सूत उवाच ॥ इत्याकर्ण्य वचस्तस्य ब्रह्मणस्स तु नारदः ॥ पुनः पप्रच्छ तं नत्वा विनयेन मुनीश्वराः ॥ १ ॥

sUta uvAca ॥ ityAkarNya vacastasya brahmaNassa tu nAradaH ॥ punaH papraccha taM natvA vinayena munIzvarAH ॥ 1 ॥

नारद उवाच ॥ कदागतो हि कैलासं शंकरो भक्तवत्सलः ॥ क्व वा सखित्वं तस्यासीत्कुबेरेण महात्मना ॥ २ ॥

nArada uvAca ॥ kadAgato hi kailAsaM zaMkaro bhaktavatsalaH ॥ kva vA sakhitvaM tasyAsItkubereNa mahAtmanA ॥ 2 ॥

किं चकार हरस्तत्र परिपूर्णः शिवाकृतिः ॥ एतत्सर्वं समाचक्ष्व परं कौतूहलं मम ॥ ॥ ३ ॥

kiM cakAra harastatra paripUrNaH zivAkRtiH ॥ etatsarvaM samAcakSva paraM kautUhalaM mama ॥ ॥ 3 ॥

ब्रह्मोवाच ॥ शृणु नारद वक्ष्यामि चरितं शशिमौलिनः ॥ यथा जगाम कैलासं सखित्वं धनदस्य च ॥४॥

brahmovAca ॥ zRNu nArada vakSyAmi caritaM zazimaulinaH ॥ yathA jagAma kailAsaM sakhitvaM dhanadasya ca ॥4॥

असीत्कांपिल्यनगरे सोमयाजिकुलोद्भवः॥ दीक्षितो यज्ञदत्ताख्यो यज्ञविद्याविशारदः ॥५॥

asItkAMpilyanagare somayAjikulodbhavaH॥ dIkSito yajJadattAkhyo yajJavidyAvizAradaH ॥5॥

वेदवेदांगवित्प्राज्ञो वेदान्तादिषु दक्षिणः॥ राजमान्योऽथ बहुधा वदान्यः कीर्तिभाजनः॥६॥

vedavedAMgavitprAjJo vedAntAdiSu dakSiNaH॥ rAjamAnyo'tha bahudhA vadAnyaH kIrtibhAjanaH॥6॥

अग्निशुश्रूषणरतो वेदाध्ययनतत्परः॥ सुन्दरो रमणीयांगश्चन्द्रबिंबसमाकृतिः॥७॥

agnizuzrUSaNarato vedAdhyayanatatparaH॥ sundaro ramaNIyAMgazcandrabiMbasamAkRtiH॥7॥

आसीद्गुणनिधिर्नाम दीक्षितस्यास्य वै सुतः॥ कृतोपनयनस्सोष्टौ विद्या जग्राह भूरिशः॥ अथ पित्रानभिज्ञातो यूतकर्मरतोऽभवत् ॥८॥

AsIdguNanidhirnAma dIkSitasyAsya vai sutaH॥ kRtopanayanassoSTau vidyA jagrAha bhUrizaH॥ atha pitrAnabhijJAto yUtakarmarato'bhavat ॥8॥

आदायादाय बहुशो धनं मातुस्सकाशतः॥ समदाद्यूतकारेभ्यो मैत्रीं तैश्च चकार सः॥९॥

AdAyAdAya bahuzo dhanaM mAtussakAzataH॥ samadAdyUtakArebhyo maitrIM taizca cakAra saH॥9॥

संत्यक्तब्राह्मणाचारः संध्यास्नानपराङ्मुखः॥ निंदको वेदशास्त्राणां देवब्राह्मणनिंदकः॥2-1-17-१०॥

saMtyaktabrAhmaNAcAraH saMdhyAsnAnaparAGmukhaH॥ niMdako vedazAstrANAM devabrAhmaNaniMdakaH॥2-1-17-10॥

स्मृत्याचारविहीनस्तु गीतवाद्यविनोदभाक्॥ नटपाखंडभाण्डैस्तु बद्धप्रेमपरंपरः ॥ ११ ॥

smRtyAcAravihInastu gItavAdyavinodabhAk॥ naTapAkhaMDabhANDaistu baddhapremaparaMparaH ॥ 11 ॥

प्रेरितोऽपि जनन्या स न ययौ पितुरंतिकम् ॥ गृहकार्यांतरव्याप्तो दीक्षितो दीक्षितायिनीम्॥१२॥

prerito'pi jananyA sa na yayau pituraMtikam ॥ gRhakAryAMtaravyApto dIkSito dIkSitAyinIm॥12॥

यदा यदैव तां पृच्छेदये गुणनिधिस्सुतः ॥ न दृश्यते मया गेहे कल्याणि विदधाति किम् ॥ १३ ॥

yadA yadaiva tAM pRcchedaye guNanidhissutaH ॥ na dRzyate mayA gehe kalyANi vidadhAti kim ॥ 13 ॥

तदा तदेति सा ब्रूयादिदानीं स बहिर्गतः ॥ स्नात्वा समर्च्य वै देवानेतावंतमनेहसम्॥१४॥

tadA tadeti sA brUyAdidAnIM sa bahirgataH ॥ snAtvA samarcya vai devAnetAvaMtamanehasam॥14॥

अधीत्याध्ययनार्थं स द्विजैर्मित्रैस्समं ययौ ॥ एकपुत्रेति तन्माता प्रतारयति दीक्षितम्॥१५॥

adhItyAdhyayanArthaM sa dvijairmitraissamaM yayau ॥ ekaputreti tanmAtA pratArayati dIkSitam॥15॥

न तत्कर्म च तद्वृत्तं किंचिद्वेत्ति स दीक्षितः ॥ सर्वं केशांतकर्मास्य चक्रे वर्षेऽथ षोडशे। १६ ॥

na tatkarma ca tadvRttaM kiMcidvetti sa dIkSitaH ॥ sarvaM kezAMtakarmAsya cakre varSe'tha SoDaze। 16 ॥

अथो स दीक्षितो यज्ञदत्तः पुत्रस्य तस्य च॥ गृह्योक्तेन विधानेन पाणिग्राहमकारयम्॥१७॥

atho sa dIkSito yajJadattaH putrasya tasya ca॥ gRhyoktena vidhAnena pANigrAhamakArayam॥17॥

प्रत्यहं तस्य जननी सुतं गुणनिधिं मृदु॥ शास्ति स्नेहार्द्रहृदया ह्युपवेश्य स्म नारद ॥१८॥

pratyahaM tasya jananI sutaM guNanidhiM mRdu॥ zAsti snehArdrahRdayA hyupavezya sma nArada ॥18॥

क्रोधनस्तेऽस्ति तनय स महात्मा पितेत्यलम् ॥ यदि ज्ञास्यति ते वृत्तं त्वां च मां ताडयिष्यति॥१९॥

krodhanaste'sti tanaya sa mahAtmA pitetyalam ॥ yadi jJAsyati te vRttaM tvAM ca mAM tADayiSyati॥19॥

आच्छादयामि ते नित्यं पितुरग्रे कुचेष्टितम्॥ लोकमान्योऽस्ति ते तातस्सदाचारैर्न वै धनैः ॥2-1-17-२०॥

AcchAdayAmi te nityaM pituragre kuceSTitam॥ lokamAnyo'sti te tAtassadAcArairna vai dhanaiH ॥2-1-17-20॥

ब्राह्मणानां धनं तात सद्विद्या साधुसं- गमः ॥ किमर्थं न करोषि त्वं सुरुचिं प्रीतमानसः ॥२१॥

brAhmaNAnAM dhanaM tAta sadvidyA sAdhusaM- gamaH ॥ kimarthaM na karoSi tvaM suruciM prItamAnasaH ॥21॥

सच्छ्रोत्रियास्तेऽनूचाना दीक्षितास्सोमयाजिनः ॥ इति रूढिमिह प्राप्तास्तव पूर्वपितामहाः ॥२२॥

sacchrotriyAste'nUcAnA dIkSitAssomayAjinaH ॥ iti rUDhimiha prAptAstava pUrvapitAmahAH ॥22॥

त्यक्त्वा दुर्वृत्तसंसर्गं साधुसंगरतो भव ॥ सद्विद्यासु मनो धेहि ब्राह्मणाचारमाचर ॥२३॥

tyaktvA durvRttasaMsargaM sAdhusaMgarato bhava ॥ sadvidyAsu mano dhehi brAhmaNAcAramAcara ॥23॥

तातानुरूपो रूपेण यशसा कुलशीलतः ॥ ततो न त्रपसे किन्नस्त्यज दुर्वृत्ततां स्वकाम् ॥२४॥

tAtAnurUpo rUpeNa yazasA kulazIlataH ॥ tato na trapase kinnastyaja durvRttatAM svakAm ॥24॥

ऊनविंशतिकोऽसि त्वमेषा षोडशवार्षिकी ॥ एतां संवृणु सद्वृत्तां पितृभक्तियुतो भव ॥२५॥

UnaviMzatiko'si tvameSA SoDazavArSikI ॥ etAM saMvRNu sadvRttAM pitRbhaktiyuto bhava ॥25॥

श्वशुरोऽपि हि ते मान्यस्सर्वत्र गुणशीलतः ॥ ततो न त्रपसे किन्नस्त्यज दुर्वृत्ततां सुत ॥२६॥

zvazuro'pi hi te mAnyassarvatra guNazIlataH ॥ tato na trapase kinnastyaja durvRttatAM suta ॥26॥

मातुलास्तेऽतुलाः पुत्र विद्याशीलकुलादिभिः ॥ तेभ्योऽपि न बिभेषि त्वं शुद्धोऽस्युभयवंशतः ॥२७॥

mAtulAste'tulAH putra vidyAzIlakulAdibhiH ॥ tebhyo'pi na bibheSi tvaM zuddho'syubhayavaMzataH ॥27॥

पश्यैतान्प्रति वेश्मस्थान्ब्राह्मणानां कुमारकान् ॥ गृहेऽपि शिष्यान्पश्यैतान्पितुस्ते विनयोचितान् ॥२८॥

pazyaitAnprati vezmasthAnbrAhmaNAnAM kumArakAn ॥ gRhe'pi ziSyAnpazyaitAnpituste vinayocitAn ॥28॥

राजापि श्रोष्यति यदा तव दुश्चेष्टितं सुत ॥ श्रद्धां विहाय ते ताते वृत्तिलोपं करिष्यति ॥ २९ ॥

rAjApi zroSyati yadA tava duzceSTitaM suta ॥ zraddhAM vihAya te tAte vRttilopaM kariSyati ॥ 29 ॥

बालचेष्टितमेवैतद्वदंत्यद्यापि ते जनाः ॥ अनंतरं हरिष्यंति युक्तां दीक्षिततामिह ॥ 2-1-17-३० ॥

bAlaceSTitamevaitadvadaMtyadyApi te janAH ॥ anaMtaraM hariSyaMti yuktAM dIkSitatAmiha ॥ 2-1-17-30 ॥

सर्वेप्याक्षारयिष्यंति तव तातं च मामपि ॥ मातुश्चरित्रं तनयो धत्ते दुर्भाषणैरिति ॥ ३१ ॥

sarvepyAkSArayiSyaMti tava tAtaM ca mAmapi ॥ mAtuzcaritraM tanayo dhatte durbhASaNairiti ॥ 31 ॥

पितापि ते न पापीयाञ्छ्रुतिस्मृतिपथानुगः ॥ तदंघ्रिलीनमनसो मम साक्षी महेश्वरः ॥३२॥

pitApi te na pApIyAJchrutismRtipathAnugaH ॥ tadaMghrilInamanaso mama sAkSI mahezvaraH ॥32॥

न चर्तुस्नातययापीह मुखं दुष्टस्य वीक्षितम्॥ अहो बलीयान्स विधिर्येन जातो भवानिति ॥ ३३ ॥

na cartusnAtayayApIha mukhaM duSTasya vIkSitam॥ aho balIyAnsa vidhiryena jAto bhavAniti ॥ 33 ॥

प्रतिक्षणं जनन्येति शिक्ष्यमाणोतिदुर्मतिः ॥। न तत्याज च तद्धर्मं दुर्बोधो व्यसनी यतः ॥ ३४ ॥

pratikSaNaM jananyeti zikSyamANotidurmatiH ॥। na tatyAja ca taddharmaM durbodho vyasanI yataH ॥ 34 ॥

मृगयामद्यपैशुन्यानृतचौर्यदुरोदरैः ॥ स वारदारैर्व्यसनैरेभिः कोऽत्र न खंडितः ॥ ३५ ॥।

mRgayAmadyapaizunyAnRtacauryadurodaraiH ॥ sa vAradArairvyasanairebhiH ko'tra na khaMDitaH ॥ 35 ॥।

यद्यन्मध्यगृहे पश्येत्तत्तन्नीत्वा सुदुर्मतिः ॥ अर्पयेद्द्यूतकाराणां सकुप्यं वसनादिकम् ॥ ३६ ॥

yadyanmadhyagRhe pazyettattannItvA sudurmatiH ॥ arpayeddyUtakArANAM sakupyaM vasanAdikam ॥ 36 ॥

न्यस्तां रत्नमयीं गेहे करस्य पितुरूर्मिकाम् ॥ चोरयित्वैकदादाय दुरोदरकरेऽर्पयत् ॥ ३७ ॥

nyastAM ratnamayIM gehe karasya piturUrmikAm ॥ corayitvaikadAdAya durodarakare'rpayat ॥ 37 ॥

दीक्षितेन परिज्ञातो दैवाद्द्यूतकृतः करे ॥ उवाच दीक्षितस्तं च कुतो लब्धा त्वयोर्मिका ॥ ३८ ॥

dIkSitena parijJAto daivAddyUtakRtaH kare ॥ uvAca dIkSitastaM ca kuto labdhA tvayormikA ॥ 38 ॥

पृष्टस्तेनाथ निर्बंधादसकृत्तमुवाच सः ॥ मामाक्षिपसि विप्रोच्चैः किं मया चौर्यकर्मणा ॥३९॥

pRSTastenAtha nirbaMdhAdasakRttamuvAca saH ॥ mAmAkSipasi viproccaiH kiM mayA cauryakarmaNA ॥39॥

लब्धा मुद्रा त्वदीयेन पुत्रेणैव समर्पिता ॥ मम मातुर्हि पूर्वेद्युर्जित्वा नीतो हि शाटकः॥2-1-17-४०॥

labdhA mudrA tvadIyena putreNaiva samarpitA ॥ mama mAturhi pUrvedyurjitvA nIto hi zATakaH॥2-1-17-40॥

न केवलं ममैवैतदंगुलीयं समर्पितम् ॥ अन्येषां द्यूतकर्तॄणां भूरि तेनार्पितं वसु ॥ ४१ ॥

na kevalaM mamaivaitadaMgulIyaM samarpitam ॥ anyeSAM dyUtakartRRNAM bhUri tenArpitaM vasu ॥ 41 ॥

रत्नकुप्यदुकूलानि शृंगारप्रभृतीनि च ॥ भाजनानि विचित्राणि कांस्यताम्रमयानि च ॥ ४२ ॥

ratnakupyadukUlAni zRMgAraprabhRtIni ca ॥ bhAjanAni vicitrANi kAMsyatAmramayAni ca ॥ 42 ॥

नग्नीकृत्य प्रतिदिनं बध्यते द्यूतकारिभिः ॥ न तेन सदृशः कश्चिदाक्षिको भूमिमंडले ॥ ४३ ॥

nagnIkRtya pratidinaM badhyate dyUtakAribhiH ॥ na tena sadRzaH kazcidAkSiko bhUmimaMDale ॥ 43 ॥

अद्यावधि त्वया विप्र दुरोदर शिरोमणिः ॥ कथं नाज्ञायि तनयोऽविनयानयकोविदः ॥ ४४ ॥

adyAvadhi tvayA vipra durodara ziromaNiH ॥ kathaM nAjJAyi tanayo'vinayAnayakovidaH ॥ 44 ॥

इति श्रुत्वा त्रपाभारविनम्रतरकंधरः ॥ प्रावृत्य वाससा मौलिं प्राविशन्निजमन्दिरम् ॥ ४५ ॥

iti zrutvA trapAbhAravinamratarakaMdharaH ॥ prAvRtya vAsasA mauliM prAvizannijamandiram ॥ 45 ॥

महापतिव्रतामस्य पत्नी प्रोवाच तामथ ॥ स दीक्षितो यज्ञदत्तः श्रौतकर्मपरायणः ॥ ४६ ॥

mahApativratAmasya patnI provAca tAmatha ॥ sa dIkSito yajJadattaH zrautakarmaparAyaNaH ॥ 46 ॥

यज्ञदत्त उवाच ॥ दीक्षितायनि कुत्रास्ति धूर्ते गुणनिधिस्सुतः ॥ अथ तिष्ठतु किं तेन क्व सा मम शुभोर्मिका ॥ ॥४७॥

yajJadatta uvAca ॥ dIkSitAyani kutrAsti dhUrte guNanidhissutaH ॥ atha tiSThatu kiM tena kva sA mama zubhormikA ॥ ॥47॥

महापतिव्रतामस्य पत्नी प्रोवाच तामथ ॥ स दीक्षितो यज्ञदत्तः श्रौतकर्मपरायणः ॥ ४६ ॥

mahApativratAmasya patnI provAca tAmatha ॥ sa dIkSito yajJadattaH zrautakarmaparAyaNaH ॥ 46 ॥

इति श्रुत्वाथ तद्वाक्यं भीता सा दीक्षितायनी ॥ प्रोवाच स्नानमध्याह्नीं क्रियां निष्पादयत्यथ ॥ ४९ ॥

iti zrutvAtha tadvAkyaM bhItA sA dIkSitAyanI ॥ provAca snAnamadhyAhnIM kriyAM niSpAdayatyatha ॥ 49 ॥

व्यग्रास्मि देवपूजार्थमुपहारादिकर्मणि ॥ समयोऽयमतिक्रामेदतिथीनां प्रियातिथे ॥ 2-1-17-५० ॥

vyagrAsmi devapUjArthamupahArAdikarmaNi ॥ samayo'yamatikrAmedatithInAM priyAtithe ॥ 2-1-17-50 ॥

इदानीमेव पक्वान्नकारणव्यग्रया मया ॥ स्थापिता भाजने क्वापि विस्मृतेति न वेद्म्यहम् ॥५१॥

idAnImeva pakvAnnakAraNavyagrayA mayA ॥ sthApitA bhAjane kvApi vismRteti na vedmyaham ॥51॥

दीक्षित उवाच ॥ हं हेऽसत्पुत्रजननि नित्यं सत्यप्रभाषिणि ॥ यदा यदा त्वां संपृछे तनयः क्व गतस्त्विति ॥ ॥ ५२ ॥

dIkSita uvAca ॥ haM he'satputrajanani nityaM satyaprabhASiNi ॥ yadA yadA tvAM saMpRche tanayaH kva gatastviti ॥ ॥ 52 ॥

तदातदेति त्वं ब्रूयान्नथेदानीं स निर्गतः ॥ अधीत्याध्ययनार्थं च द्वित्रैर्मित्रैस्सयुग्बहिः ॥ ५३ ॥

tadAtadeti tvaM brUyAnnathedAnIM sa nirgataH ॥ adhItyAdhyayanArthaM ca dvitrairmitraissayugbahiH ॥ 53 ॥

कुतस्ते शाटकः पत्नि मांजिष्ठो यो मयार्पितः ॥ लभते योऽनिशं धाम्नि तथ्यं ब्रूहि भयं त्यज ॥ ५४ ॥

kutaste zATakaH patni mAMjiSTho yo mayArpitaH ॥ labhate yo'nizaM dhAmni tathyaM brUhi bhayaM tyaja ॥ 54 ॥

सांप्रतं नेक्ष्यते सोऽपि भृंगारो मणिमंडितः ॥ पट्टसूत्रमयी सापि त्रिपटी या मयार्पिता ॥५५॥

sAMprataM nekSyate so'pi bhRMgAro maNimaMDitaH ॥ paTTasUtramayI sApi tripaTI yA mayArpitA ॥55॥

क्व दाक्षिणात्यं तत्कांस्यं गौडी ताम्रघटी क्व सा ॥ नागदंतमयी सा क्व सुखकौतुक मंचिका ॥ ५६ ॥

kva dAkSiNAtyaM tatkAMsyaM gauDI tAmraghaTI kva sA ॥ nAgadaMtamayI sA kva sukhakautuka maMcikA ॥ 56 ॥

क्व सा पर्वतदेशीया चन्द्रकांतिरिवाद्भुता ॥ दीपकव्यग्रहस्ताग्रालंकृता शालभञ्जिका ॥ ५७ ॥

kva sA parvatadezIyA candrakAMtirivAdbhutA ॥ dIpakavyagrahastAgrAlaMkRtA zAlabhaJjikA ॥ 57 ॥

किं बहूक्तेन कुलजे तुभ्यं कुप्याम्यहं वृथा ॥ तदाभ्यवहारिष्येहमुपयंस्याम्यहं यदा ॥ ५८ ॥

kiM bahUktena kulaje tubhyaM kupyAmyahaM vRthA ॥ tadAbhyavahAriSyehamupayaMsyAmyahaM yadA ॥ 58 ॥

अनपत्योऽस्मि तेनाहं दुष्टेन कुलदूषिणा ॥ उत्तिष्ठानय पाथस्त्वं तस्मै दद्यास्तिलांजलिम् ॥५९॥

anapatyo'smi tenAhaM duSTena kuladUSiNA ॥ uttiSThAnaya pAthastvaM tasmai dadyAstilAMjalim ॥59॥

अपुत्रत्वं वरं नॄणां कुपुत्रात्कुलपांसनात् ॥ त्यजेदेकं कुलस्यार्थे नीतिरेषा सनातनी ॥ 2-1-17-६० ॥

aputratvaM varaM nRRNAM kuputrAtkulapAMsanAt ॥ tyajedekaM kulasyArthe nItireSA sanAtanI ॥ 2-1-17-60 ॥

क्व दाक्षिणात्यं तत्कांस्यं गौडी ताम्रघटी क्व सा ॥ नागदंतमयी सा क्व सुखकौतुक मंचिका ॥ ५६ ॥

kva dAkSiNAtyaM tatkAMsyaM gauDI tAmraghaTI kva sA ॥ nAgadaMtamayI sA kva sukhakautuka maMcikA ॥ 56 ॥