नारद उवाच॥ ब्रह्मन् विधे महाभाग धन्यस्त्वं शिवसक्तधीः॥ कथितं सुचरित्रं ते शंकरस्य परात्मनः॥१॥

nArada uvAca॥ brahman vidhe mahAbhAga dhanyastvaM zivasaktadhIH॥ kathitaM sucaritraM te zaMkarasya parAtmanaH॥1॥

निजाश्रमे गते कामे सगणे सरतौ ततः॥ किमासीत्किमकार्षीस्त्वं तश्चरित्रं वदाधुना ॥२॥

nijAzrame gate kAme sagaNe saratau tataH॥ kimAsItkimakArSIstvaM tazcaritraM vadAdhunA ॥2॥

ब्रह्मोवाच॥ शृणु नारद सुप्रीत्या चरित्रं शशिमौलिनः॥ यस्य श्रवणमात्रेण निर्विकारो भवेन्नरः ॥ ३ ॥

brahmovAca॥ zRNu nArada suprItyA caritraM zazimaulinaH॥ yasya zravaNamAtreNa nirvikAro bhavennaraH ॥ 3 ॥

निजाश्रमं गते कामे परिवारसमन्विते॥ यद्बभूव तदा जातं तच्चरित्रं निबोध मे ॥४॥

nijAzramaM gate kAme parivArasamanvite॥ yadbabhUva tadA jAtaM taccaritraM nibodha me ॥4॥

नष्टोभून्नारद मदो विस्मयोऽभूच्च मे हृदि ॥ निरानंदस्य च मुनेऽपूर्णो निजमनोरथे॥५॥

naSTobhUnnArada mado vismayo'bhUcca me hRdi ॥ nirAnaMdasya ca mune'pUrNo nijamanorathe॥5॥

अशोचं बहुधा चित्ते गृह्णीयात्स कथं स्त्रियम् ॥ निर्विकारी जितात्मा स शंकरो योगतत्परः॥६॥

azocaM bahudhA citte gRhNIyAtsa kathaM striyam ॥ nirvikArI jitAtmA sa zaMkaro yogatatparaH॥6॥

इत्थं विचार्य बहुधा तदाहं विमदो मुने ॥ हरिं तं सोऽस्मरं भक्त्या शिवात्मानं स्वदेहदम् ॥७॥

itthaM vicArya bahudhA tadAhaM vimado mune ॥ hariM taM so'smaraM bhaktyA zivAtmAnaM svadehadam ॥7॥

अस्तवं च शुभस्तोत्रैर्दीनवाक्यसमन्वितैः॥ तच्छ्रुत्वा भगवानाशु बभूवाविर्हि मे पुरा॥८॥

astavaM ca zubhastotrairdInavAkyasamanvitaiH॥ tacchrutvA bhagavAnAzu babhUvAvirhi me purA॥8॥

चतुर्भुजोरविंदाक्षः शंरववार्ज गदाधरः॥ लसत्पीत पटश्श्यामतनुर्भक्तप्रियो हरिः ॥ ९ ॥

caturbhujoraviMdAkSaH zaMravavArja gadAdharaH॥ lasatpIta paTazzyAmatanurbhaktapriyo hariH ॥ 9 ॥

तं दृष्ट्वा तादृशमहं सुशरण्यं मुहुर्मुहुः ॥ अस्तवं च पुनः प्रेम्णा बाष्पगद्गदया गिरा ॥2-2-10-१०॥

taM dRSTvA tAdRzamahaM suzaraNyaM muhurmuhuH ॥ astavaM ca punaH premNA bASpagadgadayA girA ॥2-2-10-10॥

हरिराकर्ण्य तत्स्तोत्रं सुप्रसन्न उवाच माम् ॥ दुःखहा निजभक्तानां ब्रह्माणं शरणं गतम् ॥ ११ ॥

harirAkarNya tatstotraM suprasanna uvAca mAm ॥ duHkhahA nijabhaktAnAM brahmANaM zaraNaM gatam ॥ 11 ॥

हरिरुवाच ॥ विधे ब्रह्मन् महाप्राज्ञ धन्यस्त्वं लोककारक ॥ किमर्थं स्मरणं मेऽद्य कृतं च क्रियते नुतिः ॥ १२॥

hariruvAca ॥ vidhe brahman mahAprAjJa dhanyastvaM lokakAraka ॥ kimarthaM smaraNaM me'dya kRtaM ca kriyate nutiH ॥ 12॥

किं जातं ते महद्दुःखं मदग्रे तद्वदाधुना ॥ शमयिष्यामि तत्सर्वं नात्र कार्य्या विचारणा ॥ १३ ॥

kiM jAtaM te mahadduHkhaM madagre tadvadAdhunA ॥ zamayiSyAmi tatsarvaM nAtra kAryyA vicAraNA ॥ 13 ॥

ब्रह्मोवाच ॥ इति विष्णोर्वचश्श्रुत्वा किंचिदुच्छवसिताननः ॥ अवोच वचनं विष्णुं प्रणम्य सुकृतांजलिः ॥१४ ॥

brahmovAca ॥ iti viSNorvacazzrutvA kiMciducchavasitAnanaH ॥ avoca vacanaM viSNuM praNamya sukRtAMjaliH ॥14 ॥

ब्रह्मोवाच ॥ देवदेव रमानाथ मद्वार्तां शृणु मानद ॥ श्रुत्वा च करुणां कृत्वा हर दुःखं कमावह ॥१५॥

brahmovAca ॥ devadeva ramAnAtha madvArtAM zRNu mAnada ॥ zrutvA ca karuNAM kRtvA hara duHkhaM kamAvaha ॥15॥

रुद्रसंमोहनार्थं हि कामं प्रेषितवानहम् ॥ परिवारयुतं विष्णो समारमधुबांधवम् ॥१६॥

rudrasaMmohanArthaM hi kAmaM preSitavAnaham ॥ parivArayutaM viSNo samAramadhubAMdhavam ॥16॥

चक्रुस्ते विविधोपायान् निष्फला अभवंश्च ते ॥ अभवत्तस्य संमोहो योगिनस्समदर्शिनः ॥१७॥

cakruste vividhopAyAn niSphalA abhavaMzca te ॥ abhavattasya saMmoho yoginassamadarzinaH ॥17॥

इत्याकर्ण्य वचो मे स हरिर्मां प्राह विस्मितः ॥ विज्ञाताखिलदज्ञानी शिवतत्त्वविशारदः ॥ १८ ॥

ityAkarNya vaco me sa harirmAM prAha vismitaH ॥ vijJAtAkhiladajJAnI zivatattvavizAradaH ॥ 18 ॥

॥ विष्णुरुवाच ॥ कस्माद्धेतोरिति मतिस्तव जाता पितामह ॥ सर्वं विचार्य सुधिया ब्रह्मन् सत्यं हि तद्वद ॥ १९ ॥

॥ viSNuruvAca ॥ kasmAddhetoriti matistava jAtA pitAmaha ॥ sarvaM vicArya sudhiyA brahman satyaM hi tadvada ॥ 19 ॥

ब्रह्मोवाच ॥ शृणु तात चरित्रं तत् तव माया विमोहिनी ॥ तदधीनं जगत्सर्वं सुखदुःखादितत्परम् ॥2-2-10-२०॥

brahmovAca ॥ zRNu tAta caritraM tat tava mAyA vimohinI ॥ tadadhInaM jagatsarvaM sukhaduHkhAditatparam ॥2-2-10-20॥

ययैव प्रेषितश्चाहं पापं कर्तुं समुद्यतः ॥ आसं तच्छृणु देवेश वदामि तव शासनात् ॥२१॥

yayaiva preSitazcAhaM pApaM kartuM samudyataH ॥ AsaM tacchRNu deveza vadAmi tava zAsanAt ॥21॥

सृष्टिप्रारंभसमये दश पुत्रा हि जज्ञिरे ॥ दक्षाद्यास्तनया चैका वाग्भवाप्यतिसुन्दरी ॥ २२ ॥

sRSTiprAraMbhasamaye daza putrA hi jajJire ॥ dakSAdyAstanayA caikA vAgbhavApyatisundarI ॥ 22 ॥

धर्मो वक्षःस्थलात्कामो मनसोन्योपि देहतः ॥ जातास्तत्र सुतां दृष्ट्वा मम मोहो भवद्धरे ॥२३॥

dharmo vakSaHsthalAtkAmo manasonyopi dehataH ॥ jAtAstatra sutAM dRSTvA mama moho bhavaddhare ॥23॥

कुदृष्ट्या तां समद्राक्ष तव मायाविमोहितः ॥ तत्क्षणाद्धर आगत्य मामनिन्दत्सुतानपि ॥२४॥

kudRSTyA tAM samadrAkSa tava mAyAvimohitaH ॥ tatkSaNAddhara Agatya mAmanindatsutAnapi ॥24॥

धिक्कारं कृतवान् सर्वान्निजं मत्वा परप्रभुम् ॥ ज्ञानिनं योगिनं नाथाभोगिनं विजितेन्द्रियम्॥२५॥

dhikkAraM kRtavAn sarvAnnijaM matvA paraprabhum ॥ jJAninaM yoginaM nAthAbhoginaM vijitendriyam॥25॥

पुत्रो भूत्वा मम हरेऽनिन्दन्मां च समक्षतः ॥ इति दुःखं महन्मे हि तदुक्तं तव सन्निधौ ॥२६॥

putro bhUtvA mama hare'nindanmAM ca samakSataH ॥ iti duHkhaM mahanme hi taduktaM tava sannidhau ॥26॥

गृह्णीयाद्यदि पत्नीं स स्यां सुखी नष्टदुःखधी ॥ एतदर्थं समायातुश्शरणं तव केशव ॥ २७ ॥

gRhNIyAdyadi patnIM sa syAM sukhI naSTaduHkhadhI ॥ etadarthaM samAyAtuzzaraNaM tava kezava ॥ 27 ॥

ब्रह्मोवाच ॥ इत्याकर्ण्य वचो मे हि ब्रह्मणो मधुसूदनः ॥ विहस्य मां द्रुतं प्राह हर्षयन्भवकारकम् ॥ २८ ॥

brahmovAca ॥ ityAkarNya vaco me hi brahmaNo madhusUdanaH ॥ vihasya mAM drutaM prAha harSayanbhavakArakam ॥ 28 ॥

विष्णुरुवाच ॥ विधे शृणु हि मद्वाक्यं सर्वं भ्रमनिवारणम् ॥ सर्वं वेदागमादीनां संमतं परमार्थतः ॥ २९ ॥

viSNuruvAca ॥ vidhe zRNu hi madvAkyaM sarvaM bhramanivAraNam ॥ sarvaM vedAgamAdInAM saMmataM paramArthataH ॥ 29 ॥

महामूढमतिश्चाद्य संजातोसि कथं विधे ॥ वेदवक्तापि निखिललोककर्त्ता हि दुर्मतिः ॥ 2-2-10-३० ॥

mahAmUDhamatizcAdya saMjAtosi kathaM vidhe ॥ vedavaktApi nikhilalokakarttA hi durmatiH ॥ 2-2-10-30 ॥

जडतां त्यज मन्दात्मन् कुरु त्वं नेदृशीं मतिम् ॥ किं ब्रुवंत्यखिला वेदाः स्तुत्या तत्स्मर सद्धिया ॥ ३१ ॥

jaDatAM tyaja mandAtman kuru tvaM nedRzIM matim ॥ kiM bruvaMtyakhilA vedAH stutyA tatsmara saddhiyA ॥ 31 ॥

रुद्रं जानासि दुर्बुद्धे स्वसुतं परमेश्वरम् ॥ वेदवक्तापि विज्ञानं विस्मृतं तेखिलं विधे ॥ ३२ ॥

rudraM jAnAsi durbuddhe svasutaM paramezvaram ॥ vedavaktApi vijJAnaM vismRtaM tekhilaM vidhe ॥ 32 ॥

शंकरं सुरसामान्यं मत्वा द्रोहं करोषि हि ॥ सुबुद्धिर्विगता तेद्याविर्भूता कुमतिस्तथा ॥३३॥

zaMkaraM surasAmAnyaM matvA drohaM karoSi hi ॥ subuddhirvigatA tedyAvirbhUtA kumatistathA ॥33॥

तत्त्वसिद्धांतमाख्यातं शृणु सद्बुद्धिमावह ॥ यथार्थं निगमाख्यातं निर्णीय भवकारकम् ॥३४॥

tattvasiddhAMtamAkhyAtaM zRNu sadbuddhimAvaha ॥ yathArthaM nigamAkhyAtaM nirNIya bhavakArakam ॥34॥

शिवस्सर्वस्वकर्ता हि भर्ता हर्ता परात्परः ॥ परब्रह्म परेशश्च निर्गुणो नित्य एव च । ३५ ॥

zivassarvasvakartA hi bhartA hartA parAtparaH ॥ parabrahma parezazca nirguNo nitya eva ca । 35 ॥

अनिर्देश्यो निर्विकारी परमात्माऽद्वयोऽच्युतः ॥ अनंतोंतकरः स्वामी व्यापकः परमेश्वरः ॥ ३६ ॥

anirdezyo nirvikArI paramAtmA'dvayo'cyutaH ॥ anaMtoMtakaraH svAmI vyApakaH paramezvaraH ॥ 36 ॥

सृष्टिस्थितिविनाशानां कर्त्ता त्रिगुणभाग्विभुः ॥ ब्रह्मविष्णुमहेशाख्यो रजस्सत्त्व तमःपरः ॥ ३७ ॥

sRSTisthitivinAzAnAM karttA triguNabhAgvibhuH ॥ brahmaviSNumahezAkhyo rajassattva tamaHparaH ॥ 37 ॥

मायाभिन्नो निरीहश्च मायो मायाविशारदः ॥ सगुणोपि स्वतंत्रश्च निजानंदो विकल्पकः ॥ ३८ ॥

mAyAbhinno nirIhazca mAyo mAyAvizAradaH ॥ saguNopi svataMtrazca nijAnaMdo vikalpakaH ॥ 38 ॥

आत्मा रामो हि निर्द्वन्द्वो भक्ताधीनस्सुविग्रहः ॥ योगी योगरतो नित्यं योगमार्गप्रदर्शकः ॥ ३९ ॥

AtmA rAmo hi nirdvandvo bhaktAdhInassuvigrahaH ॥ yogI yogarato nityaM yogamArgapradarzakaH ॥ 39 ॥

गर्वापहारी लोकेशस्सर्वदा दीनवत्सलः ॥ एतादृशो हि यः स्वामी स्वपुत्रं मन्यसे हि तम् ॥ 2-2-10-४० ॥

garvApahArI lokezassarvadA dInavatsalaH ॥ etAdRzo hi yaH svAmI svaputraM manyase hi tam ॥ 2-2-10-40 ॥

ईदृशं त्यज कुज्ञानं शरणं व्रज तस्य वै ॥ भज सर्वात्मना शम्भुं सन्तुष्टश्शं विधास्यति ॥ ४१ ॥

IdRzaM tyaja kujJAnaM zaraNaM vraja tasya vai ॥ bhaja sarvAtmanA zambhuM santuSTazzaM vidhAsyati ॥ 41 ॥

गृह्णीयाच्छंकरः पत्नीं विचारो हृदि चेत्तव ॥ शिवामुद्दिश्य सुतपः कुरु ब्रह्मन् शिवं स्मरन् ॥४२॥

gRhNIyAcchaMkaraH patnIM vicAro hRdi cettava ॥ zivAmuddizya sutapaH kuru brahman zivaM smaran ॥42॥

कुरु ध्यानं शिवायात्स्वं काममुद्दिश्य तं हृदि ॥ सा चेत्प्रसन्ना देवेशी सर्वं कार्यं विधास्यति ॥४३॥

kuru dhyAnaM zivAyAtsvaM kAmamuddizya taM hRdi ॥ sA cetprasannA devezI sarvaM kAryaM vidhAsyati ॥43॥

कृत्वावतारं सगुणा यदि स्यान्मानुषी शिवा ॥ कस्यचित्तनया लोके सा तत्पत्नी भवेद्ध्रुवम्॥४४॥

kRtvAvatAraM saguNA yadi syAnmAnuSI zivA ॥ kasyacittanayA loke sA tatpatnI bhaveddhruvam॥44॥

दक्षमाज्ञापय ब्रह्मन् तपः कुर्य्यात्प्रयत्नतः ॥ तामुत्पादयितुं पत्नीं शिवार्थं भक्तितत्स्वतः ॥४५॥

dakSamAjJApaya brahman tapaH kuryyAtprayatnataH ॥ tAmutpAdayituM patnIM zivArthaM bhaktitatsvataH ॥45॥

भक्ताधीनौ च तौ तात सुविज्ञेयौ शिवाशिवौ ॥ स्वेच्छया सगुणौ जातौ परब्रह्मस्वरूपिणौ ॥ ४६॥

bhaktAdhInau ca tau tAta suvijJeyau zivAzivau ॥ svecchayA saguNau jAtau parabrahmasvarUpiNau ॥ 46॥

ब्रह्मोवाच ॥ ॥ इत्युक्त्वा तत्क्षणं मेशश्शिवं सस्मार स्वप्रभुम् ॥ कृपया तस्य संप्राप्य ज्ञानमूचे च मां ततः ॥ ४७ ॥

brahmovAca ॥ ॥ ityuktvA tatkSaNaM mezazzivaM sasmAra svaprabhum ॥ kRpayA tasya saMprApya jJAnamUce ca mAM tataH ॥ 47 ॥

विष्णुरुवाच ॥ विधे स्मर पुरोक्तं यद्वचनं शंकरेण च ॥ प्रार्थितेन यदावाभ्यामुत्पन्नाभ्यां तदिच्छया ॥ ४८ ॥

viSNuruvAca ॥ vidhe smara puroktaM yadvacanaM zaMkareNa ca ॥ prArthitena yadAvAbhyAmutpannAbhyAM tadicchayA ॥ 48 ॥

विस्मृतं तव तत्सर्वं धन्या या शांभवी परा ॥ तया संमोहितं सर्वं दुर्विज्ञेया शिवं विना ॥ ४९ ॥

vismRtaM tava tatsarvaM dhanyA yA zAMbhavI parA ॥ tayA saMmohitaM sarvaM durvijJeyA zivaM vinA ॥ 49 ॥

यदा हि सगुणो जातस्स्वेच्छया निर्गुणश्शिवः ॥ मामुत्पाद्य ततस्त्वां च स्वशक्त्या सुविहारकृत् ॥ 2-2-10-५० ॥

yadA hi saguNo jAtassvecchayA nirguNazzivaH ॥ mAmutpAdya tatastvAM ca svazaktyA suvihArakRt ॥ 2-2-10-50 ॥

उपादिदेश त्वां शम्भुस्सृष्टिकार्यं तदा प्रभुः ॥ तत्पालनं च मां ब्रह्मन् सोमस्सूतिकरोऽव्ययः ॥ ५१ ॥

upAdideza tvAM zambhussRSTikAryaM tadA prabhuH ॥ tatpAlanaM ca mAM brahman somassUtikaro'vyayaH ॥ 51 ॥

तदा वां वेश्म संप्राप्तौ सांजली नतमस्तकौ ॥ भव त्वमपि सर्वेशोऽवतारी गुणरूपधृक् ॥५२॥

tadA vAM vezma saMprAptau sAMjalI natamastakau ॥ bhava tvamapi sarvezo'vatArI guNarUpadhRk ॥52॥

इत्युक्तः प्राह स स्वामी विहस्य करुणान्वितः ॥ दिवमुद्वीक्ष्य सुप्रीत्या नानालीलाविशारदः ॥ ॥५३॥

ityuktaH prAha sa svAmI vihasya karuNAnvitaH ॥ divamudvIkSya suprItyA nAnAlIlAvizAradaH ॥ ॥53॥

मद्रूपं परमं विष्णो ईदृशं ह्यंगतो विधेः ॥ प्रकटीभविता लोके नाम्ना रुद्रः प्रकीर्तितः ॥ ५४ ॥

madrUpaM paramaM viSNo IdRzaM hyaMgato vidheH ॥ prakaTIbhavitA loke nAmnA rudraH prakIrtitaH ॥ 54 ॥

पूर्णरूपस्स मे पूज्यस्सदा वां सर्वकामकृत् ॥ लयकर्त्ता गुणाध्यक्षो निर्विशेषः सुयोगकृत् ॥ ५५ ॥

pUrNarUpassa me pUjyassadA vAM sarvakAmakRt ॥ layakarttA guNAdhyakSo nirvizeSaH suyogakRt ॥ 55 ॥

त्रिदेवा अपि मे रूपं हरः पूर्णो विशेषतः ॥ उमाया अपि रूपाणि भविष्यंति त्रिधा सुताः ॥५६॥

tridevA api me rUpaM haraH pUrNo vizeSataH ॥ umAyA api rUpANi bhaviSyaMti tridhA sutAH ॥56॥

लक्ष्मीर्नाम हरेः पत्नी ब्रह्मपत्नी सरस्वती ॥ पूर्णरूपा सती नाम रुद्रपत्नी भविष्यति॥५७॥।

lakSmIrnAma hareH patnI brahmapatnI sarasvatI ॥ pUrNarUpA satI nAma rudrapatnI bhaviSyati॥57॥।

विष्णुरुवाच ॥ इत्युक्त्वांतर्हितो जातः कृपां कृत्वा महेश्वरः ॥ अभूतां सुखिनावावां स्वस्वकार्यपरायणौ ॥ ५८ ॥

viSNuruvAca ॥ ityuktvAMtarhito jAtaH kRpAM kRtvA mahezvaraH ॥ abhUtAM sukhinAvAvAM svasvakAryaparAyaNau ॥ 58 ॥

समयं प्राप्य सस्त्रीकावावां ब्रह्मन्न शंकरः॥ अवतीर्णस्स्वयं रुद्रनामा कैलाससंश्रयः॥५९॥

samayaM prApya sastrIkAvAvAM brahmanna zaMkaraH॥ avatIrNassvayaM rudranAmA kailAsasaMzrayaH॥59॥

अवतीर्णा शिवा स्यात्सा सतीनाम प्रजेश्वर॥ तदुत्पादनहेतोर्हि यत्नोतः कार्य एव वै ॥2-2-10-६०॥

avatIrNA zivA syAtsA satInAma prajezvara॥ tadutpAdanahetorhi yatnotaH kArya eva vai ॥2-2-10-60॥

इत्युक्त्वांतर्दधे विष्णुः कृत्वा स करुणां परम् ॥ प्राप्नुवं प्रमुदं चाथ ह्यधिकं गतमत्सरः॥ ॥ ६१ ॥

ityuktvAMtardadhe viSNuH kRtvA sa karuNAM param ॥ prApnuvaM pramudaM cAtha hyadhikaM gatamatsaraH॥ ॥ 61 ॥