॥ ब्रह्मोवाच ॥ एकदा तु मुने तेन यज्ञः प्रारंभितो महान् ॥ तत्राहूतास्तदा सर्वे दीक्षितेन सुरर्षयः ॥ १ ॥

॥ brahmovAca ॥ ekadA tu mune tena yajJaH prAraMbhito mahAn ॥ tatrAhUtAstadA sarve dIkSitena surarSayaH ॥ 1 ॥

महर्षयोऽखिलास्तत्र निर्जराश्च समागताः ॥ यद्यज्ञकरणार्थं हि शिवमायाविमोहितः ॥ २ ॥

maharSayo'khilAstatra nirjarAzca samAgatAH ॥ yadyajJakaraNArthaM hi zivamAyAvimohitaH ॥ 2 ॥

अगस्त्यः कश्यपोत्रिश्च वामदेवस्तथा भृगुः ॥ दधीचिर्भगवान् व्यासो भारद्वाजोऽथ गौतमः ॥ ३ ॥

agastyaH kazyapotrizca vAmadevastathA bhRguH ॥ dadhIcirbhagavAn vyAso bhAradvAjo'tha gautamaH ॥ 3 ॥

पैलः पराशरो गर्गो भार्गवः ककुपस्सितः ॥ सुमंतुत्रिककंकाश्च वैशंपायन एव च ॥ ४ ॥

pailaH parAzaro gargo bhArgavaH kakupassitaH ॥ sumaMtutrikakaMkAzca vaizaMpAyana eva ca ॥ 4 ॥

एते चान्ये च बहवो मुनयो हर्षिता ययु ॥ मम पुत्रस्य दक्षस्य सदारास्ससुता मखम् ॥ ५ ॥

ete cAnye ca bahavo munayo harSitA yayu ॥ mama putrasya dakSasya sadArAssasutA makham ॥ 5 ॥

तथा सर्वे सुरगणा लोकपाला महोदयाः ॥ तथोपनिर्जरास्सर्वे स्वापकारबलान्विताः ॥ ६ ॥

tathA sarve suragaNA lokapAlA mahodayAH ॥ tathopanirjarAssarve svApakArabalAnvitAH ॥ 6 ॥

सत्यलोकात्समानीतो नुतोहं विश्वकारकः॥ ससुतस्स परीवारो मूर्तवेदापिसंयुतः ॥ ७ ॥

satyalokAtsamAnIto nutohaM vizvakArakaH॥ sasutassa parIvAro mUrtavedApisaMyutaH ॥ 7 ॥

वैकुंठाच्च तथा विष्णुस्संप्रार्थ्य विविधादरात् ॥ सपार्षदपरीवारस्समानीतो मखं प्रति ॥८॥

vaikuMThAcca tathA viSNussaMprArthya vividhAdarAt ॥ sapArSadaparIvArassamAnIto makhaM prati ॥8॥

एवमन्ये समायाता दक्षयज्ञं विमोहिताः ॥ सत्कृतास्तेन दक्षेन सर्वे ते हि दुरात्मना ॥ ९ ॥

evamanye samAyAtA dakSayajJaM vimohitAH ॥ satkRtAstena dakSena sarve te hi durAtmanA ॥ 9 ॥

भवनानि महार्हाणि सुप्रभाणि महांति च ॥ त्वष्ट्रा कृतानि दिव्यानि तेभ्यो दत्तानि तेन वै ॥ 2-2-27-१० ॥

bhavanAni mahArhANi suprabhANi mahAMti ca ॥ tvaSTrA kRtAni divyAni tebhyo dattAni tena vai ॥ 2-2-27-10 ॥

तेषु सर्वेषु धिष्ण्येषु यथायोग्यं च संस्थिताः ॥ सन्मानिता अराजंस्ते सकला विष्णुना मया ॥ ११ ॥

teSu sarveSu dhiSNyeSu yathAyogyaM ca saMsthitAH ॥ sanmAnitA arAjaMste sakalA viSNunA mayA ॥ 11 ॥

वर्त्तमाने महायज्ञे तीर्थे कनखले तदा ॥ ऋत्विजश्च कृतास्तेन भृग्वाद्याश्च तपोधनाः ॥ १२ ॥

varttamAne mahAyajJe tIrthe kanakhale tadA ॥ Rtvijazca kRtAstena bhRgvAdyAzca tapodhanAH ॥ 12 ॥

अधिष्ठाता स्वयं विष्णुस्सह सर्वमरुद्गणैः ॥ अहं तत्राऽभवं ब्रह्मा त्रयीविधिनिदर्शकः ॥ १३ ॥

adhiSThAtA svayaM viSNussaha sarvamarudgaNaiH ॥ ahaM tatrA'bhavaM brahmA trayIvidhinidarzakaH ॥ 13 ॥

तथैव सर्वदिक्पाला द्वारपालाश्च रक्षकाः ॥ सायुधास्सपरीवाराः कुतूहलकरास्सदा ॥ १४ ॥

tathaiva sarvadikpAlA dvArapAlAzca rakSakAH ॥ sAyudhAssaparIvArAH kutUhalakarAssadA ॥ 14 ॥

उपतस्थे स्वयं यज्ञस्सुरूपस्तस्य चाध्वरे॥ सर्वे महामुनिश्रेष्ठाः स्वयं वेदधराऽभवन् ॥१५॥

upatasthe svayaM yajJassurUpastasya cAdhvare॥ sarve mahAmunizreSThAH svayaM vedadharA'bhavan ॥15॥

तनूनपादपि निजं चक्रे रूपं सहस्रशः ॥ हविषा ग्रहणायाशु तस्मिन् यज्ञे महोत्सवे ॥ १६ ॥

tanUnapAdapi nijaM cakre rUpaM sahasrazaH ॥ haviSA grahaNAyAzu tasmin yajJe mahotsave ॥ 16 ॥

अष्टाशीतिसहस्राणि जुह्वति सह ऋत्विजः ॥ उद्गातारश्चतुषष्टि सहस्राणि सुरर्षयः ॥१७॥

aSTAzItisahasrANi juhvati saha RtvijaH ॥ udgAtArazcatuSaSTi sahasrANi surarSayaH ॥17॥

अध्वर्यवोथ होतारस्तावन्तो नारदादयः ॥ सप्तर्षयस्समा गाथाः कुर्वंति स्म पृथक्पृथक् ॥ १८॥

adhvaryavotha hotArastAvanto nAradAdayaH ॥ saptarSayassamA gAthAH kurvaMti sma pRthakpRthak ॥ 18॥

गंधर्वविद्याधरसिद्धसंघानादित्यसंघान् सगणान् सयज्ञान् ॥ संख्यावरान्नागचरान् समस्तान् वव्रे स दक्षो हि महाध्वरे स्वे ॥ १९ ॥

gaMdharvavidyAdharasiddhasaMghAnAdityasaMghAn sagaNAn sayajJAn ॥ saMkhyAvarAnnAgacarAn samastAn vavre sa dakSo hi mahAdhvare sve ॥ 19 ॥

द्विजर्षिराजर्षिसुरर्षिसंघा नृपास्समित्राः सचिवास्स सैन्याः ॥ वसुप्रमुख्या गणदेवताश्च सर्वे वृतास्तेन मखोपवेत्त्राः ॥ 2-2-27-२० ॥

dvijarSirAjarSisurarSisaMghA nRpAssamitrAH sacivAssa sainyAH ॥ vasupramukhyA gaNadevatAzca sarve vRtAstena makhopavettrAH ॥ 2-2-27-20 ॥

दीक्षायुक्तस्तदा दक्षः कृतकौतुकमंगलः ॥ भार्यया सहितो रेजे कृतस्वस्त्ययनो भृशम् ॥ २१ ॥

dIkSAyuktastadA dakSaH kRtakautukamaMgalaH ॥ bhAryayA sahito reje kRtasvastyayano bhRzam ॥ 21 ॥

तस्मिन् यज्ञे वृतश्शंभुर्न दक्षेण दुरात्मना ॥ कपालीति विनिश्चित्य तस्य यज्ञार्हता न हि ॥ २२ ॥

tasmin yajJe vRtazzaMbhurna dakSeNa durAtmanA ॥ kapAlIti vinizcitya tasya yajJArhatA na hi ॥ 22 ॥

कपालिभार्येति सती दयिता स्वसुतापि च ॥ नाहूता यज्ञविषये दक्षेणागुणदर्शिना ॥ २३ ॥

kapAlibhAryeti satI dayitA svasutApi ca ॥ nAhUtA yajJaviSaye dakSeNAguNadarzinA ॥ 23 ॥

एवं प्रवर्तमाने हि दक्षयज्ञे महोत्सवे ॥ स्वकार्यलग्नास्तत्रासन् सर्वे तेऽध्वरसंमताः ॥ २४ ॥

evaM pravartamAne hi dakSayajJe mahotsave ॥ svakAryalagnAstatrAsan sarve te'dhvarasaMmatAH ॥ 24 ॥

एतस्मिन्नंतरेऽदृष्ट्वा तत्र वै शंकरं प्रभुम् ॥ प्रोद्विग्नमानसश्शैवो दधीचो वाक्यमब्रवीत् ॥ २५ ॥

etasminnaMtare'dRSTvA tatra vai zaMkaraM prabhum ॥ prodvignamAnasazzaivo dadhIco vAkyamabravIt ॥ 25 ॥

दधीच उवाच ॥ ॥ सर्वे शृणुत मद्वाक्यं देवर्षिप्रमुखा मुदा ॥ कस्मान्नैवागतश्शंभुरस्मिन् यज्ञे महोत्सवे ॥२६॥

dadhIca uvAca ॥ ॥ sarve zRNuta madvAkyaM devarSipramukhA mudA ॥ kasmAnnaivAgatazzaMbhurasmin yajJe mahotsave ॥26॥

एते सुरेशा मुनयो महत्तरास्सलोकपालाश्च समागता हि ॥ तथापि यज्ञस्तु न शोभते भृशं पिनाकिना तेन महात्मना विना ॥२७॥

ete surezA munayo mahattarAssalokapAlAzca samAgatA hi ॥ tathApi yajJastu na zobhate bhRzaM pinAkinA tena mahAtmanA vinA ॥27॥

येनैव सर्वाण्यपि मंगलानि भवंति शंसन्ति महाविपश्चितः ॥ सोऽसौ न दृष्टोऽत्र पुमान् पुराणो वृषध्वजो नीलगलः परेशः ॥ २८ ॥

yenaiva sarvANyapi maMgalAni bhavaMti zaMsanti mahAvipazcitaH ॥ so'sau na dRSTo'tra pumAn purANo vRSadhvajo nIlagalaH parezaH ॥ 28 ॥

अमंगलान्येव च मंगलानि भवंति येनाधिगतानि दक्षः ॥ त्रिपंचकेनाप्यथ मंगलानि भवंति सद्यः परतः पुराणि ॥२९॥

amaMgalAnyeva ca maMgalAni bhavaMti yenAdhigatAni dakSaH ॥ tripaMcakenApyatha maMgalAni bhavaMti sadyaH parataH purANi ॥29॥

तस्मात्त्वयैव कर्तव्यमाह्वानं परमेशितुः ॥ त्वरितं ब्रह्मणा वापि विष्णुना प्रभुविष्णुना॥2-2-27-३०॥

tasmAttvayaiva kartavyamAhvAnaM paramezituH ॥ tvaritaM brahmaNA vApi viSNunA prabhuviSNunA॥2-2-27-30॥

इन्द्रेण लोकपालैश्च द्विजैस्सिद्धैस्सहाधुना ॥ सर्वथाऽऽनयनीयोसौ शंकरो यज्ञपूर्त्तये ॥३१॥

indreNa lokapAlaizca dvijaissiddhaissahAdhunA ॥ sarvathA''nayanIyosau zaMkaro yajJapUrttaye ॥31॥

सर्वैर्भवद्भिर्गंतव्यं यत्र देवो महेश्वरः॥ दाक्षायण्या समं शम्भुमानयध्वं त्वरान्विताः ॥ ३२ ॥

sarvairbhavadbhirgaMtavyaM yatra devo mahezvaraH॥ dAkSAyaNyA samaM zambhumAnayadhvaM tvarAnvitAH ॥ 32 ॥

तेन सर्वं पवित्रं स्याच्छम्भुना परमात्मना ॥ अत्रागतेन देवेशास्सांबेन परमात्मना ॥३३॥

tena sarvaM pavitraM syAcchambhunA paramAtmanA ॥ atrAgatena devezAssAMbena paramAtmanA ॥33॥

यस्य स्मृत्या च नामोक्त्या समग्रं सुकृतं भवेत् ॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ह्यानेतव्यो वृषध्वजः ॥३४॥

yasya smRtyA ca nAmoktyA samagraM sukRtaM bhavet ॥ tasmAtsarvaprayatnena hyAnetavyo vRSadhvajaH ॥34॥

समागते शंकरेऽत्र पावनो हि भवेन्मखः ॥ भविष्यत्यन्यथाऽपूर्णः सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम् ॥ ३५ ॥

samAgate zaMkare'tra pAvano hi bhavenmakhaH ॥ bhaviSyatyanyathA'pUrNaH satyametadbravImyaham ॥ 35 ॥

ब्रह्मोवाच ॥ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दक्षो रोषसमन्वितः॥ उवाच त्वरितं मूढः प्रहसन्निव दुष्टधीः ॥३६॥

brahmovAca ॥ tasya tadvacanaM zrutvA dakSo roSasamanvitaH॥ uvAca tvaritaM mUDhaH prahasanniva duSTadhIH ॥36॥

मूलं विष्णुर्देवतानां यत्र धर्मस्सनातनः॥ समानीतो मया सम्यक् किमूनं यज्ञकर्मणि ॥३७॥

mUlaM viSNurdevatAnAM yatra dharmassanAtanaH॥ samAnIto mayA samyak kimUnaM yajJakarmaNi ॥37॥

यस्मिन्वेदाश्च यज्ञाश्च कर्माणि विविधानि च ॥ प्रतिष्ठितानि सर्वाणि सोऽसौ विष्णुरिहागतः॥३८॥

yasminvedAzca yajJAzca karmANi vividhAni ca ॥ pratiSThitAni sarvANi so'sau viSNurihAgataH॥38॥

सत्यलोकात्समायातो ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ वेदैस्सोपनिषद्भिश्च विविधैरागमैस्सह ॥ ३९ ॥

satyalokAtsamAyAto brahmA lokapitAmahaH ॥ vedaissopaniSadbhizca vividhairAgamaissaha ॥ 39 ॥

तथा सुरगणैस्साकमागतस्सुरराट् स्वयम्॥ तथा यूयं समायाता ऋषयो वीतकल्मषाः ॥2-2-27-४०॥

tathA suragaNaissAkamAgatassurarAT svayam॥ tathA yUyaM samAyAtA RSayo vItakalmaSAH ॥2-2-27-40॥

येये यज्ञोचिताश्शांताः पात्रभूतास्समागताः ॥ वेदवेदार्थतत्त्वज्ञास्सर्वे यूयं दृढव्रताः ॥ ॥ ४१ ॥

yeye yajJocitAzzAMtAH pAtrabhUtAssamAgatAH ॥ vedavedArthatattvajJAssarve yUyaM dRDhavratAH ॥ ॥ 41 ॥

अत्रैव च किमस्माकं रुद्रेणापि प्रयोजनम् ॥ कन्या दत्ता मया विप्र ब्रह्मणा नोदितेन हि ॥ ४२ ॥

atraiva ca kimasmAkaM rudreNApi prayojanam ॥ kanyA dattA mayA vipra brahmaNA noditena hi ॥ 42 ॥

हरोऽकुलीनोसौ विप्र पितृमातृविवर्जितः ॥ भूतप्रेतपिशाचानां पतिरेको दुरत्ययः ॥४३॥

haro'kulInosau vipra pitRmAtRvivarjitaH ॥ bhUtapretapizAcAnAM patireko duratyayaH ॥43॥

आत्मसंभावितो मूढ स्तब्धो मौनी समत्सरः ॥ कर्मण्यस्मिन्न योग्योसौ नानीतो हि मयाऽधुना ॥४४॥

AtmasaMbhAvito mUDha stabdho maunI samatsaraH ॥ karmaNyasminna yogyosau nAnIto hi mayA'dhunA ॥44॥

तस्मात्त्वमीदृशं वाक्यं पुनर्वाच्यं न हि क्वचित् ॥ सर्वेर्भवद्भिः कर्तव्यो यज्ञो मे सफलो महान् ॥४५॥

tasmAttvamIdRzaM vAkyaM punarvAcyaM na hi kvacit ॥ sarverbhavadbhiH kartavyo yajJo me saphalo mahAn ॥45॥

ब्रह्मोवाच॥ एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य दधीचो वाक्यमब्रवीत्॥ सर्वेषां शृण्वतां देवमुनीनां सारसं युतम् ॥ ४६ ॥

brahmovAca॥ etacchrutvA vacastasya dadhIco vAkyamabravIt॥ sarveSAM zRNvatAM devamunInAM sArasaM yutam ॥ 46 ॥

दधीच उवाच ॥ अयज्ञोयं महाजातो विना तेन शिवेन हि ॥ विनाशोपि विशेषेण ह्यत्र ते हि भविष्यति ॥४७॥

dadhIca uvAca ॥ ayajJoyaM mahAjAto vinA tena zivena hi ॥ vinAzopi vizeSeNa hyatra te hi bhaviSyati ॥47॥

एवमुक्त्वा दधीचोसावेक एव विनिर्गतः ॥ यज्ञवाटाच्च दक्षस्य त्वरितः स्वाश्रमं ययौ॥४८॥

evamuktvA dadhIcosAveka eva vinirgataH ॥ yajJavATAcca dakSasya tvaritaH svAzramaM yayau॥48॥

ततोन्ये शांकरा ये च मुख्याश्शिवमतानुगाः ॥ निर्ययुस्स्वाश्रमान् सद्यश्शापं दत्त्वा तथैव च ॥४९॥

tatonye zAMkarA ye ca mukhyAzzivamatAnugAH ॥ niryayussvAzramAn sadyazzApaM dattvA tathaiva ca ॥49॥

मुनौ विनिर्गते तस्मिन् मखादन्येषु दुष्टधीः ॥ शिवद्रोही मुनीन् दक्षः प्रहसन्निदमब्रवीत् ॥ 2-2-27-५० ॥

munau vinirgate tasmin makhAdanyeSu duSTadhIH ॥ zivadrohI munIn dakSaH prahasannidamabravIt ॥ 2-2-27-50 ॥

॥ दक्ष उवाच ॥ गतः शिवप्रियो विप्रो दधीचो नाम नामतः ॥ अन्ये तथाविधा ये च गतास्ते मम चाध्वरात् ॥ ५१ ॥

॥ dakSa uvAca ॥ gataH zivapriyo vipro dadhIco nAma nAmataH ॥ anye tathAvidhA ye ca gatAste mama cAdhvarAt ॥ 51 ॥

एतच्छुभतरं जातं संमतं मे हि सर्वथा ॥ सत्यं ब्रवीमि देवेश सुराश्च मुनयस्तथा ॥ ५२ ॥

etacchubhataraM jAtaM saMmataM me hi sarvathA ॥ satyaM bravImi deveza surAzca munayastathA ॥ 52 ॥

विनष्टचित्ता मंदाश्च मिथ्यावादरताः खलाः ॥ वेदबाह्या दुराचारास्त्याज्यास्ते मखकर्मणि॥५३॥

vinaSTacittA maMdAzca mithyAvAdaratAH khalAH ॥ vedabAhyA durAcArAstyAjyAste makhakarmaNi॥53॥

वेदवादरता यूयं सर्वे विष्णुपुरोगमाः ॥ यज्ञं मे सफलं विप्रास्सुराः कुर्वंतु माऽचिरम् ॥ ५४ ॥

vedavAdaratA yUyaM sarve viSNupurogamAH ॥ yajJaM me saphalaM viprAssurAH kurvaMtu mA'ciram ॥ 54 ॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ इत्याकर्ण्य वचस्तस्य शिवमायाविमोहिताः ॥ यन्मखे देवयजनं चक्रुस्सर्वे सुरर्षयः ॥ ५५ ॥

॥ brahmovAca ॥ ityAkarNya vacastasya zivamAyAvimohitAH ॥ yanmakhe devayajanaM cakrussarve surarSayaH ॥ 55 ॥

इति तन्मखशापो हि वर्णितो मे मुनीश्वर ॥ यज्ञविध्वंसयोगोपि प्रोच्यते शृणु सादरम् ॥ ५६ ॥

iti tanmakhazApo hi varNito me munIzvara ॥ yajJavidhvaMsayogopi procyate zRNu sAdaram ॥ 56 ॥