ब्रह्मोवाच ॥ दाक्षायणी गता तत्र तत्र यज्ञो महाप्रभः ॥ सुरासुरमुनीन्द्रादिकुतूहलसमन्वितः ॥ १ ॥

brahmovAca ॥ dAkSAyaNI gatA tatra tatra yajJo mahAprabhaH ॥ surAsuramunIndrAdikutUhalasamanvitaH ॥ 1 ॥

स्वपितुर्भवनं तत्र नानाश्चर्यसमन्वितम् ॥ ददर्श सुप्रभं चारु सुरर्षिगण संयुतम् ॥ २ ॥

svapiturbhavanaM tatra nAnAzcaryasamanvitam ॥ dadarza suprabhaM cAru surarSigaNa saMyutam ॥ 2 ॥

द्वारि स्थिता तदा देवी ह्यवरुह्य निजासनात् ॥ नन्दिनोऽभ्यंतरं शीघ्रमेकैवागच्छदध्वरम् ॥ ३ ॥

dvAri sthitA tadA devI hyavaruhya nijAsanAt ॥ nandino'bhyaMtaraM zIghramekaivAgacchadadhvaram ॥ 3 ॥

आगतां च सतीं दृष्ट्वाऽसिक्नी माता यशस्विनी ॥ अकरोदादरं तस्या भगिन्यश्च यथोचितम् ॥ ४ ॥

AgatAM ca satIM dRSTvA'siknI mAtA yazasvinI ॥ akarodAdaraM tasyA bhaginyazca yathocitam ॥ 4 ॥

नाकरोदादरं दक्षो दृष्ट्वा तामपि किंचन ॥ नान्योपि तद्भयात्तत्र शिवमायाविमोहितः ॥ ५ ॥

nAkarodAdaraM dakSo dRSTvA tAmapi kiMcana ॥ nAnyopi tadbhayAttatra zivamAyAvimohitaH ॥ 5 ॥

नाकरोदादरं दक्षो दृष्ट्वा तामपि किंचन ॥ नान्योपि तद्भयात्तत्र शिवमायाविमोहितः ॥ ५ ॥

nAkarodAdaraM dakSo dRSTvA tAmapi kiMcana ॥ nAnyopi tadbhayAttatra zivamAyAvimohitaH ॥ 5 ॥

भागानपश्यद्देवानां हर्यादीनां तदध्वरे ॥ न शंभुभागमकरोत् क्रोधं दुर्विषहं सती ॥ ७ ॥

bhAgAnapazyaddevAnAM haryAdInAM tadadhvare ॥ na zaMbhubhAgamakarot krodhaM durviSahaM satI ॥ 7 ॥

सत्युवाच ॥ तदा दक्षं दहन्तीव रुषा पूर्णा सती भृशम् ॥ क्रूरदृष्ट्या विलोक्यैव सर्वानप्यपमानिता ॥ ८ ॥

satyuvAca ॥ tadA dakSaM dahantIva ruSA pUrNA satI bhRzam ॥ krUradRSTyA vilokyaiva sarvAnapyapamAnitA ॥ 8 ॥

सत्युवाच ॥ अनाहूतस्त्वया कस्माच्छंभुः परमशोभनः ॥ येन पूतमिदं विश्वं समग्रं सचराचरम् ॥ ९ ॥

satyuvAca ॥ anAhUtastvayA kasmAcchaMbhuH paramazobhanaH ॥ yena pUtamidaM vizvaM samagraM sacarAcaram ॥ 9 ॥

यज्ञो यज्ञविदां श्रेष्ठो यज्ञांगो यज्ञदक्षिणः ॥ यज्ञकर्ता च यश्शंभुस्तं विना च कथं मखः ॥ 2-2-29-१० ॥

yajJo yajJavidAM zreSTho yajJAMgo yajJadakSiNaH ॥ yajJakartA ca yazzaMbhustaM vinA ca kathaM makhaH ॥ 2-2-29-10 ॥

यस्य स्मरणमात्रेण सर्वं पूतं भवत्यहो ॥ विना तेन कृतं सर्वमपवित्रं भविष्यति ॥११॥

yasya smaraNamAtreNa sarvaM pUtaM bhavatyaho ॥ vinA tena kRtaM sarvamapavitraM bhaviSyati ॥11॥

द्रव्यमंत्रादिकं सर्वं हव्यं कव्यं च यन्मयम् ॥ शंभुना हि विना तेन कथं यज्ञः प्रवर्तितः ॥१२॥

dravyamaMtrAdikaM sarvaM havyaM kavyaM ca yanmayam ॥ zaMbhunA hi vinA tena kathaM yajJaH pravartitaH ॥12॥

किं शिवं सुरसामान्यं मत्याकार्षीरनादरम् ॥ भ्रष्टबुद्धिर्भवानद्य जातोसि जनकाधम ॥ १३ ॥

kiM zivaM surasAmAnyaM matyAkArSIranAdaram ॥ bhraSTabuddhirbhavAnadya jAtosi janakAdhama ॥ 13 ॥

विष्णुब्रह्मादयो देवा यं संसेव्य महेश्वरम् ॥ प्राप्ताः स्वपदवीं सर्वे तं न जानासि रे हरम् ॥ १४ ॥

viSNubrahmAdayo devA yaM saMsevya mahezvaram ॥ prAptAH svapadavIM sarve taM na jAnAsi re haram ॥ 14 ॥

एते कथं समायाता विष्णुब्रह्मादयस्सुराः ॥ तव यज्ञे विना शंभुं स्वप्रभुं मुनयस्तथा ॥ १५ ॥

ete kathaM samAyAtA viSNubrahmAdayassurAH ॥ tava yajJe vinA zaMbhuM svaprabhuM munayastathA ॥ 15 ॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ इत्युक्त्वा परमेशानी विष्ण्वादीन्सकलान् प्रति ॥ पृथक्पृथगवोचत्सा भर्त्सयंती भवात्मिका ॥ १६ ॥

॥ brahmovAca ॥ ityuktvA paramezAnI viSNvAdInsakalAn prati ॥ pRthakpRthagavocatsA bhartsayaMtI bhavAtmikA ॥ 16 ॥

सत्युवाच ॥ हे विष्णो त्वं महादेवं किं न जानासि तत्त्वतः ॥ सगुणं निर्गुणं चापि श्रुतयो यं वदंति ह ॥ १७ ॥

satyuvAca ॥ he viSNo tvaM mahAdevaM kiM na jAnAsi tattvataH ॥ saguNaM nirguNaM cApi zrutayo yaM vadaMti ha ॥ 17 ॥

यद्यपि त्वां करं दत्त्वा बहुवारं महेश्वरः ॥ अशिक्षयत्पुरा शाल्वप्रमुखाकृतिभिर्हरे॥१८॥

yadyapi tvAM karaM dattvA bahuvAraM mahezvaraH ॥ azikSayatpurA zAlvapramukhAkRtibhirhare॥18॥

तदपि ज्ञानमायातं न ते चेतसि दुर्मते ॥ भागार्थी दक्षयज्ञेस्मिन् शिवं स्वस्वामिनं विना ॥१९॥

tadapi jJAnamAyAtaM na te cetasi durmate ॥ bhAgArthI dakSayajJesmin zivaM svasvAminaM vinA ॥19॥

पुरा पंचमुखो भूत्वा गर्वितोऽसि सदाशिवम् ॥ कृतश्चतुर्मुखस्तेन विस्मृतोसि तदद्भुतम् ॥ 2-2-29-२० ॥

purA paMcamukho bhUtvA garvito'si sadAzivam ॥ kRtazcaturmukhastena vismRtosi tadadbhutam ॥ 2-2-29-20 ॥

इन्द्र त्वं किं न जानासि महादेवस्य विक्रमम् ॥ भस्मी कृतः पविस्ते हि हरेण क्रूरकर्मणा ॥ २१ ॥

indra tvaM kiM na jAnAsi mahAdevasya vikramam ॥ bhasmI kRtaH paviste hi hareNa krUrakarmaNA ॥ 21 ॥

हे सुराः किन्न जानीथ महादेवस्य विक्रमम् ॥ अत्रे वसिष्ठ मुनयो युष्माभिः किं कृतं त्विह ॥ २२ ॥

he surAH kinna jAnItha mahAdevasya vikramam ॥ atre vasiSTha munayo yuSmAbhiH kiM kRtaM tviha ॥ 22 ॥

भिक्षाटनं च कृतवान् पुरा दारुवने विभुः ॥ शप्तो यद्भिक्षुको रुद्रो भवद्भिर्मुनिभिस्तदा ॥ २३ ॥

bhikSATanaM ca kRtavAn purA dAruvane vibhuH ॥ zapto yadbhikSuko rudro bhavadbhirmunibhistadA ॥ 23 ॥

शप्तेनापि च रुद्रेण यत्कृतं विस्मृतं कथम् ॥ तल्लिंगेनाखिलं दग्धं भुवनं सचराचरम् ॥ २४ ॥

zaptenApi ca rudreNa yatkRtaM vismRtaM katham ॥ talliMgenAkhilaM dagdhaM bhuvanaM sacarAcaram ॥ 24 ॥

सर्वे मूढाश्च संजाता विष्णुब्रह्मादयस्सुराः ॥ मुनयोऽन्ये विना शंभुमागता यदिहाध्वरे ॥ २५ ॥

sarve mUDhAzca saMjAtA viSNubrahmAdayassurAH ॥ munayo'nye vinA zaMbhumAgatA yadihAdhvare ॥ 25 ॥

सर्वे वेदाश्च संभूताः सांगाश्शास्त्राणि वाग्यतः ॥ योसौ वेदांतगश्शम्भुः कैश्चिज्ज्ञातुं न पार्यते ॥ २६ ॥

sarve vedAzca saMbhUtAH sAMgAzzAstrANi vAgyataH ॥ yosau vedAMtagazzambhuH kaizcijjJAtuM na pAryate ॥ 26 ॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ इत्यनेकविधा वाणीरगदज्जगदम्बिका ॥ कोपान्विता सती तत्र हृदयेन विदूयता ॥ २७ ॥

॥ brahmovAca ॥ ityanekavidhA vANIragadajjagadambikA ॥ kopAnvitA satI tatra hRdayena vidUyatA ॥ 27 ॥

विष्ण्वादयोखिला देवा मुनयो ये च तद्वचः ॥ मौनीभूतास्तदाकर्ण्य भयव्याकुलमानसाः ॥ २८ ॥

viSNvAdayokhilA devA munayo ye ca tadvacaH ॥ maunIbhUtAstadAkarNya bhayavyAkulamAnasAH ॥ 28 ॥

अथ दक्षस्समाकर्ण्य स्वपुत्र्यास्तादृशं वचः॥ विलोक्य क्रूरदृष्ट्या तां सतीं कुद्धोऽब्रवीद्वचः ॥२९॥

atha dakSassamAkarNya svaputryAstAdRzaM vacaH॥ vilokya krUradRSTyA tAM satIM kuddho'bravIdvacaH ॥29॥

दक्ष उवाच ॥ तव किं बहुनोक्तेन कार्यं नास्तीह सांप्रतम् ॥ गच्छ वा तिष्ठ वा भद्रे कस्मात्त्वं हि समागता ॥2-2-29-३०॥

dakSa uvAca ॥ tava kiM bahunoktena kAryaM nAstIha sAMpratam ॥ gaccha vA tiSTha vA bhadre kasmAttvaM hi samAgatA ॥2-2-29-30॥

अमंगलस्तु ते भर्ता शिवोसौ गम्यते बुधैः ॥ अकुलीको वेदबाह्यो भूतप्रेतपिशाचराट् ॥३१॥

amaMgalastu te bhartA zivosau gamyate budhaiH ॥ akulIko vedabAhyo bhUtapretapizAcarAT ॥31॥

तस्मान्नाह्वारितो रुद्रो यज्ञार्थं सुकुवेषभृत् ॥ देवर्षिसंसदि मया ज्ञात्वा पुत्रि विपश्चिता ॥३२॥

tasmAnnAhvArito rudro yajJArthaM sukuveSabhRt ॥ devarSisaMsadi mayA jJAtvA putri vipazcitA ॥32॥

विधिना प्रेरितेन त्वं दत्ता मंदेन पापिना॥ रुद्रायाविदितार्थाय चोद्धताय दुरात्मने ॥३३॥

vidhinA preritena tvaM dattA maMdena pApinA॥ rudrAyAviditArthAya coddhatAya durAtmane ॥33॥

तस्मात्कोपं परित्यज्य स्वस्था भव शुचिस्मिते ॥ यद्यागतासि यज्ञेस्मिन् दायं गृह्णीष्व चात्मना॥३४॥

tasmAtkopaM parityajya svasthA bhava zucismite ॥ yadyAgatAsi yajJesmin dAyaM gRhNISva cAtmanA॥34॥

ब्रह्मोवाच॥ दक्षेणोक्तेति सा पुत्री सती त्रैलोक्यपू जिता ॥ निंदायुक्तं स्वपितरं दृष्ट्वासीद्रुषिता भृशम् ॥ ३५ ॥

brahmovAca॥ dakSeNokteti sA putrI satI trailokyapU jitA ॥ niMdAyuktaM svapitaraM dRSTvAsIdruSitA bhRzam ॥ 35 ॥

अर्चितयत्तदा सेति कथं यास्यामि शंकरम् ॥ शंकरं द्रष्टुकामाहं पृष्टा वक्ष्ये किमुत्तरम् ॥ ३६ ॥

arcitayattadA seti kathaM yAsyAmi zaMkaram ॥ zaMkaraM draSTukAmAhaM pRSTA vakSye kimuttaram ॥ 36 ॥

अथ प्रोवाच पितरं दक्षं तं दुष्टमानसम् ॥ निश्श्वसंती रुषाविष्टा सा सती त्रिजगत्प्रसूः ॥ ३७ ॥

atha provAca pitaraM dakSaM taM duSTamAnasam ॥ nizzvasaMtI ruSAviSTA sA satI trijagatprasUH ॥ 37 ॥

सत्युवाच ॥ यो निंदति महादेवं निंद्यमानं शृणोति वा ॥ तावुभौ नरकं यातौ यावच्चन्द्रदिवाकरौ ॥ ३८ ॥

satyuvAca ॥ yo niMdati mahAdevaM niMdyamAnaM zRNoti vA ॥ tAvubhau narakaM yAtau yAvaccandradivAkarau ॥ 38 ॥

तस्मात्त्यक्ष्याम्यहं देवं प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् ॥ किं जीवितेन मे तात शृण्वंत्यानादरं प्रभोः ॥ ३९ ॥

tasmAttyakSyAmyahaM devaM pravekSyAmi hutAzanam ॥ kiM jIvitena me tAta zRNvaMtyAnAdaraM prabhoH ॥ 39 ॥

यदि शक्तस्स्वयं शंभोर्निंदकस्य विशेषतः ॥ छिंद्यात् प्रसह्य रसनां तदा शुद्ध्येन्न संशयः ॥2-2-29-४०॥

yadi zaktassvayaM zaMbhorniMdakasya vizeSataH ॥ chiMdyAt prasahya rasanAM tadA zuddhyenna saMzayaH ॥2-2-29-40॥

यद्यशक्तो जनस्तत्र निरयात्सुपिधाय वै ॥ कर्णौ धीमान् ततश्शुद्ध्येद्वदंतीदं बुधान्वरान् ॥४१॥

yadyazakto janastatra nirayAtsupidhAya vai ॥ karNau dhImAn tatazzuddhyedvadaMtIdaM budhAnvarAn ॥41॥

ब्रह्मोवाच ॥ इत्थमुक्त्वा धर्मनीतिं पश्चात्तापमवाप सा ॥ अस्मरच्छांकरं वाक्यं दूयमानेन चेतसा ॥४२॥

brahmovAca ॥ itthamuktvA dharmanItiM pazcAttApamavApa sA ॥ asmaracchAMkaraM vAkyaM dUyamAnena cetasA ॥42॥

ततस्संकुद्ध्य सा दक्षं निश्शंकं प्राह तानपि ॥ सर्वान्विष्ण्वादिकान्देवान्मुनीनपि सती ध्रुवम् ॥४३॥

tatassaMkuddhya sA dakSaM nizzaMkaM prAha tAnapi ॥ sarvAnviSNvAdikAndevAnmunInapi satI dhruvam ॥43॥

सत्युवाच ॥ तात त्वं निंदकश्शंभोः पश्चात्तापं गमिष्यसि ॥ इह भुक्त्वा महादुःखमंते यास्यसि यातनाम् ॥ ४४ ॥

satyuvAca ॥ tAta tvaM niMdakazzaMbhoH pazcAttApaM gamiSyasi ॥ iha bhuktvA mahAduHkhamaMte yAsyasi yAtanAm ॥ 44 ॥

यस्य लोकेऽप्रियो नास्ति प्रियश्चैव परात्मनः ॥ तस्मिन्नवैरे शर्वेस्मिन् त्वां विना कः प्रतीपकः ॥ ४५ ॥

yasya loke'priyo nAsti priyazcaiva parAtmanaH ॥ tasminnavaire zarvesmin tvAM vinA kaH pratIpakaH ॥ 45 ॥

महद्विनिंदा नाश्चर्यं सर्वदाऽसत्सु सेर्ष्यकम् ॥ महदंघ्रिरजो ध्वस्ततमस्सु सैव शोभना ॥ ४६ ॥

mahadviniMdA nAzcaryaM sarvadA'satsu serSyakam ॥ mahadaMghrirajo dhvastatamassu saiva zobhanA ॥ 46 ॥

शिवेति द्व्यक्षरं यस्य नृणां नाम गिरेरितम् ॥ सकृत्प्रसंगात्सकलमघमाशु विहंति तत् ॥ ४७ ॥

ziveti dvyakSaraM yasya nRNAM nAma gireritam ॥ sakRtprasaMgAtsakalamaghamAzu vihaMti tat ॥ 47 ॥

पवित्रकीर्तितमलं भवान् द्वेष्टि शिवेतरः ॥ अलंघ्यशासनं शंभुमहो सर्वेश्वरं खलः ॥ ४८ ॥

pavitrakIrtitamalaM bhavAn dveSTi zivetaraH ॥ alaMghyazAsanaM zaMbhumaho sarvezvaraM khalaH ॥ 48 ॥

यत्पादपद्मं महतां मनोऽलिसुनिषेवितम् ॥ सर्वार्थदं ब्रह्मरसैः सर्वार्थिभिरथादरात् ॥४९॥

yatpAdapadmaM mahatAM mano'lisuniSevitam ॥ sarvArthadaM brahmarasaiH sarvArthibhirathAdarAt ॥49॥

यद्वर्षत्यर्थिनश्शीघ्रं लोकस्य शिवआदरात् ॥ भवान् द्रुह्यति मूर्खत्वात्तस्मै चाशेषबंधवे ॥2-2-29-५०॥

yadvarSatyarthinazzIghraM lokasya zivaAdarAt ॥ bhavAn druhyati mUrkhatvAttasmai cAzeSabaMdhave ॥2-2-29-50॥

किंवा शिवाख्यमशिवं त्वदन्ये न विदुर्बुधाः ॥ ब्रह्मादयस्तं मुनयस्सनकाद्यास्तथापरे ॥ ५१ ॥

kiMvA zivAkhyamazivaM tvadanye na vidurbudhAH ॥ brahmAdayastaM munayassanakAdyAstathApare ॥ 51 ॥

अवकीर्य जटाभूतैश्श्मशाने स कपालधृक् ॥ तन्माल्यभस्म वा ज्ञात्वा प्रीत्यावसदुदारधीः ॥ ५२ ॥

avakIrya jaTAbhUtaizzmazAne sa kapAladhRk ॥ tanmAlyabhasma vA jJAtvA prItyAvasadudAradhIH ॥ 52 ॥

ये मूर्द्धभिर्दधति तच्चरणोत्सृष्टमाराद् ॥ निर्माल्यं मुनयो देवास्स शिवः परमेश्वरः ॥५३॥

ye mUrddhabhirdadhati taccaraNotsRSTamArAd ॥ nirmAlyaM munayo devAssa zivaH paramezvaraH ॥53॥

प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्मचोदि तम् ॥ वेदे विविच्य वृत्तं च तद्विचार्यं मनीषिभिः ॥५४॥

pravRttaM ca nivRttaM ca dvividhaM karmacodi tam ॥ vede vivicya vRttaM ca tadvicAryaM manISibhiH ॥54॥

विरोधियौगपद्यैककर्तृके च तथा द्वयम् ॥ परब्रह्मणि शंभो तु कर्मर्च्छंति न किंचन ॥ ५५ ॥

virodhiyaugapadyaikakartRke ca tathA dvayam ॥ parabrahmaNi zaMbho tu karmarcchaMti na kiMcana ॥ 55 ॥

मा वः पदव्यस्स्म पितर्या अस्मदास्थितास्सदा ॥ यज्ञशालासु वो धूम्रवर्त्मभुक्तोज्झिताः परम् ॥५६॥

mA vaH padavyassma pitaryA asmadAsthitAssadA ॥ yajJazAlAsu vo dhUmravartmabhuktojjhitAH param ॥56॥

नोऽव्यक्तलिंगस्सततमवधूतसुसेवितः॥ अभिमानमतो न त्वं कुरु तात कुबुद्धिधृक् ॥५७॥

no'vyaktaliMgassatatamavadhUtasusevitaH॥ abhimAnamato na tvaM kuru tAta kubuddhidhRk ॥57॥

किंबहूक्तेन वचसा दुष्टस्त्वं सर्वथा कुधीः। त्वदुद्भवेन देहेन न मे किंचित्प्रयोजनम्॥५८॥

kiMbahUktena vacasA duSTastvaM sarvathA kudhIH। tvadudbhavena dehena na me kiMcitprayojanam॥58॥

तज्जन्म धिग्यो महतां सर्वथावद्यकृत्खलः ॥ परित्याज्यो विशेषेण तत्संबंधो विपश्चिता ॥५९॥

tajjanma dhigyo mahatAM sarvathAvadyakRtkhalaH ॥ parityAjyo vizeSeNa tatsaMbaMdho vipazcitA ॥59॥

गोत्रं त्वदीयं भगवान् यदाह वृषभध्वजः ॥ दाक्षायणीति सहसाहं भवामि सुदुर्मनाः ॥2-2-29-६०॥

gotraM tvadIyaM bhagavAn yadAha vRSabhadhvajaH ॥ dAkSAyaNIti sahasAhaM bhavAmi sudurmanAH ॥2-2-29-60॥

तस्मात्त्वदंगजं देहं कुणपं गर्हितं सदा ॥ व्युत्सृज्य नूनमधुना भविष्यामि सुखावहा॥६१॥

tasmAttvadaMgajaM dehaM kuNapaM garhitaM sadA ॥ vyutsRjya nUnamadhunA bhaviSyAmi sukhAvahA॥61॥

हे सुरा मुनयस्सर्वे यूयं शृणुत मद्वचः ॥ सर्वथानुचितं कर्म युष्माकं दुष्टचेतसाम् ॥ ६२ ॥

he surA munayassarve yUyaM zRNuta madvacaH ॥ sarvathAnucitaM karma yuSmAkaM duSTacetasAm ॥ 62 ॥

सर्वे यूयं विमूढा हि शिवनिंदाः कलिप्रियाः ॥ प्राप्स्यंति दण्डं नियतमखिलं च हराद्ध्रुवम् ॥ ६३ ॥

sarve yUyaM vimUDhA hi zivaniMdAH kalipriyAH ॥ prApsyaMti daNDaM niyatamakhilaM ca harAddhruvam ॥ 63 ॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ दक्षमुक्त्वाध्वरे तांश्च व्यरमत्सा सती तदा ॥ अनूद्य चेतसा शम्भुमस्मरत्प्राणवल्लभम्॥६४॥

॥ brahmovAca ॥ dakSamuktvAdhvare tAMzca vyaramatsA satI tadA ॥ anUdya cetasA zambhumasmaratprANavallabham॥64॥