ब्रह्मोवाच ॥ पुराभवच्च सर्वेषामध्वरो विधिना महान् ॥ प्रयागे समवेतानां मुनीनां च महा त्मनाम् ॥१॥

brahmovAca ॥ purAbhavacca sarveSAmadhvaro vidhinA mahAn ॥ prayAge samavetAnAM munInAM ca mahA tmanAm ॥1॥

तत्र सिद्धास्समायातास्सनकाद्यास्सुरर्षयः ॥ सप्रजापतयो देवा ज्ञानिनो ब्रह्मदर्शिनः ॥२॥

tatra siddhAssamAyAtAssanakAdyAssurarSayaH ॥ saprajApatayo devA jJAnino brahmadarzinaH ॥2॥

अहं समागतस्तत्र परिवारसमन्वितः ॥ निगमैरागमैर्युक्तो मूर्तिमद्भिर्महाप्रभैः ॥३॥

ahaM samAgatastatra parivArasamanvitaH ॥ nigamairAgamairyukto mUrtimadbhirmahAprabhaiH ॥3॥

समाजोभूद्विचित्रो हि तेषामुत्सवसंयुः ॥ ज्ञानवादोऽभवत्तत्र नानाशास्त्रस मुद्भवः ॥४॥

samAjobhUdvicitro hi teSAmutsavasaMyuH ॥ jJAnavAdo'bhavattatra nAnAzAstrasa mudbhavaH ॥4॥

तस्मिन्नवसरे रुद्रस्सभवानीगणः प्रभुः ॥ त्रिलोकहितकृत्स्वामी तत्रागात्सूक्तिकृन्मुने॥५॥

tasminnavasare rudrassabhavAnIgaNaH prabhuH ॥ trilokahitakRtsvAmI tatrAgAtsUktikRnmune॥5॥

दृष्ट्वा शिवं सुरास्सर्वे सिद्धाश्च मुनयस्तथा ॥ अनमंस्तं प्रभुं भक्त्या तुष्टुवुश्च तथा ह्यहम् ॥६॥

dRSTvA zivaM surAssarve siddhAzca munayastathA ॥ anamaMstaM prabhuM bhaktyA tuSTuvuzca tathA hyaham ॥6॥

तस्थुश्शिवाज्ञया सर्वे यथास्थानं मुदान्विताः ॥ प्रभुदर्शनसंतुष्टाः वर्णयन्तो निजं विधिम् ॥ ७ ॥

tasthuzzivAjJayA sarve yathAsthAnaM mudAnvitAH ॥ prabhudarzanasaMtuSTAH varNayanto nijaM vidhim ॥ 7 ॥

तस्मिन्नवसरे दक्षः प्रजापतिपतिः प्रभुः ॥ आगमत्तत्र सुप्रीतस्सुवर्चस्वी यदृच्छया ॥ ८ ॥

tasminnavasare dakSaH prajApatipatiH prabhuH ॥ Agamattatra suprItassuvarcasvI yadRcchayA ॥ 8 ॥

मां प्रणम्य स दक्षो हि न्युष्टस्तत्र मदाज्ञया ॥ ब्रह्माण्डाधिपतिर्मान्यो मानी तत्त्वबहिर्मुखः ॥ ९ ॥

mAM praNamya sa dakSo hi nyuSTastatra madAjJayA ॥ brahmANDAdhipatirmAnyo mAnI tattvabahirmukhaH ॥ 9 ॥

स्तुतिभिः प्रणिपातैश्च दक्षस्सर्वैस्सुरर्षिभिः ॥ पूजितो वरतेजस्वी करौ बध्वा विनम्रकैः ॥ 2-2-26-१० ॥

stutibhiH praNipAtaizca dakSassarvaissurarSibhiH ॥ pUjito varatejasvI karau badhvA vinamrakaiH ॥ 2-2-26-10 ॥

नानाविहारकृन्नाथस्स्वतंत्र परमोतिकृत् ॥ नानामत्तं तदा दक्षं स्वासनस्थो महेश्वरः ॥ ११ ॥

nAnAvihArakRnnAthassvataMtra paramotikRt ॥ nAnAmattaM tadA dakSaM svAsanastho mahezvaraH ॥ 11 ॥

दृष्टाऽनतं हरं तत्र स मे पुत्रोऽप्रसन्नधीः ॥ अकुपत्सहसा रुद्रे तदा दक्षः प्रजापतिः ॥ १२ ॥

dRSTA'nataM haraM tatra sa me putro'prasannadhIH ॥ akupatsahasA rudre tadA dakSaH prajApatiH ॥ 12 ॥

क्रूरदृष्ट्या महागर्वो दृष्ट्वा रुद्रं महाप्रभुम् ॥ सर्वान्संश्रावयन्नुच्चैरवोचज्ज्ञानवर्जितः ॥ १३ ॥

krUradRSTyA mahAgarvo dRSTvA rudraM mahAprabhum ॥ sarvAnsaMzrAvayannuccairavocajjJAnavarjitaH ॥ 13 ॥

एते हि सर्वे च सुरासुरा भृशं नमंति मां विप्रवरास्तथर्षयः ॥ कथं ह्यसौ दुर्जनवन्महामनास्त्वभूत्तु यः प्रेतपिशाचसंवृतः ॥ १४ ॥

ete hi sarve ca surAsurA bhRzaM namaMti mAM vipravarAstatharSayaH ॥ kathaM hyasau durjanavanmahAmanAstvabhUttu yaH pretapizAcasaMvRtaH ॥ 14 ॥

श्मशानवासी निरपत्रपो ह्ययं कथं प्रणामं न करोति मेऽधुना ॥ लुप्तक्रियो भूतपिशाचसेवितो मत्तोऽविधो नीतिविदूषकस्सदा ॥ १५॥

zmazAnavAsI nirapatrapo hyayaM kathaM praNAmaM na karoti me'dhunA ॥ luptakriyo bhUtapizAcasevito matto'vidho nItividUSakassadA ॥ 15॥

पाखंडिनो दुर्जनपाप शीला दृष्ट्वा द्विजं प्रोद्धतनिंदकाश्च ॥ वध्वां सदासक्तरतिप्रवीणस्तस्मादमुं शप्तुमहं प्रवृत्तः ॥ १६ ॥

pAkhaMDino durjanapApa zIlA dRSTvA dvijaM proddhataniMdakAzca ॥ vadhvAM sadAsaktaratipravINastasmAdamuM zaptumahaM pravRttaH ॥ 16 ॥

ब्रह्मोवाच ॥ इत्येवमुक्त्वा स महाखलस्तदा रुषान्वितो रुद्रमिदं ह्यवोचत् ॥ शृण्वंत्वमी विप्रवरास्तथा सुरा वध्यं हि मे चार्हथ कर्तुमेतम् ॥ १७ ॥

brahmovAca ॥ ityevamuktvA sa mahAkhalastadA ruSAnvito rudramidaM hyavocat ॥ zRNvaMtvamI vipravarAstathA surA vadhyaM hi me cArhatha kartumetam ॥ 17 ॥

दक्ष उवाच ॥ ॥ रुद्रो ह्ययं यज्ञबहिष्कृतो मे वर्णेष्वतीतोथ विवर्णरूपः ॥ देवैर्न भागं लभतां सहैव श्मशानवासी कुलजन्म हीनः ॥ १८ ॥

dakSa uvAca ॥ ॥ rudro hyayaM yajJabahiSkRto me varNeSvatItotha vivarNarUpaH ॥ devairna bhAgaM labhatAM sahaiva zmazAnavAsI kulajanma hInaH ॥ 18 ॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ ॥ इति दक्षोक्तमाकर्ण्य भृग्वाद्या बहवो जनाः ॥ अगर्हयन् दुष्टसत्त्वं रुद्रं मत्त्वामरैस्समम्। १९॥

॥ brahmovAca ॥ ॥ iti dakSoktamAkarNya bhRgvAdyA bahavo janAH ॥ agarhayan duSTasattvaM rudraM mattvAmaraissamam। 19॥

नन्दी निशम्य तद्वाक्यं लालाक्षोतिरुषान्वितः ॥ अब्रवीत्त्वरितं दक्षं शापं दातुमना गणः ॥2-2-26-२०॥

nandI nizamya tadvAkyaM lAlAkSotiruSAnvitaH ॥ abravIttvaritaM dakSaM zApaM dAtumanA gaNaH ॥2-2-26-20॥

नन्दीश्वर उवाच ॥ रेरे शठ महा मूढ दक्ष दुष्टमते त्वया ॥ यज्ञबाह्यो हि मे स्वामी महेशो हि कृतः कथम् ॥२१ ॥

nandIzvara uvAca ॥ rere zaTha mahA mUDha dakSa duSTamate tvayA ॥ yajJabAhyo hi me svAmI mahezo hi kRtaH katham ॥21 ॥

यस्य स्मरणमात्रेण भवंति सफला मखाः ॥ तीर्थानि च पवित्राणि सोयं शप्तो हरः कथम् ॥ २२ ॥

yasya smaraNamAtreNa bhavaMti saphalA makhAH ॥ tIrthAni ca pavitrANi soyaM zapto haraH katham ॥ 22 ॥

वृथा ते ब्रह्मचापल्याच्छप्तोयं दक्ष दुर्मते ॥ वृथोपहसितश्चैवादुष्टो रुद्रो महा प्रभुः ॥ २३ ॥

vRthA te brahmacApalyAcchaptoyaM dakSa durmate ॥ vRthopahasitazcaivAduSTo rudro mahA prabhuH ॥ 23 ॥

नन्दीश्वर उवाच ॥ रेरे शठ महा मूढ दक्ष दुष्टमते त्वया ॥ यज्ञबाह्यो हि मे स्वामी महेशो हि कृतः कथम् ॥२१ ॥

nandIzvara uvAca ॥ rere zaTha mahA mUDha dakSa duSTamate tvayA ॥ yajJabAhyo hi me svAmI mahezo hi kRtaH katham ॥21 ॥

एवं निर्भत्सितस्तेन नन्दिना हि प्रजापतिः ॥ नन्दिनं च शशापाथ दक्षो रोषसमन्वितः ॥२५॥

evaM nirbhatsitastena nandinA hi prajApatiH ॥ nandinaM ca zazApAtha dakSo roSasamanvitaH ॥25॥

दक्ष उवाच ॥ यूयं सर्वे रुद्रगणा वेदबाह्या भवंतु वै ॥ वेदमार्गपरित्यक्तास्तथा त्यक्ता महर्षिभिः ॥२६॥

dakSa uvAca ॥ yUyaM sarve rudragaNA vedabAhyA bhavaMtu vai ॥ vedamArgaparityaktAstathA tyaktA maharSibhiH ॥26॥

पाखंडवादनिरताः शिष्टाचारबहिष्कृताः ॥ मदिरापाननिरता जटा भस्मास्थिधारिणः ॥ २७ ॥

pAkhaMDavAdaniratAH ziSTAcArabahiSkRtAH ॥ madirApAnaniratA jaTA bhasmAsthidhAriNaH ॥ 27 ॥

ब्रह्मोवाच ॥ इति शप्तास्तथा तेन दक्षेण शिवकिंकराः ॥ तच्छ्रुत्वातिरुषाविष्टोभवन्नंदी शिवप्रियः॥। ॥ २८॥

brahmovAca ॥ iti zaptAstathA tena dakSeNa zivakiMkarAH ॥ tacchrutvAtiruSAviSTobhavannaMdI zivapriyaH॥। ॥ 28॥

प्रत्युवाच द्रुतं पक्षं गर्वितं तं महाखलम् ॥ शिलादतनयो नंदी तेजस्वी शिववल्लभः ॥ २९ ॥

pratyuvAca drutaM pakSaM garvitaM taM mahAkhalam ॥ zilAdatanayo naMdI tejasvI zivavallabhaH ॥ 29 ॥

नन्दीश्वर उवाच॥ रे दक्ष शठ दुर्बुद्धे वृथैव शिवकिंकराः ॥ शप्तास्ते ब्रह्मचापल्याच्छिवतत्त्वमजानता ॥2-2-26-३०॥

nandIzvara uvAca॥ re dakSa zaTha durbuddhe vRthaiva zivakiMkarAH ॥ zaptAste brahmacApalyAcchivatattvamajAnatA ॥2-2-26-30॥

भृग्वाद्यैर्दुष्टचित्तैश्च मूढैस्स उपहासितः॥ महा प्रभुर्महेशानो ब्राह्मणत्वादहंमते॥३१॥

bhRgvAdyairduSTacittaizca mUDhaissa upahAsitaH॥ mahA prabhurmahezAno brAhmaNatvAdahaMmate॥31॥

ये रुद्रविमुखाश्चात्र ब्राह्मणास्त्वादृशाः खलाः॥ रुद्रतेजःप्रभावत्वात्तेषां शापं ददाम्यहम्॥३२॥

ye rudravimukhAzcAtra brAhmaNAstvAdRzAH khalAH॥ rudratejaHprabhAvatvAtteSAM zApaM dadAmyaham॥32॥

वेदवादरता यूयं वेदतत्त्वबहिर्मुखाः ॥ भवंतु सततं विप्रा नान्यदस्तीति वादिनः ॥ ३३ ॥

vedavAdaratA yUyaM vedatattvabahirmukhAH ॥ bhavaMtu satataM viprA nAnyadastIti vAdinaH ॥ 33 ॥

कामात्मानर्स्स्वर्गपराः क्रोधलोभमदान्विताः॥ भवंतु सततं विप्रा भिक्षुका निरपत्रपाः॥३४॥

kAmAtmAnarssvargaparAH krodhalobhamadAnvitAH॥ bhavaMtu satataM viprA bhikSukA nirapatrapAH॥34॥

वेदमार्गं पुरस्कृत्य ब्राह्मणाश्शूद्रयाजिनः ॥ दरिद्रा वै भविष्यंति प्रतिग्रहरता स्सदा॥३५॥

vedamArgaM puraskRtya brAhmaNAzzUdrayAjinaH ॥ daridrA vai bhaviSyaMti pratigraharatA ssadA॥35॥

असत्प्रतिग्रहाश्चैव सर्वे निरयगामिनः ॥ भविष्यंति सदा दक्ष केचिद्वै ब्रह्मराक्षसाः ॥३६॥

asatpratigrahAzcaiva sarve nirayagAminaH ॥ bhaviSyaMti sadA dakSa kecidvai brahmarAkSasAH ॥36॥

यश्शिवं सुरसामान्यमुद्दिश्य परमेश्वरम् ॥ द्रुह्यत्यजो दुष्टमतिस्तत्त्वतो विमुखो भवेत् ॥ ३७ ॥

yazzivaM surasAmAnyamuddizya paramezvaram ॥ druhyatyajo duSTamatistattvato vimukho bhavet ॥ 37 ॥

कूटधर्मेषु गेहेषु सदा ग्राम्यसुखेच्छया ॥ कर्मतंत्रं वितनुता वेदवादं च शाश्वतम् ॥ ३८ ॥

kUTadharmeSu geheSu sadA grAmyasukhecchayA ॥ karmataMtraM vitanutA vedavAdaM ca zAzvatam ॥ 38 ॥

विनष्टानंदकमुखो विस्मृतात्मगतिः पशुः ॥ भ्रष्टकर्मानयसदा दक्षो बस्तमुखोऽचिरात् ॥३९॥

vinaSTAnaMdakamukho vismRtAtmagatiH pazuH ॥ bhraSTakarmAnayasadA dakSo bastamukho'cirAt ॥39॥

शप्तास्ते कोपिना तत्र नंदिना ब्राह्मणा यदा॥ हाहाकारो महानासीच्छप्तो दक्षेण चेश्वरः॥2-2-26-४०॥

zaptAste kopinA tatra naMdinA brAhmaNA yadA॥ hAhAkAro mahAnAsIcchapto dakSeNa cezvaraH॥2-2-26-40॥

तदाकर्ण्यामहत्यंतमनिंदंतं मुहुर्मुहुः॥ भृग्वादीनपि विप्रांश्च वेदसृट् शिव तत्त्ववित् ॥४१॥

tadAkarNyAmahatyaMtamaniMdaMtaM muhurmuhuH॥ bhRgvAdInapi viprAMzca vedasRT ziva tattvavit ॥41॥

ईश्वरोपि वचः श्रुत्वा नंदिनः प्रहसन्निव ॥ उवाच मधुरं वाक्यं बोधयंस्तं सदाशिवः ॥४२॥

Izvaropi vacaH zrutvA naMdinaH prahasanniva ॥ uvAca madhuraM vAkyaM bodhayaMstaM sadAzivaH ॥42॥

सदाशिव उवाच ॥ शृणु नंदिन् महाप्राज्ञ न कर्तुं क्रोधमर्हसि॥ वृथा शप्तो ब्रह्मकुलो मत्वा शप्तं च मां भ्रमात् ॥ ४३ ॥

sadAziva uvAca ॥ zRNu naMdin mahAprAjJa na kartuM krodhamarhasi॥ vRthA zapto brahmakulo matvA zaptaM ca mAM bhramAt ॥ 43 ॥

वेदो मंत्राक्षरमयस्साक्षात्सूक्तमयो भृशम् ॥ सूक्ते प्रतिष्ठितो ह्यात्मा सर्वेषामपि देहिनाम् ॥ ४४ ॥

vedo maMtrAkSaramayassAkSAtsUktamayo bhRzam ॥ sUkte pratiSThito hyAtmA sarveSAmapi dehinAm ॥ 44 ॥

तदाकर्ण्यामहत्यंतमनिंदंतं मुहुर्मुहुः॥ भृग्वादीनपि विप्रांश्च वेदसृट् शिव तत्त्ववित् ॥४१॥

tadAkarNyAmahatyaMtamaniMdaMtaM muhurmuhuH॥ bhRgvAdInapi viprAMzca vedasRT ziva tattvavit ॥41॥

अहं शप्तो न चेदानीं तत्त्वतो बोद्धुमर्हसि॥ शान्तो भव महाधीमन्सनकादिविबोधकः ॥ ४६ ॥

ahaM zapto na cedAnIM tattvato boddhumarhasi॥ zAnto bhava mahAdhImansanakAdivibodhakaH ॥ 46 ॥

यज्ञोहं यज्ञकर्माहं यज्ञांगानि च सर्वशः ॥ यतात्मा यज्ञनिरतो यज्ञबाह्योहमेव वै ॥ ४७ ॥

yajJohaM yajJakarmAhaM yajJAMgAni ca sarvazaH ॥ yatAtmA yajJanirato yajJabAhyohameva vai ॥ 47 ॥

अहं शप्तो न चेदानीं तत्त्वतो बोद्धुमर्हसि॥ शान्तो भव महाधीमन्सनकादिविबोधकः ॥ ४६ ॥

ahaM zapto na cedAnIM tattvato boddhumarhasi॥ zAnto bhava mahAdhImansanakAdivibodhakaH ॥ 46 ॥

तत्त्वज्ञानेन निर्हृत्य प्रपंचरचनो भव ॥ बुधस्स्वस्थो महाबुद्धे नन्दिन् क्रोधादिवर्जितः ॥ ४९ ॥

tattvajJAnena nirhRtya prapaMcaracano bhava ॥ budhassvastho mahAbuddhe nandin krodhAdivarjitaH ॥ 49 ॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ एवं प्रबोधितस्तेन शम्भुना नन्दिकेश्वरः ॥ विवेकपरमो भूत्वा शांतोऽभूत्क्रोधवर्जितः ॥2-2-26-५०॥

॥ brahmovAca ॥ evaM prabodhitastena zambhunA nandikezvaraH ॥ vivekaparamo bhUtvA zAMto'bhUtkrodhavarjitaH ॥2-2-26-50॥

शिवोपि तं प्रबोध्याशु स्वगणं प्राणवल्लभम् ॥ सगणस्स ययौ तस्मात्स्वस्थानं प्रमुदान्वितः ॥ ५१ ॥

zivopi taM prabodhyAzu svagaNaM prANavallabham ॥ sagaNassa yayau tasmAtsvasthAnaM pramudAnvitaH ॥ 51 ॥

दक्षोपि स रुषाविष्टस्तैर्द्धिजैः परिवारितः ॥ स्वस्थानं च ययौ चित्ते शिवद्रो हपरायणः ॥ ५२ ॥

dakSopi sa ruSAviSTastairddhijaiH parivAritaH ॥ svasthAnaM ca yayau citte zivadro haparAyaNaH ॥ 52 ॥

रुद्रं तदानीं परिशप्यमानं संस्मृत्य दक्षः परया रुषान्वितः ॥ श्रद्धां विहायैव स मूढबुद्धिर्निंदापरोभूच्छिवपूजकानाम् ॥ ५३ ॥

rudraM tadAnIM parizapyamAnaM saMsmRtya dakSaH parayA ruSAnvitaH ॥ zraddhAM vihAyaiva sa mUDhabuddhirniMdAparobhUcchivapUjakAnAm ॥ 53 ॥

इत्युक्तो दक्षदुर्बुद्धिश्शंभुना परमात्मना ॥ परां दुर्धिषणां तस्य शृणु तात वदाम्यहम् ॥ ५४ ॥

ityukto dakSadurbuddhizzaMbhunA paramAtmanA ॥ parAM durdhiSaNAM tasya zRNu tAta vadAmyaham ॥ 54 ॥