ब्रह्मोवाच ॥ सुतवर्य महाप्राज्ञ शृणु संध्यातपो महत् ॥ यच्छ्रुत्वा नश्यते पापसमूहस्तत्क्षणाद्ध्रुवम् ॥ १ ॥

brahmovAca ॥ sutavarya mahAprAjJa zRNu saMdhyAtapo mahat ॥ yacchrutvA nazyate pApasamUhastatkSaNAddhruvam ॥ 1 ॥

उपविश्य तपोभावं वसिष्ठे स्वगृहं गते ॥ संध्यापि तपसो भावं ज्ञात्वा मोदमवाप ह ॥ २ ॥

upavizya tapobhAvaM vasiSThe svagRhaM gate ॥ saMdhyApi tapaso bhAvaM jJAtvA modamavApa ha ॥ 2 ॥

ततस्सानंदमनसो वेषं कृत्वा तु यादृशम् ॥ तपश्चर्तुं समारेभे बृहल्लोहिततीरगा ॥ ३ ॥

tatassAnaMdamanaso veSaM kRtvA tu yAdRzam ॥ tapazcartuM samArebhe bRhallohitatIragA ॥ 3 ॥

यथोक्तं तु वशिष्ठेन मंत्रं तपसि साधनम् ॥ मंत्रेण तेन सद्भक्त्या पूजयामास शंकरम् ॥४॥

yathoktaM tu vaziSThena maMtraM tapasi sAdhanam ॥ maMtreNa tena sadbhaktyA pUjayAmAsa zaMkaram ॥4॥

एकान्तमनसस्तस्याः कुर्वंत्या सुमहत्तपः ॥ शंभौ विन्यस्तचित्ताया गतमेकं चतुर्युगम् ॥ ५ ॥

ekAntamanasastasyAH kurvaMtyA sumahattapaH ॥ zaMbhau vinyastacittAyA gatamekaM caturyugam ॥ 5 ॥

प्रसन्नोभूत्तदा शंभुस्तपसा तेन तोषितः ॥ अंतर्बहिस्तथाकाशे दर्शयित्वा निजं वपुः ॥ ६ ॥

prasannobhUttadA zaMbhustapasA tena toSitaH ॥ aMtarbahistathAkAze darzayitvA nijaM vapuH ॥ 6 ॥

यद्रूपं चिंतयंती सा तेन प्रत्यक्षतां गतः ॥ ७ ॥

yadrUpaM ciMtayaMtI sA tena pratyakSatAM gataH ॥ 7 ॥

अथ सा पुरतो दृष्ट्वा मनसा चिंतितं प्रभुम् ॥ प्रसन्नवदनं शांतं मुमोदातीव शंकरम् ॥८॥

atha sA purato dRSTvA manasA ciMtitaM prabhum ॥ prasannavadanaM zAMtaM mumodAtIva zaMkaram ॥8॥

ससाध्वसमहं वक्ष्ये किं कथं स्तौमि वा हरम् ॥ इति चिंतापरा भूत्वा न्यमीलयत चक्षुषी ॥ ९ ॥

sasAdhvasamahaM vakSye kiM kathaM staumi vA haram ॥ iti ciMtAparA bhUtvA nyamIlayata cakSuSI ॥ 9 ॥

निमीलिताक्ष्यास्तस्यास्तु प्रविश्य हृदयं हरः ॥ दिव्यं ज्ञानं ददौ तस्यै वाचं दिव्ये च चक्षुषी ॥2-2-6-१०॥

nimIlitAkSyAstasyAstu pravizya hRdayaM haraH ॥ divyaM jJAnaM dadau tasyai vAcaM divye ca cakSuSI ॥2-2-6-10॥

दिव्यज्ञानं दिव्यचक्षुर्दिव्या वाचमवाप सा ॥ प्रत्यक्षं वीक्ष्य दुर्गेशं तुष्टाव जगतां पतिम् ॥११॥

divyajJAnaM divyacakSurdivyA vAcamavApa sA ॥ pratyakSaM vIkSya durgezaM tuSTAva jagatAM patim ॥11॥

संध्योवाच ॥ निराकारं ज्ञानगम्यं परं यन्नैव स्थूलं नापि सूक्ष्मं न चोच्चम् ॥ अंतश्चिंत्यं योगिभिस्तस्य रूपं तस्मै तुभ्यं लोककर्त्रे नमोस्तु ॥ १२ ॥

saMdhyovAca ॥ nirAkAraM jJAnagamyaM paraM yannaiva sthUlaM nApi sUkSmaM na coccam ॥ aMtazciMtyaM yogibhistasya rUpaM tasmai tubhyaM lokakartre namostu ॥ 12 ॥

सर्वं शांतं निर्मलं निर्विकारं ज्ञानागम्यं स्वप्रकाशेऽविकारम् ॥ खाध्वप्रख्यं ध्वांतमार्गात्परस्तद्रूपं यस्य त्वां नमामि प्रसन्नम् ॥ १३ ॥

sarvaM zAMtaM nirmalaM nirvikAraM jJAnAgamyaM svaprakAze'vikAram ॥ khAdhvaprakhyaM dhvAMtamArgAtparastadrUpaM yasya tvAM namAmi prasannam ॥ 13 ॥

एकं शुद्धं दीप्यमानं तथाजं चिदानंदं सहजं चाविकारि ॥ नित्यानंदं सत्यभूतिप्रसन्नं यस्य श्रीदं रूपमस्मै नमस्ते ॥ १४ ॥

ekaM zuddhaM dIpyamAnaM tathAjaM cidAnaMdaM sahajaM cAvikAri ॥ nityAnaMdaM satyabhUtiprasannaM yasya zrIdaM rUpamasmai namaste ॥ 14 ॥

विद्याकारोद्भावनीयं प्रभिन्नं सत्त्वच्छंदं ध्येयमात्मस्वरूपम् ॥ सारं पारं पावनानां पवित्रं तस्मै रूपं यस्य चैवं नमस्ते ॥ १५ ॥

vidyAkArodbhAvanIyaM prabhinnaM sattvacchaMdaM dhyeyamAtmasvarUpam ॥ sAraM pAraM pAvanAnAM pavitraM tasmai rUpaM yasya caivaM namaste ॥ 15 ॥

यत्त्वाकारं शुद्धरूपं मनोज्ञं रत्नाकल्पं स्वच्छकर्पूरगौरम् ॥ इष्टाभीती शूलमुंडे दधानं हस्तैर्नमो योगयुक्ताय तुभ्यम् ॥१६॥

yattvAkAraM zuddharUpaM manojJaM ratnAkalpaM svacchakarpUragauram ॥ iSTAbhItI zUlamuMDe dadhAnaM hastairnamo yogayuktAya tubhyam ॥16॥

गगनं भूर्दिशश्चैव सलिलं ज्योतिरेव च ॥ पुनः कालश्च रूपाणि यस्य तुभ्यं नमोस्तु ते ॥ १७ ॥

gaganaM bhUrdizazcaiva salilaM jyotireva ca ॥ punaH kAlazca rUpANi yasya tubhyaM namostu te ॥ 17 ॥

प्रधानपुरुषौ यस्य कायत्वेन विनिर्गतौ ॥ तस्मादव्यक्तरूपाय शंकराय नमोनमः ॥ १८ ॥

pradhAnapuruSau yasya kAyatvena vinirgatau ॥ tasmAdavyaktarUpAya zaMkarAya namonamaH ॥ 18 ॥

यो ब्रह्मा कुरुते सृष्टिं यो विष्णुः कुरुते स्थितिम् ॥ संहरिष्यति यो रुद्रस्तस्मै तुभ्यं नमोनमः ॥१९॥

yo brahmA kurute sRSTiM yo viSNuH kurute sthitim ॥ saMhariSyati yo rudrastasmai tubhyaM namonamaH ॥19॥

नमोनमः कारणकारणाय दिव्यामृतज्ञानविभूतिदाय॥ समस्तलोकांतरभूतिदाय प्रकाशरूपाय परात्पराय ॥ 2-2-6-२० ॥

namonamaH kAraNakAraNAya divyAmRtajJAnavibhUtidAya॥ samastalokAMtarabhUtidAya prakAzarUpAya parAtparAya ॥ 2-2-6-20 ॥

यस्याऽपरं नो जगदुच्यते पदात् क्षितिर्दिशस्सूर्य इंदुर्मनौजः ॥ बर्हिर्मुखा नाभितश्चान्तरिक्षं तस्मै तुभ्यं शंभवे मे नमोस्तु ॥ २१ ॥

yasyA'paraM no jagaducyate padAt kSitirdizassUrya iMdurmanaujaH ॥ barhirmukhA nAbhitazcAntarikSaM tasmai tubhyaM zaMbhave me namostu ॥ 21 ॥

त्वं परः परमात्मा च त्वं विद्या विविधा हरः ॥ सद्ब्रह्म च परं ब्रह्म विचारणपरायणः ॥२२॥

tvaM paraH paramAtmA ca tvaM vidyA vividhA haraH ॥ sadbrahma ca paraM brahma vicAraNaparAyaNaH ॥22॥

यस्य नादिर्न मध्यं च नांतमस्ति जगद्यतः ॥ कथं स्तोष्यामि तं देवं वाङ्मनोगोचरं हरम्॥ ॥ २३ ॥

yasya nAdirna madhyaM ca nAMtamasti jagadyataH ॥ kathaM stoSyAmi taM devaM vAGmanogocaraM haram॥ ॥ 23 ॥

यस्य ब्रह्मादयो देव मुनयश्च तपोधनाः ॥ न विप्रण्वंति रूपाणि वर्णनीयः कथं स मे ॥ २४ ॥

yasya brahmAdayo deva munayazca tapodhanAH ॥ na vipraNvaMti rUpANi varNanIyaH kathaM sa me ॥ 24 ॥

स्त्रिया मया ते किं ज्ञेया निर्गुणस्य गुणाः प्रभो ॥ नैव जानंति यद्रूपं सेन्द्रा अपि सुरासुराः ॥ २५ ॥

striyA mayA te kiM jJeyA nirguNasya guNAH prabho ॥ naiva jAnaMti yadrUpaM sendrA api surAsurAH ॥ 25 ॥

नमस्तुभ्यं महेशान नमस्तुभ्यं तमोमय ॥ प्रसीद शंभो देवेश भूयोभूयो नमोस्तु ते ॥ २६ ॥

namastubhyaM mahezAna namastubhyaM tamomaya ॥ prasIda zaMbho deveza bhUyobhUyo namostu te ॥ 26 ॥

ब्रह्मोवाच ॥ इत्याकर्ण्य वचस्तस्यास्संस्तुतः परमेश्वरः ॥ सुप्रसन्नतरश्चाभूच्छंकरो भक्तवत्सलः ॥ २७ ॥

brahmovAca ॥ ityAkarNya vacastasyAssaMstutaH paramezvaraH ॥ suprasannatarazcAbhUcchaMkaro bhaktavatsalaH ॥ 27 ॥

अथ तस्याश्शरीरं तु वल्कलाजिनसंयुतम् ॥ परिच्छन्नं जटाव्रातैः पवित्रे मूर्ध्नि राजितैः ॥ २८ ॥

atha tasyAzzarIraM tu valkalAjinasaMyutam ॥ paricchannaM jaTAvrAtaiH pavitre mUrdhni rAjitaiH ॥ 28 ॥

हिमानीतर्जितांभोजसदृशं वदनं तदा ॥ निरीक्ष्य कृपयाविष्टो हरः प्रोवाच तामिदम् ॥२९॥

himAnItarjitAMbhojasadRzaM vadanaM tadA ॥ nirIkSya kRpayAviSTo haraH provAca tAmidam ॥29॥

महेश्वर उवाच ॥ प्रीतोस्मि तपसा भद्रे भवत्याः परमेण वै ॥ स्तवेन च शुभप्राज्ञे वरं वरय सांप्रतम् ॥ 2-2-6-३० ॥

mahezvara uvAca ॥ prItosmi tapasA bhadre bhavatyAH parameNa vai ॥ stavena ca zubhaprAjJe varaM varaya sAMpratam ॥ 2-2-6-30 ॥

येन ते विद्यते कार्यं वरेणास्मिन्मनोगतम् ॥ तत्करिष्ये च भद्रं ते प्रसन्नोहं तव व्रतैः ॥ ३१ ॥

yena te vidyate kAryaM vareNAsminmanogatam ॥ tatkariSye ca bhadraM te prasannohaM tava vrataiH ॥ 31 ॥

ब्रह्मोवाच ॥ इति श्रुत्वा महेशस्य प्रसन्नमनसस्तदा ॥ संध्योवाच सुप्रसन्ना प्रणम्य च मुहुर्मुहुः ॥ ३२ ॥

brahmovAca ॥ iti zrutvA mahezasya prasannamanasastadA ॥ saMdhyovAca suprasannA praNamya ca muhurmuhuH ॥ 32 ॥

संध्योवाच ॥ ॥ यदि देयो वरः प्रीत्या वरयोग्यास्म्यहं यदि ॥ यदि शुद्धास्म्यहं जाता तस्मात्पापान्महेश्वर॥३३॥

saMdhyovAca ॥ ॥ yadi deyo varaH prItyA varayogyAsmyahaM yadi ॥ yadi zuddhAsmyahaM jAtA tasmAtpApAnmahezvara॥33॥

यदि देव प्रसव्रोऽसि तपसा मम सांप्रतम् ॥ वृतस्तदायं प्रथमो वरो मम विधीयताम् ॥३४॥

yadi deva prasavro'si tapasA mama sAMpratam ॥ vRtastadAyaM prathamo varo mama vidhIyatAm ॥34॥

उत्पन्नमात्रा देवेश प्राणिनोस्मिन्नभः स्थले ॥ न भवंतु समेनैव सकामास्संभवंतु वै ॥३५॥

utpannamAtrA deveza prANinosminnabhaH sthale ॥ na bhavaMtu samenaiva sakAmAssaMbhavaMtu vai ॥35॥

यद्धि वृत्ता हि लोकेषु त्रिष्वपि प्रथिता यथा ॥ भविष्यामि तथा नान्या वर एको वृतो मया ॥ ३६ ॥

yaddhi vRttA hi lokeSu triSvapi prathitA yathA ॥ bhaviSyAmi tathA nAnyA vara eko vRto mayA ॥ 36 ॥

सकामा मम सृष्टिस्तु कुत्रचिन्न पतिष्यति ॥ यो मे पतिर्भवेन्नाथ सोपि मेऽतिसुहृच्च वै ॥ ३७ ॥

sakAmA mama sRSTistu kutracinna patiSyati ॥ yo me patirbhavennAtha sopi me'tisuhRcca vai ॥ 37 ॥

यो द्रक्ष्यति सकामो मां पुरुषस्तस्य पौरुषम् ॥ नाशं गमिष्यति तदा स च क्लीबो भविष्यति ॥।३८॥

yo drakSyati sakAmo mAM puruSastasya pauruSam ॥ nAzaM gamiSyati tadA sa ca klIbo bhaviSyati ॥।38॥

ब्रह्मोवाच ॥ इति श्रुत्वा वचस्तस्यश्शंकरो भक्तवत्सलः ॥ उवाच सुप्रसन्नात्मा निष्पापायास्तयेरिते ॥३९॥

brahmovAca ॥ iti zrutvA vacastasyazzaMkaro bhaktavatsalaH ॥ uvAca suprasannAtmA niSpApAyAstayerite ॥39॥

महेश्वर उवाच ॥ शृणु देवि च संध्ये त्वं त्वत्पापं भस्मतां गतम् ॥ त्वयि त्यक्तो मया क्रोधः शुद्धा जाता तपःकरात् ॥2-2-6-४०॥

mahezvara uvAca ॥ zRNu devi ca saMdhye tvaM tvatpApaM bhasmatAM gatam ॥ tvayi tyakto mayA krodhaH zuddhA jAtA tapaHkarAt ॥2-2-6-40॥

यद्यद्वृतं त्वया भद्रे दत्तं तदखिलं मया॥ सुप्रसन्नेन तपसा तव संध्ये वरेण हि ॥ ४१ ॥

yadyadvRtaM tvayA bhadre dattaM tadakhilaM mayA॥ suprasannena tapasA tava saMdhye vareNa hi ॥ 41 ॥

प्रथमं शैशवो भावः कौमाराख्यो द्वितीयकः ॥ तृतीयो यौवनो भावश्चतुर्थो वार्द्धकस्तथा ॥४२॥

prathamaM zaizavo bhAvaH kaumArAkhyo dvitIyakaH ॥ tRtIyo yauvano bhAvazcaturtho vArddhakastathA ॥42॥

तृतीये त्वथ संप्राप्ते वयोभागे शरीरिणः॥ सकामास्स्युर्द्वितीयांतो भविष्यति क्वचित् क्वचित् ॥ ४३ ॥

tRtIye tvatha saMprApte vayobhAge zarIriNaH॥ sakAmAssyurdvitIyAMto bhaviSyati kvacit kvacit ॥ 43 ॥

तपसा तव मर्यादा जगति स्थापिता मया ॥ उत्पन्नमात्रा न यथा सकामास्स्युश्शरीरिणः ॥४४॥

tapasA tava maryAdA jagati sthApitA mayA ॥ utpannamAtrA na yathA sakAmAssyuzzarIriNaH ॥44॥

त्वं च लोके सतीभावं तादृशं समवाप्नुहि ॥ त्रिषु लोकेषु नान्यस्या यादृशं संभविष्यति ॥ ४५ ॥

tvaM ca loke satIbhAvaM tAdRzaM samavApnuhi ॥ triSu lokeSu nAnyasyA yAdRzaM saMbhaviSyati ॥ 45 ॥

यः पश्यति सकामस्त्वां पाणिग्राहमृते तव ॥ स सद्यः क्लीबतां प्राप्य दुर्बलत्वं गमिष्यति ॥ ४६ ॥

yaH pazyati sakAmastvAM pANigrAhamRte tava ॥ sa sadyaH klIbatAM prApya durbalatvaM gamiSyati ॥ 46 ॥

पतिस्तव महाभागस्तपोरूपसमन्वितः ॥ सप्तकल्पांतजीवी च भविष्यति सह त्वया ॥ ४७ ॥

patistava mahAbhAgastaporUpasamanvitaH ॥ saptakalpAMtajIvI ca bhaviSyati saha tvayA ॥ 47 ॥

इति ते ये वरा मत्तः प्रार्थितास्ते कृता मया ॥ अन्यच्च ते वदिष्यामि पूर्वजन्मनि संस्थितम् ॥ ४८ ॥

iti te ye varA mattaH prArthitAste kRtA mayA ॥ anyacca te vadiSyAmi pUrvajanmani saMsthitam ॥ 48 ॥

अग्नौ शरीत्यागस्ते पूर्वमेव प्रतिश्रुतः ॥ तदुपायं वदामि त्वां तत्कुरुष्व न संशयः ॥४९॥

agnau zarItyAgaste pUrvameva pratizrutaH ॥ tadupAyaM vadAmi tvAM tatkuruSva na saMzayaH ॥49॥

स च मेधातिथिर्यज्ञे मुने द्वादशवार्षिके ॥ कृत्स्नप्रज्वलिते वह्नावचिरात् क्रियतां त्वया ॥2-2-6-५०॥

sa ca medhAtithiryajJe mune dvAdazavArSike ॥ kRtsnaprajvalite vahnAvacirAt kriyatAM tvayA ॥2-2-6-50॥

एतच्छैलोपत्यकायां चंद्रभागानदीतटे ॥ मेधातिथिर्महायज्ञं कुरुते तापसाश्रमे ॥५१॥

etacchailopatyakAyAM caMdrabhAgAnadItaTe ॥ medhAtithirmahAyajJaM kurute tApasAzrame ॥51॥

तत्र गत्वा स्वयं छंदं मुनिभिर्न्नोपलक्षिता ॥ मत्प्रसादाद्वह्निजाता तस्य पुत्री भविष्यसि ॥ ५२ ॥

tatra gatvA svayaM chaMdaM munibhirnnopalakSitA ॥ matprasAdAdvahnijAtA tasya putrI bhaviSyasi ॥ 52 ॥

यस्ते वरो वाञ्छनीयः स्वामी मनसि कश्चन ॥ तं निधाय निजस्वांते त्यज वह्नौ वपुः स्वकम् ॥ ५३ ॥

yaste varo vAJchanIyaH svAmI manasi kazcana ॥ taM nidhAya nijasvAMte tyaja vahnau vapuH svakam ॥ 53 ॥

यदा त्वं दारुणं संध्ये तपश्चरसि पर्वते ॥ यावच्चतुर्युगं तस्य व्यतीते तु कृते युगे ॥५४॥

yadA tvaM dAruNaM saMdhye tapazcarasi parvate ॥ yAvaccaturyugaM tasya vyatIte tu kRte yuge ॥54॥

त्रेतायाः प्रथमे भागे जाता दक्षस्य कन्यका ॥ वाक्पाश्शीलसमापन्ना यथा योग्यं विवाहिताः॥५५॥

tretAyAH prathame bhAge jAtA dakSasya kanyakA ॥ vAkpAzzIlasamApannA yathA yogyaM vivAhitAH॥55॥

तन्मध्ये स ददौ कन्या विधवे सप्तविंशतिः ॥ चन्द्रोऽन्यास्संपरित्यज्य रोहिण्यां प्रीतिमानभूत् ॥५६॥

tanmadhye sa dadau kanyA vidhave saptaviMzatiH ॥ candro'nyAssaMparityajya rohiNyAM prItimAnabhUt ॥56॥

तद्धेतोर्हि यदा चन्द्रश्शप्तो दक्षेण कोपिना ॥ तदा भवत्या निकटे सर्वे देवास्समागताः ॥५७॥

taddhetorhi yadA candrazzapto dakSeNa kopinA ॥ tadA bhavatyA nikaTe sarve devAssamAgatAH ॥57॥

न दृष्टाश्च त्वया संध्ये ते देवा ब्रह्मणा सह ॥ मयि विन्यस्तमनसा खं च दृष्ट्वा लभेत्पुनः ॥५८॥

na dRSTAzca tvayA saMdhye te devA brahmaNA saha ॥ mayi vinyastamanasA khaM ca dRSTvA labhetpunaH ॥58॥

चंद्रस्य शापमोक्षार्थं जाता चंद्रनदी तदा॥ सृष्टा धात्रा तदैवात्र मेधातिथिरुपस्थितः॥५९॥

caMdrasya zApamokSArthaM jAtA caMdranadI tadA॥ sRSTA dhAtrA tadaivAtra medhAtithirupasthitaH॥59॥

तपसा सत्समो नास्ति न भूतो न भविष्यति॥ येन यज्ञस्समारब्धो ज्योतिष्टोमो महाविधिः॥2-2-6-६०॥

tapasA satsamo nAsti na bhUto na bhaviSyati॥ yena yajJassamArabdho jyotiSTomo mahAvidhiH॥2-2-6-60॥

तत्र प्रज्वलितो वह्निस्तस्मिन्त्यज वपुः स्वकम् ॥ सुपवित्रा त्वमिदानीं संपूर्णोस्तु पणस्तव ॥६१॥

tatra prajvalito vahnistasmintyaja vapuH svakam ॥ supavitrA tvamidAnIM saMpUrNostu paNastava ॥61॥

एतन्मया स्थापितन्ते कार्यार्थं भो तपस्विनि॥ तत्कुरुष्व महाभागे याहि यज्ञे महामुनेः । तस्याहितं च देवेशस्तत्रैवांतरधीयत॥६२॥

etanmayA sthApitante kAryArthaM bho tapasvini॥ tatkuruSva mahAbhAge yAhi yajJe mahAmuneH । tasyAhitaM ca devezastatraivAMtaradhIyata॥62॥