॥ ब्रह्मोवाच ॥ श्रीब्रह्मेशप्रजेशेन सदैव मुनिना च वै॥ अनुनीतश्शंभुरासीत्प्रसन्नः परमेश्वरः ॥१॥

॥ brahmovAca ॥ zrIbrahmezaprajezena sadaiva muninA ca vai॥ anunItazzaMbhurAsItprasannaH paramezvaraH ॥1॥

आश्वास्य देवान् विष्ण्वादीन्विहस्य करुणानिधिः। उवाच परमेशानः कुर्वन् परमनुग्रहम् ॥२॥

AzvAsya devAn viSNvAdInvihasya karuNAnidhiH। uvAca paramezAnaH kurvan paramanugraham ॥2॥

श्रीमहादेव उवाच ॥ शृणुतं सावधानेन मम वाक्यं सुरोत्तमौ ॥ यथार्थं वच्मि वां तात वां क्रोधं सर्वदासहम् ॥ ३ ॥

zrImahAdeva uvAca ॥ zRNutaM sAvadhAnena mama vAkyaM surottamau ॥ yathArthaM vacmi vAM tAta vAM krodhaM sarvadAsaham ॥ 3 ॥

नाघं तनौ तु बालानां वर्णमेवानुचिंतये ॥ मम मायाभिभूतानां दंडस्तत्र धृतो मया ॥ ४ ॥

nAghaM tanau tu bAlAnAM varNamevAnuciMtaye ॥ mama mAyAbhibhUtAnAM daMDastatra dhRto mayA ॥ 4 ॥

दक्षस्य यज्ञभंगोयं न कृतश्च मया क्वचित् ॥ परं द्वेष्टि परेषां यदात्मनस्तद्भविष्यति ॥५॥

dakSasya yajJabhaMgoyaM na kRtazca mayA kvacit ॥ paraM dveSTi pareSAM yadAtmanastadbhaviSyati ॥5॥

परेषां क्लेदनं कर्म न कार्यं तत्कदाचन॥ परं द्वेष्टि परेषां यदात्मनस्तद्भविष्यति ॥ ६ ॥

pareSAM kledanaM karma na kAryaM tatkadAcana॥ paraM dveSTi pareSAM yadAtmanastadbhaviSyati ॥ 6 ॥

दक्षस्य यज्ञशीर्ष्णो हि भवत्वजमुखं शिरः ॥ मित्रनेत्रेण संपश्येद्यज्ञभागं भगस्सुरः ॥ ७ ॥

dakSasya yajJazIrSNo hi bhavatvajamukhaM ziraH ॥ mitranetreNa saMpazyedyajJabhAgaM bhagassuraH ॥ 7 ॥

पूषाभिधस्सुरस्तातौ दद्भिर्यज्ञसुपिष्टभुक् ॥ याजमानैर्भग्नदंतस्सत्यमेतन्मयोदितम् ॥८॥

pUSAbhidhassurastAtau dadbhiryajJasupiSTabhuk ॥ yAjamAnairbhagnadaMtassatyametanmayoditam ॥8॥

बस्तश्मश्रुर्भवेदेव भृगुर्मम विरोध कृत्॥ देवाः प्रकृतिसर्वांगा ये म उच्छेदनं ददुः॥९॥

bastazmazrurbhavedeva bhRgurmama virodha kRt॥ devAH prakRtisarvAMgA ye ma ucchedanaM daduH॥9॥

बाहुभ्यामश्विनौ पूष्णो हस्ताभ्यां कृतवाहकौ ॥ भवंत्वध्वर्यवश्चान्ये भवत्प्रीत्या मयोदितम् ॥2-2-42-१०॥

bAhubhyAmazvinau pUSNo hastAbhyAM kRtavAhakau ॥ bhavaMtvadhvaryavazcAnye bhavatprItyA mayoditam ॥2-2-42-10॥

ब्रह्मोवाच ॥ इत्युक्त्वा परमेशानो विरराम दयान्वितः ॥ चराचरपतिर्देवः सम्राट् वेदानुसारकृत्॥११॥

brahmovAca ॥ ityuktvA paramezAno virarAma dayAnvitaH ॥ carAcarapatirdevaH samrAT vedAnusArakRt॥11॥

तदा सर्व सुराद्यास्ते श्रुत्वा शंकरभाषितम्॥ साधुसाध्विति संप्रोचुः परितुष्टाः सविष्ण्वजाः॥१२॥

tadA sarva surAdyAste zrutvA zaMkarabhASitam॥ sAdhusAdhviti saMprocuH parituSTAH saviSNvajAH॥12॥

ततश्शंभुं समामंत्र्य मया विष्णुस्सुरर्षिभिः॥ भूयस्तद्देवयजनं ययौ च परया मुदा॥१३॥

tatazzaMbhuM samAmaMtrya mayA viSNussurarSibhiH॥ bhUyastaddevayajanaM yayau ca parayA mudA॥13॥

एवं तेषां प्रार्थनया विष्णुप्रभृतिभिस्सुरैः॥ ययौ कनखलं शंभुर्यज्ञवाटं प्रजापतेः॥१४॥

evaM teSAM prArthanayA viSNuprabhRtibhissuraiH॥ yayau kanakhalaM zaMbhuryajJavATaM prajApateH॥14॥

रुद्रस्तदा ददर्शाथ वीरभद्रेण यत्कृतम् ॥ प्रध्वंसं तं क्रतोस्तत्र देवर्षीणां विशेषतः ॥ १५ ॥

rudrastadA dadarzAtha vIrabhadreNa yatkRtam ॥ pradhvaMsaM taM kratostatra devarSINAM vizeSataH ॥ 15 ॥

स्वाहा स्वधा तथा पूषा तुष्टिर्धृतिः सरस्वती ॥ तथान्ये ऋषयस्सर्वे पितरश्चाग्नयस्तथा ॥१६॥

svAhA svadhA tathA pUSA tuSTirdhRtiH sarasvatI ॥ tathAnye RSayassarve pitarazcAgnayastathA ॥16॥

येऽन्ये च बहवस्तत्र यक्षगंधवर्राक्षसाः ॥ त्रोटिता लुंचिताश्चैव मृताः केचिद्रणाजिरे ॥ १७॥

ye'nye ca bahavastatra yakSagaMdhavarrAkSasAH ॥ troTitA luMcitAzcaiva mRtAH kecidraNAjire ॥ 17॥

यज्ञं तथाविधं दृष्ट्वा समाहूय गणाधिपम् ॥ वीरभद्रं महावीरमुवाच प्रहसन् प्रभुः ॥१८ ॥

yajJaM tathAvidhaM dRSTvA samAhUya gaNAdhipam ॥ vIrabhadraM mahAvIramuvAca prahasan prabhuH ॥18 ॥

वीरभद्र महाबाहो किं कृतं कर्म ते त्विदम् ॥ महान्दंडो धृतस्तात देवर्ष्यादिषु सत्वरम् ॥ १९ ॥

vIrabhadra mahAbAho kiM kRtaM karma te tvidam ॥ mahAndaMDo dhRtastAta devarSyAdiSu satvaram ॥ 19 ॥

दक्षमानय शीघ्रं त्वं येनेदं कृतमीदृशम् ॥ यज्ञो विलक्षणस्तात यस्येदं फलमीदृशम् ॥2-2-42-२०॥

dakSamAnaya zIghraM tvaM yenedaM kRtamIdRzam ॥ yajJo vilakSaNastAta yasyedaM phalamIdRzam ॥2-2-42-20॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ एवमुक्तश्शंकरेण वीरभद्रस्त्वरान्वितः ॥ कबंधमानयित्वाग्रे तस्य शंभोरथाक्षिपत् ॥२१॥

॥ brahmovAca ॥ evamuktazzaMkareNa vIrabhadrastvarAnvitaH ॥ kabaMdhamAnayitvAgre tasya zaMbhorathAkSipat ॥21॥

विशिरस्कं च तं दृष्ट्वा शंकरो लोकशंकरः ॥ वीरभद्रमुवाचाग्रे विहसन्मुनिसत्तम ॥ २२ ॥

viziraskaM ca taM dRSTvA zaMkaro lokazaMkaraH ॥ vIrabhadramuvAcAgre vihasanmunisattama ॥ 22 ॥

शिरः कुत्रेति तेनोक्ते वीरभद्रोऽब्रवीत्प्रभुः ॥ मया शिरो हुतं चाग्नौ तदानीमेव शंकर ॥२३॥

ziraH kutreti tenokte vIrabhadro'bravItprabhuH ॥ mayA ziro hutaM cAgnau tadAnImeva zaMkara ॥23॥

इति श्रुत्वा वचस्तस्य वीरभद्रस्य शंकरः ॥ देवान् तथाज्ञपत्प्रीत्या यदुक्तं तत्पुरा प्रभुः ॥ २४ ॥

iti zrutvA vacastasya vIrabhadrasya zaMkaraH ॥ devAn tathAjJapatprItyA yaduktaM tatpurA prabhuH ॥ 24 ॥

विधाय कार्त्स्न्येन च तद्यदाह भगवान् भवः ॥ मया विष्ण्वादयः सर्वे भृग्वादीनथ सत्वरम् ॥२५॥

vidhAya kArtsnyena ca tadyadAha bhagavAn bhavaH ॥ mayA viSNvAdayaH sarve bhRgvAdInatha satvaram ॥25॥

अथ प्रजापतेस्तस्य सवनीयपशोश्शिरः॥ बस्तस्य संदधुश्शंभोः कायेनारं सुशासनात्॥२६॥

atha prajApatestasya savanIyapazozziraH॥ bastasya saMdadhuzzaMbhoH kAyenAraM suzAsanAt॥26॥

संधीयमाने शिरसि शंभुसद्दृष्टिवीक्षितः ॥ सद्यस्सुप्त इवोत्तस्थौ लब्धप्राणः प्रजापतिः॥२७॥

saMdhIyamAne zirasi zaMbhusaddRSTivIkSitaH ॥ sadyassupta ivottasthau labdhaprANaH prajApatiH॥27॥

उत्थितश्चाग्रतश्शंभुं ददर्श करुणानिधिम् ॥ दक्षः प्रीतमतिः प्रीत्या संस्थितः सुप्रसन्नधीः॥२८॥

utthitazcAgratazzaMbhuM dadarza karuNAnidhim ॥ dakSaH prItamatiH prItyA saMsthitaH suprasannadhIH॥28॥

पुरा हर महाद्वेषकलिलात्माभवद्धि सः॥ शिवावलोकनात्सद्यश्शरच्चन्द्र इवामलः॥२९॥

purA hara mahAdveSakalilAtmAbhavaddhi saH॥ zivAvalokanAtsadyazzaraccandra ivAmalaH॥29॥

भवं स्तोतुमना सोथ नाशक्नोदनुरागतः ॥ उत्कंठाविकलत्वाच्च संपरेतां सुतां स्मरन् ॥ 2-2-42-३० ॥

bhavaM stotumanA sotha nAzaknodanurAgataH ॥ utkaMThAvikalatvAcca saMparetAM sutAM smaran ॥ 2-2-42-30 ॥

अथ दक्षः प्रसन्नात्मा शिवं लज्जासमन्वितः ॥ तुष्टाव प्रणतो भूत्वा शंकरं लोकशंकरम् ॥ ३१ ॥

atha dakSaH prasannAtmA zivaM lajjAsamanvitaH ॥ tuSTAva praNato bhUtvA zaMkaraM lokazaMkaram ॥ 31 ॥

दक्ष उवाच ॥ नमामि देव वरदं वरेण्यं महेश्वरं ज्ञाननिधिं सनातनम् ॥ नमामि देवाधिपतीश्वरं हरं सदासुखाढ्यं जगदेकबांधवम् ॥३२॥

dakSa uvAca ॥ namAmi deva varadaM vareNyaM mahezvaraM jJAnanidhiM sanAtanam ॥ namAmi devAdhipatIzvaraM haraM sadAsukhADhyaM jagadekabAMdhavam ॥32॥

नमामि विश्वेश्वर विश्वरूपं पुरातनं ब्रह्मनिजात्मरूपम्॥ नमामि शर्वं भव भावभावं परात्परं शंकरमानतोमि ॥३३॥

namAmi vizvezvara vizvarUpaM purAtanaM brahmanijAtmarUpam॥ namAmi zarvaM bhava bhAvabhAvaM parAtparaM zaMkaramAnatomi ॥33॥

देवदेव महादेव कृपां कुरु नमोस्तु ते ॥ अपराधं क्षमस्वाद्य मम शंभो कृपानिधे ॥ ॥३४॥

devadeva mahAdeva kRpAM kuru namostu te ॥ aparAdhaM kSamasvAdya mama zaMbho kRpAnidhe ॥ ॥34॥

अनुग्रहः कृतस्ते हि दंडव्याजेन शंकर ॥ खलोहं मूढधीर्देव ज्ञातं तत्त्वं मया न ते ॥ ३५ ॥

anugrahaH kRtaste hi daMDavyAjena zaMkara ॥ khalohaM mUDhadhIrdeva jJAtaM tattvaM mayA na te ॥ 35 ॥

अद्य ज्ञातं मया तत्त्वं सर्वोपरि भवान्मतः ॥ विष्णुब्रह्मादिभिस्सेव्यो वेदवेद्यो महेश्वरः॥३६॥॥

adya jJAtaM mayA tattvaM sarvopari bhavAnmataH ॥ viSNubrahmAdibhissevyo vedavedyo mahezvaraH॥36॥॥

साधूनां कल्पवृक्षस्त्वं दुष्टानां दंडधृक्सदा ॥ स्वतंत्रः परमात्मा हि भक्ताभीष्टवरप्रदः ॥३७॥

sAdhUnAM kalpavRkSastvaM duSTAnAM daMDadhRksadA ॥ svataMtraH paramAtmA hi bhaktAbhISTavarapradaH ॥37॥

विद्यातपोव्रतधरानसृजः प्रथमं द्विजा ॥ आत्मतत्त्वं समावेत्तुं मुखतः परमेश्वरः ॥३८॥

vidyAtapovratadharAnasRjaH prathamaM dvijA ॥ AtmatattvaM samAvettuM mukhataH paramezvaraH ॥38॥

सर्वापद्भ्यः पालयिता गोपतिस्तु पशूनिव ॥ गृहीतदंडो दुष्टांस्तान् मर्यादापरिपालकः ॥३९॥

sarvApadbhyaH pAlayitA gopatistu pazUniva ॥ gRhItadaMDo duSTAMstAn maryAdAparipAlakaH ॥39॥

मया दुरुक्तविशिखैः प्रविद्धः परमेश्वरः ॥ अमरानतिदीनाशान् मदनुग्रहकारकः ॥2-2-42-४०॥

mayA duruktavizikhaiH praviddhaH paramezvaraH ॥ amarAnatidInAzAn madanugrahakArakaH ॥2-2-42-40॥

स भवान् भगवान् शंभो दीनबंधो परात्परः ॥ स्वकृतेन महार्हेण संतुष्टो भक्तवत्सल ॥४१॥

sa bhavAn bhagavAn zaMbho dInabaMdho parAtparaH ॥ svakRtena mahArheNa saMtuSTo bhaktavatsala ॥41॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ इति स्तुत्वा महेशानं शंकरं लोकशंकरम् ॥ प्रजापतिर्विनीतात्मा विरराम महाप्रभुम् ॥४२॥

॥ brahmovAca ॥ iti stutvA mahezAnaM zaMkaraM lokazaMkaram ॥ prajApatirvinItAtmA virarAma mahAprabhum ॥42॥

अथ विष्णुः प्रसन्नात्मा तुष्टाव वृषभध्वजम् ॥ बाष्पगद्गदया वाण्या सुप्रणम्य कृतांजलिः ॥ ४३ ॥

atha viSNuH prasannAtmA tuSTAva vRSabhadhvajam ॥ bASpagadgadayA vANyA supraNamya kRtAMjaliH ॥ 43 ॥

विष्णुवाच ॥ महादेव महेशान लोकानुग्रहकारक ॥ परब्रह्म परात्मा त्वं दीनबंधो दयानिधे ॥४४॥

viSNuvAca ॥ mahAdeva mahezAna lokAnugrahakAraka ॥ parabrahma parAtmA tvaM dInabaMdho dayAnidhe ॥44॥

स भवान् भगवान् शंभो दीनबंधो परात्परः ॥ स्वकृतेन महार्हेण संतुष्टो भक्तवत्सल ॥४१॥

sa bhavAn bhagavAn zaMbho dInabaMdho parAtparaH ॥ svakRtena mahArheNa saMtuSTo bhaktavatsala ॥41॥

दक्षोयं मम भक्तस्त्वां यन्निनिंद खलः पुरा ॥ तत् क्षंतव्यं महेशाद्य निर्विकारो यतो भवान् ॥४६॥

dakSoyaM mama bhaktastvAM yanniniMda khalaH purA ॥ tat kSaMtavyaM mahezAdya nirvikAro yato bhavAn ॥46॥

कृतो मयापराधोपि तव शंकर मूढतः ॥ त्वद्गणेन कृतं युद्धं वीरभद्रेण पक्षतः ॥४७॥

kRto mayAparAdhopi tava zaMkara mUDhataH ॥ tvadgaNena kRtaM yuddhaM vIrabhadreNa pakSataH ॥47॥

त्वं मे स्वामी परब्रह्म दासोहं ते सदाशिव ॥ पोष्यश्चापि सदा ते हि सर्वेषां त्वं पिता यतः ॥४८॥

tvaM me svAmI parabrahma dAsohaM te sadAziva ॥ poSyazcApi sadA te hi sarveSAM tvaM pitA yataH ॥48॥

ब्रह्मोवाच ॥ देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो ॥ स्वतंत्रः परमात्मा त्वं परमेशो द्वयोव्ययः॥ ॥४९॥

brahmovAca ॥ devadeva mahAdeva karuNAsAgara prabho ॥ svataMtraH paramAtmA tvaM paramezo dvayovyayaH॥ ॥49॥

मम पुत्रोपरि कृतो देवानुग्रह ईश्वर॥ स्वापमानमगणयन् दक्षयज्ञं समुद्धर ॥2-2-42-५०॥

mama putropari kRto devAnugraha Izvara॥ svApamAnamagaNayan dakSayajJaM samuddhara ॥2-2-42-50॥

प्रसन्नो भव देवेश सर्वशापान्निराकुरु ॥ सबोधः प्रेरकस्त्वं मे त्वमेवं विनिवारकः॥५१॥

prasanno bhava deveza sarvazApAnnirAkuru ॥ sabodhaH prerakastvaM me tvamevaM vinivArakaH॥51॥

इति स्तुत्वा महेशानं परमं च महामुने ॥ कृतांजलिपुटो भूत्वा विनम्रीकृतमस्तकः॥ ॥५२॥

iti stutvA mahezAnaM paramaM ca mahAmune ॥ kRtAMjalipuTo bhUtvA vinamrIkRtamastakaH॥ ॥52॥

अथ शक्रादयो देवा लोकपालास्सुचेतसः ॥ तुष्टुवुः शंकरं देवं प्रसन्नमुखपंकजम् ॥५३॥

atha zakrAdayo devA lokapAlAssucetasaH ॥ tuSTuvuH zaMkaraM devaM prasannamukhapaMkajam ॥53॥

ततः प्रसन्नमनसः सर्वे देवास्तथा परे ॥ सिद्धर्षयः प्रजेशाश्च तुष्टुवुः शंकरं मुदा ॥५४॥

tataH prasannamanasaH sarve devAstathA pare ॥ siddharSayaH prajezAzca tuSTuvuH zaMkaraM mudA ॥54॥

तथोपदेवनागाश्च सदस्या ब्राह्मणास्तथा ॥ प्रणम्य परया भक्त्या तुष्टुवुश्च पृथक् पृथक्॥५५॥

tathopadevanAgAzca sadasyA brAhmaNAstathA ॥ praNamya parayA bhaktyA tuSTuvuzca pRthak pRthak॥55॥