ब्रह्मोवाच ॥ शब्दादीनि च भूतानि पंचीकृत्वाहमात्मना ॥ तेभ्यः स्थूलं नभो वायुं वह्निं चैव जलं महीम् ॥ १ ॥

brahmovAca ॥ zabdAdIni ca bhUtAni paMcIkRtvAhamAtmanA ॥ tebhyaH sthUlaM nabho vAyuM vahniM caiva jalaM mahIm ॥ 1 ॥

पर्वतांश्च समुद्रांश्च वृक्षादीनपि नारद ॥ कलादियुगपर्येतान्कालानन्यानवासृजम् ॥ २ ॥

parvatAMzca samudrAMzca vRkSAdInapi nArada ॥ kalAdiyugaparyetAnkAlAnanyAnavAsRjam ॥ 2 ॥

सृष्ट्यंतानपरांश्चापि नाहं तुष्टोऽभव न्मुने ॥ ततो ध्यात्वा शिवं साम्बं साधकानसृजं मुने ॥ ३ ॥

sRSTyaMtAnaparAMzcApi nAhaM tuSTo'bhava nmune ॥ tato dhyAtvA zivaM sAmbaM sAdhakAnasRjaM mune ॥ 3 ॥

मरीचिं च स्वनेत्राभ्यां हृदयाद्भृगुमेव च ॥ शिरसोऽगिरसं व्यानात्पुलहं मुनिसत्तमम् ॥ ४ ॥

marIciM ca svanetrAbhyAM hRdayAdbhRgumeva ca ॥ ziraso'girasaM vyAnAtpulahaM munisattamam ॥ 4 ॥

उदानाच्च पुलस्त्यं हि वसिष्ठञ्च समानतः ॥ क्रतुं त्वपानाच्छ्रोत्राभ्यामत्रिं दक्षं च प्राणतः ॥ ५ ॥

udAnAcca pulastyaM hi vasiSThaJca samAnataH ॥ kratuM tvapAnAcchrotrAbhyAmatriM dakSaM ca prANataH ॥ 5 ॥

असृजं त्वां तदोत्संगाच्छायायाः कर्दमं मुनिम् ॥ संकल्पादसृजं धर्मं सर्वसाधनसाधनम् ॥६॥

asRjaM tvAM tadotsaMgAcchAyAyAH kardamaM munim ॥ saMkalpAdasRjaM dharmaM sarvasAdhanasAdhanam ॥6॥

एवमेतानहं सृष्ट्वा कृतार्थस्साधकोत्तमान् ॥ अभवं मुनिशार्दूल महादेवप्रसादतः ॥ ७ ॥

evametAnahaM sRSTvA kRtArthassAdhakottamAn ॥ abhavaM munizArdUla mahAdevaprasAdataH ॥ 7 ॥

ततो मदाज्ञया तात धर्मः संकल्पसंभवः ॥ मानवं रूपमापन्नस्साधकैस्तु प्रवर्तितः ॥८॥

tato madAjJayA tAta dharmaH saMkalpasaMbhavaH ॥ mAnavaM rUpamApannassAdhakaistu pravartitaH ॥8॥

ततोऽसृजं स्वगात्रेभ्यो विविधेभ्योऽमितान्सुतान् ॥ सुरासुरादिकांस्तेभ्यो दत्त्वा तां तां तनुं मुने ॥९॥

tato'sRjaM svagAtrebhyo vividhebhyo'mitAnsutAn ॥ surAsurAdikAMstebhyo dattvA tAM tAM tanuM mune ॥9॥

ततोऽहं शंकरेणाथ प्रेरितोंऽतर्गतेन ह ॥ द्विधा कृत्वात्मनो देहं द्विरूपश्चाभवं मुने ॥ 2-1-16-१० ॥

tato'haM zaMkareNAtha preritoM'targatena ha ॥ dvidhA kRtvAtmano dehaM dvirUpazcAbhavaM mune ॥ 2-1-16-10 ॥

अर्द्धेन नारी पुरुषश्चार्द्धेन संततो मुने । स तस्यामसृजद्द्वंद्वं सर्वसाधनमुत्तमम् ॥११॥

arddhena nArI puruSazcArddhena saMtato mune । sa tasyAmasRjaddvaMdvaM sarvasAdhanamuttamam ॥11॥

स्वायंभुवो मनुस्तत्र पुरुषः परसाधनम् ॥ शतरूपाभिधा नारी योगिनी सा तपस्विनी ॥ १२ ॥

svAyaMbhuvo manustatra puruSaH parasAdhanam ॥ zatarUpAbhidhA nArI yoginI sA tapasvinI ॥ 12 ॥

सा पुनर्मनुना तेन गृहीतातीव शोभना ॥ विवाहविधिना ताताऽसृजत्सर्गं समैथुनम् ॥ १३ ॥

sA punarmanunA tena gRhItAtIva zobhanA ॥ vivAhavidhinA tAtA'sRjatsargaM samaithunam ॥ 13 ॥

तस्यां तेन समुत्पन्नस्तनयश्च प्रियव्रतः ॥ तथैवोत्तानपादश्च तथा कन्यात्रयं पुनः॥१४॥

tasyAM tena samutpannastanayazca priyavrataH ॥ tathaivottAnapAdazca tathA kanyAtrayaM punaH॥14॥

आकूतिर्देवहूतिश्च प्रसूतिरिति विश्रुताः ॥ आकूतिं रुचये प्रादात्कर्दमाय तु मध्यमाम् ॥१५॥

AkUtirdevahUtizca prasUtiriti vizrutAH ॥ AkUtiM rucaye prAdAtkardamAya tu madhyamAm ॥15॥

ददौ प्रसूतिं दक्षायोत्तानपादानुजां सुताः ॥ तासां प्रसूतिप्रसवैस्सर्वं व्याप्तं चराचरम् ॥१६॥

dadau prasUtiM dakSAyottAnapAdAnujAM sutAH ॥ tAsAM prasUtiprasavaissarvaM vyAptaM carAcaram ॥16॥

आकूत्यां च रुचेश्चाभूद्वंद्वं यज्ञश्च दक्षिणा ॥ यज्ञस्य जज्ञिरे पुत्रा दक्षिणायां च द्वादश ॥ १७ ॥

AkUtyAM ca rucezcAbhUdvaMdvaM yajJazca dakSiNA ॥ yajJasya jajJire putrA dakSiNAyAM ca dvAdaza ॥ 17 ॥

देवहूत्यां कर्दमाच्च बह्व्यो जातास्सुता मुने ॥ दशाज्जाताश्चतस्रश्च तथा पुत्र्यश्च विंशतिः ॥ १८ ॥

devahUtyAM kardamAcca bahvyo jAtAssutA mune ॥ dazAjjAtAzcatasrazca tathA putryazca viMzatiH ॥ 18 ॥

धर्माय दत्ता दक्षेण श्रद्धाद्यास्तु त्रयोदश ॥ शृणु तासां च नामानि धर्मस्त्रीणां मुनीश्वर॥१९॥

dharmAya dattA dakSeNa zraddhAdyAstu trayodaza ॥ zRNu tAsAM ca nAmAni dharmastrINAM munIzvara॥19॥

श्रद्धा लक्ष्मीर्धृतिस्तुष्टिः पुष्टिर्मेधा तथा क्रिया ॥ वसुःर्बुद्धि लज्जा शांतिः सिद्धिः कीर्तिस्त्रयोदश ॥2-1-16-२०॥

zraddhA lakSmIrdhRtistuSTiH puSTirmedhA tathA kriyA ॥ vasuHrbuddhi lajjA zAMtiH siddhiH kIrtistrayodaza ॥2-1-16-20॥

ताभ्यां शिष्टा यवीयस्य एकादश सुलोचनाः ॥ ख्यातिस्सत्पथसंभूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा॥२१॥

tAbhyAM ziSTA yavIyasya ekAdaza sulocanAH ॥ khyAtissatpathasaMbhUtiH smRtiH prItiH kSamA tathA॥21॥

सन्नतिश्चानुरूपा च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा ॥ भृगुर्भवो मरीचिश्च तथा चैवांगिरा मुनिः ॥ २२ ॥

sannatizcAnurUpA ca UrjA svAhA svadhA tathA ॥ bhRgurbhavo marIcizca tathA caivAMgirA muniH ॥ 22 ॥

पुलस्त्यः पुलहश्चैव क्रतुश्चर्षिवरस्तथा ॥ अत्रिर्वासिष्ठो वह्निश्च पितरश्च यथाक्रमम् ॥ २३ ॥

pulastyaH pulahazcaiva kratuzcarSivarastathA ॥ atrirvAsiSTho vahnizca pitarazca yathAkramam ॥ 23 ॥

ख्यातास्ता जगृहुः कन्या भृग्वाद्यास्साधका वराः ॥ ततस्संपूरितं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ २४ ॥

khyAtAstA jagRhuH kanyA bhRgvAdyAssAdhakA varAH ॥ tatassaMpUritaM sarvaM trailokyaM sacarAcaram ॥ 24 ॥

एवं कर्मानुरूपेण प्रणिनामंबिकापते॥ आज्ञया बहवो जाता असंख्याता द्विजर्षभाः ॥२५॥

evaM karmAnurUpeNa praNinAmaMbikApate॥ AjJayA bahavo jAtA asaMkhyAtA dvijarSabhAH ॥25॥

कल्पभेदेन दक्षस्य षष्टिः कन्याः प्रकीर्तिताः ॥ तासां दश च धर्माय शशिने सप्तविंशतिम् ॥२६॥

kalpabhedena dakSasya SaSTiH kanyAH prakIrtitAH ॥ tAsAM daza ca dharmAya zazine saptaviMzatim ॥26॥

विधिना दत्तवान्दक्षः कश्यपाय त्रयोदश ॥ चतस्रः पररूपाय ददौ तार्क्ष्याय नारद॥२७॥

vidhinA dattavAndakSaH kazyapAya trayodaza ॥ catasraH pararUpAya dadau tArkSyAya nArada॥27॥

भृग्वंगिरः कृशाश्वेभ्यो द्वे द्वे कन्ये च दत्तवान् ॥ ताभ्यस्तेभ्यस्तु संजाता बह्वी सृष्टिश्चराचरा ॥२८॥

bhRgvaMgiraH kRzAzvebhyo dve dve kanye ca dattavAn ॥ tAbhyastebhyastu saMjAtA bahvI sRSTizcarAcarA ॥28॥

त्रयोदशमितास्तस्मै कश्यपाय महात्मने ॥ दत्ता दक्षेण याः कन्या विधिवन्मुनिसत्तम ॥ २९ ॥

trayodazamitAstasmai kazyapAya mahAtmane ॥ dattA dakSeNa yAH kanyA vidhivanmunisattama ॥ 29 ॥

तासां प्रसूतिभिर्व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ स्थावरं जंगमं चैव शून्य नैव तु किंचन ॥ 2-1-16-३० ॥

tAsAM prasUtibhirvyAptaM trailokyaM sacarAcaram ॥ sthAvaraM jaMgamaM caiva zUnya naiva tu kiMcana ॥ 2-1-16-30 ॥

देवाश्च ऋषयश्चैव दैत्याश्चैव प्रजज्ञिरे ॥ वृक्षाश्च पक्षिणश्चैव सर्वे पर्वतवीरुधः ॥ ३१ ॥

devAzca RSayazcaiva daityAzcaiva prajajJire ॥ vRkSAzca pakSiNazcaiva sarve parvatavIrudhaH ॥ 31 ॥

दक्षकन्याप्रसूतैश्च व्याप्तमेवं चराचरम् ॥ पातालतलमारभ्य सत्यलोकावधि ध्रुवम् ॥ ३२ ॥

dakSakanyAprasUtaizca vyAptamevaM carAcaram ॥ pAtAlatalamArabhya satyalokAvadhi dhruvam ॥ 32 ॥

ब्रह्मांडं सकलं व्याप्तं शून्यं नैव कदाचन ॥ एवं सृष्टिः कृता सम्यग्ब्रह्मणा शंभुशासनात् ॥ ३३ ॥

brahmAMDaM sakalaM vyAptaM zUnyaM naiva kadAcana ॥ evaM sRSTiH kRtA samyagbrahmaNA zaMbhuzAsanAt ॥ 33 ॥

सती नाम त्रिशूलाग्रे सदा रुद्रेण रक्षिता ॥ तपोर्थं निर्मिता पूर्वं शंभुना सर्वविष्णुना ॥ ३४ ॥

satI nAma trizUlAgre sadA rudreNa rakSitA ॥ taporthaM nirmitA pUrvaM zaMbhunA sarvaviSNunA ॥ 34 ॥

सैव दक्षात्समुद्भूता लोककार्यार्थमेव च ॥ लीलां चकार बहुशो भक्तोद्धरणहेतवे॥ ॥ ३५ ॥

saiva dakSAtsamudbhUtA lokakAryArthameva ca ॥ lIlAM cakAra bahuzo bhaktoddharaNahetave॥ ॥ 35 ॥

वामांगो यस्य वैकुंठो दक्षिणांगोऽहमेव च ॥ रुद्रो हृदयजो यस्य त्रिविधस्तु शिवः स्मृतः॥ ३६ ॥

vAmAMgo yasya vaikuMTho dakSiNAMgo'hameva ca ॥ rudro hRdayajo yasya trividhastu zivaH smRtaH॥ 36 ॥

अहं विष्णुश्च रुद्रश्च गुणास्त्रय उदाहृताः॥ स्वयं सदा निर्गुणश्च परब्रह्माव्ययश्शिवः ॥३७॥

ahaM viSNuzca rudrazca guNAstraya udAhRtAH॥ svayaM sadA nirguNazca parabrahmAvyayazzivaH ॥37॥

विष्णुस्सत्त्वं रजोऽहं च तमो रुद्र उदाहृतः॥ लोकाचारत इत्येवं नामतो वस्तुतोऽन्यथा ॥३८॥

viSNussattvaM rajo'haM ca tamo rudra udAhRtaH॥ lokAcArata ityevaM nAmato vastuto'nyathA ॥38॥

अंतस्तमो बहिस्सत्त्वो विष्णूरुद्रस्तथा मतः ॥ अंतस्सत्त्वस्तमोबाह्यो रजोहं सर्वेथा मुने ॥ ॥ ३९ ॥

aMtastamo bahissattvo viSNUrudrastathA mataH ॥ aMtassattvastamobAhyo rajohaM sarvethA mune ॥ ॥ 39 ॥

राजसी च सुरा देवी सत्त्वरूपात्तु सा सती ॥ लक्ष्मीस्तमोमयी ज्ञेया विरूपा च शिवा परा ॥2-1-16-४०॥

rAjasI ca surA devI sattvarUpAttu sA satI ॥ lakSmIstamomayI jJeyA virUpA ca zivA parA ॥2-1-16-40॥

एवं शिवा सती भूत्वा शंकरेण विवाहिता ॥ पितुर्यज्ञे तनुं त्यक्त्वा नादात्तां स्वपदं ययौ ॥४१॥

evaM zivA satI bhUtvA zaMkareNa vivAhitA ॥ pituryajJe tanuM tyaktvA nAdAttAM svapadaM yayau ॥41॥

पुनश्च पार्वती जाता देवप्रार्थनया शिवा ॥ तपः कृत्वा सुविपुलं पुनश्शिवमुपागता ॥४२॥

punazca pArvatI jAtA devaprArthanayA zivA ॥ tapaH kRtvA suvipulaM punazzivamupAgatA ॥42॥

तस्या नामान्यनेकानि जातानि च मुनीश्वर॥ कालिका चंडिका भद्रा चामुंडा विजया जया ॥४३॥

tasyA nAmAnyanekAni jAtAni ca munIzvara॥ kAlikA caMDikA bhadrA cAmuMDA vijayA jayA ॥43॥

जयंती भद्रकाली च दुर्गा भगवतीति च ॥ कामाख्या कामदा ह्यम्बा मृडानी सर्वमंगला ॥ ४४ ॥

jayaMtI bhadrakAlI ca durgA bhagavatIti ca ॥ kAmAkhyA kAmadA hyambA mRDAnI sarvamaMgalA ॥ 44 ॥

नामधेयान्यनेकानि भुक्तिमुक्तिप्रदानि च॥ गुणकर्मानुरूपाणि प्रायशस्तत्र पार्वती ॥४५॥

nAmadheyAnyanekAni bhuktimuktipradAni ca॥ guNakarmAnurUpANi prAyazastatra pArvatI ॥45॥

गुणमय्यस्तथा देव्यो देवा गुणमयास्त्रयः ॥ मिलित्वा विविधं सृष्टेश्चक्रुस्ते कार्यमुत्तमम् ॥४६॥

guNamayyastathA devyo devA guNamayAstrayaH ॥ militvA vividhaM sRSTezcakruste kAryamuttamam ॥46॥

गुणमय्यस्तथा देव्यो देवा गुणमयास्त्रयः ॥ मिलित्वा विविधं सृष्टेश्चक्रुस्ते कार्यमुत्तमम् ॥४६॥

guNamayyastathA devyo devA guNamayAstrayaH ॥ militvA vividhaM sRSTezcakruste kAryamuttamam ॥46॥

परं ब्रह्म शिवः प्रोक्तस्तस्य रूपास्त्रयः सुराः ॥ अहं विष्णुश्च रुद्रश्च गुणभेदानुरूपतः ॥४८॥

paraM brahma zivaH proktastasya rUpAstrayaH surAH ॥ ahaM viSNuzca rudrazca guNabhedAnurUpataH ॥48॥

शिवया रमते स्वैरं शिवलोके मनोरमे ॥ स्वतंत्रः परमात्मा हि निर्गुणस्सगुणोऽपि वै ॥४९॥

zivayA ramate svairaM zivaloke manorame ॥ svataMtraH paramAtmA hi nirguNassaguNo'pi vai ॥49॥

तस्य पूर्णवतारो हिं रुद्रस्साक्षाच्छिवः स्मृतः ॥ कैलासे भवनं रम्यं पंचवक्त्रश्चकार ह ॥ ब्रह्मांडस्य तथा नाशे तस्य नाशोस्ति वै न हि ॥2-1-16-५०॥

tasya pUrNavatAro hiM rudrassAkSAcchivaH smRtaH ॥ kailAse bhavanaM ramyaM paMcavaktrazcakAra ha ॥ brahmAMDasya tathA nAze tasya nAzosti vai na hi ॥2-1-16-50॥