ॥

एवं संसेवमानायां शंकरं ध्यानतत्परम् ॥ व्यतीयाय महान्कालश्शिवाया मुनिसत्तम ॥ ४४ ॥

evaM saMsevamAnAyAM zaMkaraM dhyAnatatparam ॥ vyatIyAya mahAnkAlazzivAyA munisattama ॥ 44 ॥

कदाचित्सहिता काली सखीभ्यां शंकराश्रमे ॥ वितेने सुंदरं गानं सुतालं स्मरवर्द्धनम् ॥ ४५ ॥

kadAcitsahitA kAlI sakhIbhyAM zaMkarAzrame ॥ vitene suMdaraM gAnaM sutAlaM smaravarddhanam ॥ 45 ॥

कदाचित्कुशपुष्पाणि समिधं नयति स्वयम् ॥ सखीभ्यां स्थानसंस्कारं कुर्वती न्यवसत्तदा ॥४६॥

kadAcitkuzapuSpANi samidhaM nayati svayam ॥ sakhIbhyAM sthAnasaMskAraM kurvatI nyavasattadA ॥46॥

कदाचिन्नियता गेहे स्थिता चन्द्रभृतो भ्रृशम् ॥ वीक्षंती विस्मयामास सकामा चन्द्रशेखरम् ॥४७॥

kadAcinniyatA gehe sthitA candrabhRto bhrRzam ॥ vIkSaMtI vismayAmAsa sakAmA candrazekharam ॥47॥

ततस्तप्तेन भूतेशस्तां निस्संगां परिस्थिताम् ॥ सोऽचिंतयत्तदा वीक्ष्य भूतदेहे स्थितेति च ॥४८॥।

tatastaptena bhUtezastAM nissaMgAM paristhitAm ॥ so'ciMtayattadA vIkSya bhUtadehe sthiteti ca ॥48॥।

नाग्रहीद्गिरिशः कालीं भार्यार्थे निकटे स्थिताम् ॥ महालावण्यनिचयां मुनीनामपि मोहिनीम् ॥ ४९ ॥

nAgrahIdgirizaH kAlIM bhAryArthe nikaTe sthitAm ॥ mahAlAvaNyanicayAM munInAmapi mohinIm ॥ 49 ॥

महादेवः पुनर्दृष्ट्वा तथा तां संयतेद्रियाम् ॥ स्वसेवने रतां नित्यं सदयस्समचिंतयत् ॥ 2-3-13-५० ॥

mahAdevaH punardRSTvA tathA tAM saMyatedriyAm ॥ svasevane ratAM nityaM sadayassamaciMtayat ॥ 2-3-13-50 ॥

यदैवैषा तपश्चर्याव्रतं काली करिष्यति ॥ तदा च तां ग्रहीष्यामि गर्वबीजविवर्जिताम् ॥ ५१ ॥

yadaivaiSA tapazcaryAvrataM kAlI kariSyati ॥ tadA ca tAM grahISyAmi garvabIjavivarjitAm ॥ 51 ॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ इति संचिन्त्य भूतेशो द्रुतं ध्यानसमाश्रितः ॥ महयोगीश्वरोऽभूद्वै महालीलाकरः प्रभुः ॥ ५२ ॥

॥ brahmovAca ॥ iti saMcintya bhUtezo drutaM dhyAnasamAzritaH ॥ mahayogIzvaro'bhUdvai mahAlIlAkaraH prabhuH ॥ 52 ॥

ध्यानासक्तस्य तस्याथ शिवस्य परमात्मनः ॥ हृदि नासीन्मुने काचिदन्या चिंता व्यवस्थिता ॥ ५३ ॥

dhyAnAsaktasya tasyAtha zivasya paramAtmanaH ॥ hRdi nAsInmune kAcidanyA ciMtA vyavasthitA ॥ 53 ॥

यदैवैषा तपश्चर्याव्रतं काली करिष्यति ॥ तदा च तां ग्रहीष्यामि गर्वबीजविवर्जिताम् ॥ ५१ ॥

yadaivaiSA tapazcaryAvrataM kAlI kariSyati ॥ tadA ca tAM grahISyAmi garvabIjavivarjitAm ॥ 51 ॥

हरो ध्यानपरः कालीं नित्यं प्रैक्षत सुस्थितम् ॥ विस्मृत्य पूर्वचिंतां तां पश्यन्नपि न पश्यति ॥५५॥

haro dhyAnaparaH kAlIM nityaM praikSata susthitam ॥ vismRtya pUrvaciMtAM tAM pazyannapi na pazyati ॥55॥

एतस्मिन्नंतरे देवाश्शक्राद्या मुनयश्च ते ॥ ब्रह्माज्ञया स्मरं तत्र प्रेषयामासुरादरात् ॥५६॥

etasminnaMtare devAzzakrAdyA munayazca te ॥ brahmAjJayA smaraM tatra preSayAmAsurAdarAt ॥56॥

तेन कारयितुं योगं काल्या रुद्रेण कामतः ॥ महावीर्येणासुरेण तारकेण प्रपीडिताः ॥ ५७ ॥

tena kArayituM yogaM kAlyA rudreNa kAmataH ॥ mahAvIryeNAsureNa tArakeNa prapIDitAH ॥ 57 ॥

गत्वा तत्र स्मरस्सर्वमुपायमकरोन्निजम् ॥ चुक्षुभे न हरः किञ्चित्तं च भस्मीचकार ह ॥ ५८ ॥

gatvA tatra smarassarvamupAyamakaronnijam ॥ cukSubhe na haraH kiJcittaM ca bhasmIcakAra ha ॥ 58 ॥

पार्वत्यपि विगर्वाभून्मुने तस्य निदेशतः ॥ ततस्तपो महत्कृत्वा शिवं प्राप पतिं सती ॥ ५९ ॥

pArvatyapi vigarvAbhUnmune tasya nidezataH ॥ tatastapo mahatkRtvA zivaM prApa patiM satI ॥ 59 ॥

बभूवतुस्तौ सुप्रीतौ पार्वतीपरमेश्वरौ ॥ चक्रतुर्देवकार्य्यं हि परोपकरणे रतौ ॥ 2-3-13-६० ॥

babhUvatustau suprItau pArvatIparamezvarau ॥ cakraturdevakAryyaM hi paropakaraNe ratau ॥ 2-3-13-60 ॥