ब्रह्मोवाच ॥ क्षुवस्य हितकृत्येन दधीचस्याश्रमं ययौ॥ विप्ररूपमथास्थाय भगवान् भक्तवत्सलः १॥

brahmovAca ॥ kSuvasya hitakRtyena dadhIcasyAzramaM yayau॥ viprarUpamathAsthAya bhagavAn bhaktavatsalaH 1॥

दधीचं प्राह विप्रर्षिमभिवंद्य जगद्गुरुः॥ क्षुवकार्य्यार्थमुद्युक्तश्शैवेन्द्रं छलमाश्रितः ॥२॥

dadhIcaM prAha viprarSimabhivaMdya jagadguruH॥ kSuvakAryyArthamudyuktazzaivendraM chalamAzritaH ॥2॥

विष्णुरुवाच ॥ भो भो दधीच विप्रर्षे भवार्चनरताव्यय ॥ वरमेकं वृणे त्वत्तस्तद्भवान् दातुमर्हति ॥ ३ ॥

viSNuruvAca ॥ bho bho dadhIca viprarSe bhavArcanaratAvyaya ॥ varamekaM vRNe tvattastadbhavAn dAtumarhati ॥ 3 ॥

ब्रह्मोवाच ॥ याचितो देवदेवेन दधीचश्शैवसत्तमः ॥ क्षुवकार्यार्थिना शीघ्रं जगाद वचनं हरिम् ॥ ४ ॥

brahmovAca ॥ yAcito devadevena dadhIcazzaivasattamaH ॥ kSuvakAryArthinA zIghraM jagAda vacanaM harim ॥ 4 ॥

दधीच उवाच ॥ ज्ञातं तवेप्सितं विप्र क्षुवकार्यार्थमागतः ॥ भगवान् विप्ररूपेण मायी त्वमसि वै हरिः॥५॥

dadhIca uvAca ॥ jJAtaM tavepsitaM vipra kSuvakAryArthamAgataH ॥ bhagavAn viprarUpeNa mAyI tvamasi vai hariH॥5॥

भूतं भविष्यं देवेश वर्तमानं जनार्दन ॥ ज्ञानं प्रसादाद्रुद्रस्य सदा त्रैकालिकं मम ॥६॥

bhUtaM bhaviSyaM deveza vartamAnaM janArdana ॥ jJAnaM prasAdAdrudrasya sadA traikAlikaM mama ॥6॥

त्वां जानेहं हरिं विष्णुं द्विजत्वं त्यज सुव्रत ॥ आराधितोऽसि भूपेन क्षुवेण खलबुद्धिना ॥ ७ ॥

tvAM jAnehaM hariM viSNuM dvijatvaM tyaja suvrata ॥ ArAdhito'si bhUpena kSuveNa khalabuddhinA ॥ 7 ॥

जाने तवैव भगवन् भक्तवत्सलतां हरे ॥ छलं त्यज स्वरूपं हि स्वीकुरु स्मर शंकरम् ॥८॥

jAne tavaiva bhagavan bhaktavatsalatAM hare ॥ chalaM tyaja svarUpaM hi svIkuru smara zaMkaram ॥8॥

अस्ति चेत्कस्यचिद्भीतिर्भवार्चनरतस्य मे ॥ वक्तुमर्हसि यत्नेन सत्यधारणपूर्वकम् ॥ ९ ॥

asti cetkasyacidbhItirbhavArcanaratasya me ॥ vaktumarhasi yatnena satyadhAraNapUrvakam ॥ 9 ॥

वदामि न मृषा क्वापि शिवस्मरणसक्तधीः ॥ न बिभेमि जगत्यस्मिन्देवदैत्यादिकादपि ॥ 2-2-39-१० ॥

vadAmi na mRSA kvApi zivasmaraNasaktadhIH ॥ na bibhemi jagatyasmindevadaityAdikAdapi ॥ 2-2-39-10 ॥

विष्णुरुवाच ॥ ॥ भयं दधीच सर्वत्र नष्टं च तव सुव्रत ॥ भवार्चनरतो यस्माद्भवान्सर्वज्ञ एव च ॥ ११ ॥

viSNuruvAca ॥ ॥ bhayaM dadhIca sarvatra naSTaM ca tava suvrata ॥ bhavArcanarato yasmAdbhavAnsarvajJa eva ca ॥ 11 ॥

बिभेमीति सकृद्वक्तुमर्हसि त्वं नमस्तव ॥ नियोगान्मम राजेन्द्र क्षुवात् प्रतिसहस्य च ॥ १२॥

bibhemIti sakRdvaktumarhasi tvaM namastava ॥ niyogAnmama rAjendra kSuvAt pratisahasya ca ॥ 12॥

ब्रह्मोवाच ॥ एवं श्रुत्वापि तद्वाक्यं विष्णोस्स तु महामुनिः ॥ विहस्य निर्भयः प्राह दधीचश्शैवसत्तमः ॥ १३ ॥

brahmovAca ॥ evaM zrutvApi tadvAkyaM viSNossa tu mahAmuniH ॥ vihasya nirbhayaH prAha dadhIcazzaivasattamaH ॥ 13 ॥

दधीच उवाच ॥। न बिभेमि सदा क्वापि कुतश्चिदपि किंचन ॥ प्रभावाद्देवदेवस्य शंभोस्साक्षात्पिनाकिनः ॥ १४ ॥

dadhIca uvAca ॥। na bibhemi sadA kvApi kutazcidapi kiMcana ॥ prabhAvAddevadevasya zaMbhossAkSAtpinAkinaH ॥ 14 ॥

ब्रह्मोवाच ॥ ततस्तस्य मुनेः श्रुत्वा वचनं कुपितो हरिः ॥ चक्रमुद्यम्य संतस्थौ दिधक्षुमुनिसत्तमम् ॥ १५ ॥

brahmovAca ॥ tatastasya muneH zrutvA vacanaM kupito hariH ॥ cakramudyamya saMtasthau didhakSumunisattamam ॥ 15 ॥

अभवत्कुंठितं तत्र विप्रे चक्रं सुदारुणम् ॥ प्रभावाच्च तदीशस्य नृपतेस्संनिधावपि ॥ १६॥

abhavatkuMThitaM tatra vipre cakraM sudAruNam ॥ prabhAvAcca tadIzasya nRpatessaMnidhAvapi ॥ 16॥

दृष्ट्वा तं कुंठितास्यं तच्चक्रं विष्णुं जगाद ह ॥ दधीचस्सस्मितं साक्षात्सदसद्व्यक्ति कारणम् ॥ १७ ॥

dRSTvA taM kuMThitAsyaM taccakraM viSNuM jagAda ha ॥ dadhIcassasmitaM sAkSAtsadasadvyakti kAraNam ॥ 17 ॥

दधीच उवाच ॥ ॥ भगवन् भवता लब्धं पुरातीव सुदारुणम् ॥ सुदर्शनमिति ख्यातं चक्रं विष्णोः प्रयत्नतः ॥ भवस्य तच्छुभं चक्रं न जिघांसति मामिह ॥ १८ ॥

dadhIca uvAca ॥ ॥ bhagavan bhavatA labdhaM purAtIva sudAruNam ॥ sudarzanamiti khyAtaM cakraM viSNoH prayatnataH ॥ bhavasya tacchubhaM cakraM na jighAMsati mAmiha ॥ 18 ॥

भगवानथ क्रुद्धोऽस्मै सर्वास्त्राणि क्रमाद्धरिः ॥ ब्रह्मास्त्राद्यैः शरैश्चास्त्रैः प्रयत्नं कर्तुमर्हसि ॥ १९ ॥

bhagavAnatha kruddho'smai sarvAstrANi kramAddhariH ॥ brahmAstrAdyaiH zaraizcAstraiH prayatnaM kartumarhasi ॥ 19 ॥

ब्रह्मोवाच ॥ स तस्य वचनं श्रुत्वा दृष्ट्वा नि्र्वीर्य्यमानुषम् ॥ ससर्जाथ क्रुधा तस्मै सर्वास्त्राणि क्रमाद्धरिः ॥ 2-2-39-२० ॥

brahmovAca ॥ sa tasya vacanaM zrutvA dRSTvA nirvIryyamAnuSam ॥ sasarjAtha krudhA tasmai sarvAstrANi kramAddhariH ॥ 2-2-39-20 ॥

चक्रुर्देवास्ततस्तस्य विष्णोस्साहाय्यमादरात् ॥ द्विजेनैकेन संयोद्धुं प्रसृतस्य विबुद्धयः ॥२१॥

cakrurdevAstatastasya viSNossAhAyyamAdarAt ॥ dvijenaikena saMyoddhuM prasRtasya vibuddhayaH ॥21॥

चिक्षिपुः स्वानि स्वान्याशु शस्त्राण्यस्त्राणि सर्वतः ॥ दधीचोपरि वेगेन शक्राद्या हरिपाक्षिकाः ॥ २२ ॥

cikSipuH svAni svAnyAzu zastrANyastrANi sarvataH ॥ dadhIcopari vegena zakrAdyA haripAkSikAH ॥ 22 ॥

कुशमुष्टिमथादाय दधीचस्संस्मरन् शिवम् ॥ ससर्ज सर्वदेवेभ्यो वज्रास्थि सर्वतो वशी ॥ २३ ॥

kuzamuSTimathAdAya dadhIcassaMsmaran zivam ॥ sasarja sarvadevebhyo vajrAsthi sarvato vazI ॥ 23 ॥

शंकरस्य प्रभावात्तु कुशमुष्टिर्मुनेर्हि सा ॥ दिव्यं त्रिशूलमभवत् कालाग्निसदृशं मुने ॥ २४ ॥

zaMkarasya prabhAvAttu kuzamuSTirmunerhi sA ॥ divyaM trizUlamabhavat kAlAgnisadRzaM mune ॥ 24 ॥

दग्धुं देवान् मतिं चक्रे सायुधं सशिखं च तत् ॥ प्रज्वलत्सर्वतश्शैवं युगांताग्र्यधिकप्रभम् ॥ २५ ॥

dagdhuM devAn matiM cakre sAyudhaM sazikhaM ca tat ॥ prajvalatsarvatazzaivaM yugAMtAgryadhikaprabham ॥ 25 ॥

नारायणेन्दुमुख्यैस्तु देवैः क्षिप्तानि यानि च ॥ आयुधानि समस्तानि प्रणेमुस्त्रिशिखं च तत् ॥ २६ ॥

nArAyaNendumukhyaistu devaiH kSiptAni yAni ca ॥ AyudhAni samastAni praNemustrizikhaM ca tat ॥ 26 ॥

देवाश्च दुद्रुवुस्सर्वे ध्वस्तवीर्या दिवौकसः ॥ तस्थौ तत्र हरिर्भीतः केवलं मायिनां वरः ॥ २७ ॥

devAzca dudruvussarve dhvastavIryA divaukasaH ॥ tasthau tatra harirbhItaH kevalaM mAyinAM varaH ॥ 27 ॥

ससर्ज भगवान् विष्णुः स्वदेहात्पुरुषोत्तमः ॥ आत्मनस्सदृशान् दिव्यान् लक्षलक्षायुतान् गणान् ॥ २८ ॥

sasarja bhagavAn viSNuH svadehAtpuruSottamaH ॥ AtmanassadRzAn divyAn lakSalakSAyutAn gaNAn ॥ 28 ॥

ते चापि युयुधुस्तत्र वीरा विष्णुगणास्ततः ॥ मुनिनैकेन देवर्षे दधीचेन शिवात्मना ॥ २९ ॥

te cApi yuyudhustatra vIrA viSNugaNAstataH ॥ muninaikena devarSe dadhIcena zivAtmanA ॥ 29 ॥

ततो विष्णुगणान् तान्वै नियुध्य बहुशो रणे ॥ ददाह सहसा सर्वान् दधी चश्शैव सत्तमः ॥ 2-2-39-३० ॥

tato viSNugaNAn tAnvai niyudhya bahuzo raNe ॥ dadAha sahasA sarvAn dadhI cazzaiva sattamaH ॥ 2-2-39-30 ॥

ततस्तद्विस्मयाथाय दधीचेस्य मुनेर्हरिः ॥ विश्वमूर्तिरभूच्छीघ्रं महामायाविशारदः ॥ ३१ ॥

tatastadvismayAthAya dadhIcesya munerhariH ॥ vizvamUrtirabhUcchIghraM mahAmAyAvizAradaH ॥ 31 ॥

तस्य देहे हरेः साक्षादपश्यद्द्विजसत्तमः ॥ दधीचो देवतादीनां जीवानां च सहस्रकम् ॥ ३२ ॥

tasya dehe hareH sAkSAdapazyaddvijasattamaH ॥ dadhIco devatAdInAM jIvAnAM ca sahasrakam ॥ 32 ॥

भूतानां कोटयश्चैव गणानां कोटयस्तथा ॥ अंडानां कोटयश्चैव विश्वमूतस्तनौ तदा ॥३३॥

bhUtAnAM koTayazcaiva gaNAnAM koTayastathA ॥ aMDAnAM koTayazcaiva vizvamUtastanau tadA ॥33॥

दृष्ट्वैतदखिलं तत्र च्यावनिस्सततं तदा ॥ विष्णुमाह जगन्नाथं जगत्स्तु वमजं विभुम् ॥ ३४ ॥

dRSTvaitadakhilaM tatra cyAvanissatataM tadA ॥ viSNumAha jagannAthaM jagatstu vamajaM vibhum ॥ 34 ॥

दधीच उवाच ॥ मायां त्यज महाबाहो प्रतिभासो विचारतः ॥ विज्ञातानि सहस्राणि दुर्विज्ञेयानि माधव ॥ ३५ ॥

dadhIca uvAca ॥ mAyAM tyaja mahAbAho pratibhAso vicArataH ॥ vijJAtAni sahasrANi durvijJeyAni mAdhava ॥ 35 ॥

मयि पश्य जगत्सर्वं त्वया युक्तमतंद्रितः ॥ ब्रह्माणं च तथा रुद्रं दिव्यां दृष्टिं ददामि ते ॥ ३६ ॥

mayi pazya jagatsarvaM tvayA yuktamataMdritaH ॥ brahmANaM ca tathA rudraM divyAM dRSTiM dadAmi te ॥ 36 ॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ इत्युक्त्वा दर्शयामास स्वतनौ निखिलं मुनिः ॥ ब्रह्मांडं च्यावनिश्शंभुतेजसा पूर्णदेहकः ॥ ३७ ॥

॥ brahmovAca ॥ ityuktvA darzayAmAsa svatanau nikhilaM muniH ॥ brahmAMDaM cyAvanizzaMbhutejasA pUrNadehakaH ॥ 37 ॥

ददाह विष्णुं देवेशं दधीचश्शैवसत्तमः ॥ संस्मरञ् शंकरं चित्ते विहसन् विभयस्सुधीः ॥३८॥

dadAha viSNuM devezaM dadhIcazzaivasattamaH ॥ saMsmaraJ zaMkaraM citte vihasan vibhayassudhIH ॥38॥

दधीच उवाच ॥ मायया त्वनया किं वा मंत्रशक्त्याथ वा हरे ॥ सत्कामायामिमां तस्माद्योद्धुमर्हसि यत्नतः ॥३९॥

dadhIca uvAca ॥ mAyayA tvanayA kiM vA maMtrazaktyAtha vA hare ॥ satkAmAyAmimAM tasmAdyoddhumarhasi yatnataH ॥39॥

ब्रह्मोवाच ॥ एतच्छुत्वा मुनेस्तस्य वचनं निर्भयस्तदा॥ शंभुतेजोमयं विष्णुश्चुकोपातीव तं मुनिम् ॥ 2-2-39-४० ॥

brahmovAca ॥ etacchutvA munestasya vacanaM nirbhayastadA॥ zaMbhutejomayaM viSNuzcukopAtIva taM munim ॥ 2-2-39-40 ॥

देवाश्च दुद्रुवुर्भूयो देवं नारायणं च तम् ॥ योद्धुकामाश्च मुनिना दधीचेन प्रतापिना ॥ ४१ ॥

devAzca dudruvurbhUyo devaM nArAyaNaM ca tam ॥ yoddhukAmAzca muninA dadhIcena pratApinA ॥ 41 ॥

एतस्मिन्नंतरे तत्रागमन्मत्संगतः क्षुवः ॥ अवारयंतं निश्चेष्टं पद्मयोनिं हरिं सुरान् ॥ ४२ ॥

etasminnaMtare tatrAgamanmatsaMgataH kSuvaH ॥ avArayaMtaM nizceSTaM padmayoniM hariM surAn ॥ 42 ॥

निशम्य वचनं मे हि ब्राह्मणो न विनिर्जितः ॥ जगाम निकटं तस्य प्रणनाम मुनिं हरिः ॥ ४३ ॥

nizamya vacanaM me hi brAhmaNo na vinirjitaH ॥ jagAma nikaTaM tasya praNanAma muniM hariH ॥ 43 ॥

क्षुवो दीनतरो भूत्वा गत्वा तत्र मुनीश्वरम् ॥ दधीचमभिवाद्यैव प्रार्थयामास विक्लवः ॥ ४४ ॥

kSuvo dInataro bhUtvA gatvA tatra munIzvaram ॥ dadhIcamabhivAdyaiva prArthayAmAsa viklavaH ॥ 44 ॥

क्षुव उवाच ॥ प्रसीद मुनिशार्दूल शिवभक्तशिरोमणे ॥ प्रसीद परमेशान दुर्लक्ष्ये दुर्जनैस्सह ॥ ४५ ॥

kSuva uvAca ॥ prasIda munizArdUla zivabhaktaziromaNe ॥ prasIda paramezAna durlakSye durjanaissaha ॥ 45 ॥

ब्रह्मोवाच॥ इत्याकर्ण्य वचस्तस्य राज्ञस्सुरगणस्य हि ॥ अनुजग्राह तं विप्रो दधीचस्तपसां निधिः ॥४६॥

brahmovAca॥ ityAkarNya vacastasya rAjJassuragaNasya hi ॥ anujagrAha taM vipro dadhIcastapasAM nidhiH ॥46॥

अथ दृष्ट्वा रमेशादीन् क्रोधविह्वलितो मुनिः ॥ हृदि स्मृत्वा शिवं विष्णुं शशाप च सुरानपि ॥४७॥

atha dRSTvA ramezAdIn krodhavihvalito muniH ॥ hRdi smRtvA zivaM viSNuM zazApa ca surAnapi ॥47॥

दधीच उवाच ॥ रुद्रकोपाग्निना देवास्सदेवेंद्रा मुनीश्वराः ॥ ध्वस्ता भवंतु देवेन विष्णुना च समं गणैः ॥ ४८ ॥

dadhIca uvAca ॥ rudrakopAgninA devAssadeveMdrA munIzvarAH ॥ dhvastA bhavaMtu devena viSNunA ca samaM gaNaiH ॥ 48 ॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ ॥ एवं शप्त्वा सुरान् प्रेक्ष्य क्षुवमाह ततो मुनिः ॥ देवैश्च पूज्यो राजेन्द्र नृपैश्चैव द्विजोत्तमः ॥ ४९ ॥

॥ brahmovAca ॥ ॥ evaM zaptvA surAn prekSya kSuvamAha tato muniH ॥ devaizca pUjyo rAjendra nRpaizcaiva dvijottamaH ॥ 49 ॥

ब्राह्मणा एव राजेन्द्र बलिनः प्रभविष्णवः ॥ इत्युक्त्वा स स्फुट विप्रः प्रविवेश निजाश्रमम् ॥ 2-2-39-५० ॥

brAhmaNA eva rAjendra balinaH prabhaviSNavaH ॥ ityuktvA sa sphuTa vipraH praviveza nijAzramam ॥ 2-2-39-50 ॥

दधीचमभिवंद्यैव क्षुवो निजगृहं गतः ॥ विष्णुर्जगाम स्वं लोकं सुरैस्सह यथागतम् ॥ ५१ ॥

dadhIcamabhivaMdyaiva kSuvo nijagRhaM gataH ॥ viSNurjagAma svaM lokaM suraissaha yathAgatam ॥ 51 ॥

तदेवं तीर्थमभवत् स्थानेश्वर इति स्मृतम् ॥ स्थानेश्वरमनुप्राप्य शिवसायुज्यमाप्नुयात् ॥ ५२ ॥

tadevaM tIrthamabhavat sthAnezvara iti smRtam ॥ sthAnezvaramanuprApya zivasAyujyamApnuyAt ॥ 52 ॥

कथितस्तव संक्षेपाद्वादः क्षुवदधीचयोः ॥ नृपाप्तशापयोस्तात ब्रह्मविष्ण्वोः शिवं विना ॥ ५३ ॥

kathitastava saMkSepAdvAdaH kSuvadadhIcayoH ॥ nRpAptazApayostAta brahmaviSNvoH zivaM vinA ॥ 53 ॥

य इदं कीत्तयेन्नित्यं वादं क्षुवदधीचयोः ॥ जित्वापमृत्युं देहान्ते ब्रह्मलोकं प्रयाति सः ॥ ॥ ५४ ॥

ya idaM kIttayennityaM vAdaM kSuvadadhIcayoH ॥ jitvApamRtyuM dehAnte brahmalokaM prayAti saH ॥ ॥ 54 ॥

रणे यः कीर्तयित्वेदं प्रविशेत्तस्य सर्वदा ॥ मृत्युभीतिभवेन्नैव विजयी च भविष्यति ॥ ५५ ॥

raNe yaH kIrtayitvedaM pravizettasya sarvadA ॥ mRtyubhItibhavennaiva vijayI ca bhaviSyati ॥ 55 ॥