नारद उवाच ॥ विधे विधे महाभाग धन्यस्त्वं सुरसत्तम ॥ श्राविताद्याद्भुता शैवकथा परमपावनी ॥ १ ॥

nArada uvAca ॥ vidhe vidhe mahAbhAga dhanyastvaM surasattama ॥ zrAvitAdyAdbhutA zaivakathA paramapAvanI ॥ 1 ॥

तत्राद्भुता महादिव्या लिंगोत्पत्तिः श्रुता शुभा ॥ श्रुत्वा यस्याः प्रभावं च दुःखनाशो भवेदिह ॥ २ ॥

tatrAdbhutA mahAdivyA liMgotpattiH zrutA zubhA ॥ zrutvA yasyAH prabhAvaM ca duHkhanAzo bhavediha ॥ 2 ॥

अनंतरं च यज्जातं माहात्म्यं चरितं तथा ॥ सृष्टेश्चैव प्रकारं च कथय त्वं विशेषतः ॥ ३ ॥

anaMtaraM ca yajjAtaM mAhAtmyaM caritaM tathA ॥ sRSTezcaiva prakAraM ca kathaya tvaM vizeSataH ॥ 3 ॥

ब्रह्मोवाच ॥ सम्यक् पृष्टे च भवता यज्जातं तदनंतरम् ॥ कथयिष्यामि संक्षेपाद्यथा पूर्वं श्रुतं मया ॥ ४ ॥

brahmovAca ॥ samyak pRSTe ca bhavatA yajjAtaM tadanaMtaram ॥ kathayiSyAmi saMkSepAdyathA pUrvaM zrutaM mayA ॥ 4 ॥

अंतर्हिते तदा देवे शिवरूपे सनातने ॥ अहं विष्णुश्च विप्रेन्द्र अधिकं सुखमाप्तवान् ॥५॥

aMtarhite tadA deve zivarUpe sanAtane ॥ ahaM viSNuzca viprendra adhikaM sukhamAptavAn ॥5॥

मया च विष्णुना रूपं हंसवाराहयोस्तदा ॥ संवृतं तु ततस्ताभ्यां लोकसर्गावनेच्छया ॥६॥

mayA ca viSNunA rUpaM haMsavArAhayostadA ॥ saMvRtaM tu tatastAbhyAM lokasargAvanecchayA ॥6॥

नारद उवाच ॥ विधे ब्रह्मन् महाप्राज्ञ संशयो हृदि मे महान् ॥ कृपां कृत्वातुलां शीघ्रं तं नाशयितुमर्हसि ॥ ७ ॥

nArada uvAca ॥ vidhe brahman mahAprAjJa saMzayo hRdi me mahAn ॥ kRpAM kRtvAtulAM zIghraM taM nAzayitumarhasi ॥ 7 ॥

हंसवाराहयो रूपं युवाभ्यां च धृतं कथम् ॥ अन्यद्रूपं विहायैव किमत्र वद कारणम् ॥ ८ ॥

haMsavArAhayo rUpaM yuvAbhyAM ca dhRtaM katham ॥ anyadrUpaM vihAyaiva kimatra vada kAraNam ॥ 8 ॥

सूत उवाच ॥ इत्येतद्वचनं श्रुत्वा नारदस्य महात्मनः ॥ स्मृत्वा शिवपदांभोजं ब्रह्मा सादरमब्रवीत् ॥ ९ ॥

sUta uvAca ॥ ityetadvacanaM zrutvA nAradasya mahAtmanaH ॥ smRtvA zivapadAMbhojaM brahmA sAdaramabravIt ॥ 9 ॥

ब्रह्मोवाच ॥ हंसस्य चोर्द्ध्वगमने गतिर्भवति निश्चला ॥ तत्त्वातत्त्वविवेकोऽस्ति जलदुग्धविभागवत् ॥ 2-1-15-१० ॥

brahmovAca ॥ haMsasya corddhvagamane gatirbhavati nizcalA ॥ tattvAtattvaviveko'sti jaladugdhavibhAgavat ॥ 2-1-15-10 ॥

अज्ञानज्ञानयोस्तत्त्वं विवेचयति हंसकः॥ हंसरूपं धृतं तेन ब्रह्मणा सृष्टिकारिणा ॥ ११ ॥

ajJAnajJAnayostattvaM vivecayati haMsakaH॥ haMsarUpaM dhRtaM tena brahmaNA sRSTikAriNA ॥ 11 ॥

विवेको नैव लब्धश्च यतो हंसो व्यलीयत ॥ शिवस्वरूपतत्त्वस्य ज्योतिरूपस्य नारद ॥ १२ ॥

viveko naiva labdhazca yato haMso vyalIyata ॥ zivasvarUpatattvasya jyotirUpasya nArada ॥ 12 ॥

सृष्टिप्रवृत्तिकामस्य कथं ज्ञानं प्रजायते ॥ यतो लब्धो विवेकोऽपि न मया हंसरूपिणा ॥ १३ ॥

sRSTipravRttikAmasya kathaM jJAnaM prajAyate ॥ yato labdho viveko'pi na mayA haMsarUpiNA ॥ 13 ॥

गमनेऽधो वराहस्य गतिर्भवति निश्चला ॥ धृतं वाराहरूपं हि विष्णुना वनचारिणा ॥ १४ ॥

gamane'dho varAhasya gatirbhavati nizcalA ॥ dhRtaM vArAharUpaM hi viSNunA vanacAriNA ॥ 14 ॥

अथवा भवकल्पार्थं तद्रूपं हि प्रकल्पितम् ॥ विष्णुना च वराहस्य भुवनावनकारिणा ॥ १५ ॥

athavA bhavakalpArthaM tadrUpaM hi prakalpitam ॥ viSNunA ca varAhasya bhuvanAvanakAriNA ॥ 15 ॥

यद्दिनं हि समारभ्य तद्रूपं धृतवान्हरिः ॥ तद्दिनं प्रति कल्पोऽसौ कल्पो वाराहसंज्ञकः ॥ १६ ॥

yaddinaM hi samArabhya tadrUpaM dhRtavAnhariH ॥ taddinaM prati kalpo'sau kalpo vArAhasaMjJakaH ॥ 16 ॥

तदिच्छा वा यदा जाता ताभ्यां रूपं हि धारणे ॥ तद्दिनं प्रतिकल्पोऽसौ कल्पो वाराहसंज्ञक् ॥ १७ ॥

tadicchA vA yadA jAtA tAbhyAM rUpaM hi dhAraNe ॥ taddinaM pratikalpo'sau kalpo vArAhasaMjJak ॥ 17 ॥

इति प्रश्नोत्तरं दत्तं प्रस्तुतं शृणु नारद ॥ स्मृत्वा शिवपदांभोजं वक्ष्ये सृष्टिविधिं मुने ॥ १८ ॥

iti praznottaraM dattaM prastutaM zRNu nArada ॥ smRtvA zivapadAMbhojaM vakSye sRSTividhiM mune ॥ 18 ॥

अंतर्हिते महादेवे त्वहं लोकपितामहः ॥ तदीयं वचनं कर्तुमध्यायन्ध्यानतत्परः ॥ १९ ॥

aMtarhite mahAdeve tvahaM lokapitAmahaH ॥ tadIyaM vacanaM kartumadhyAyandhyAnatatparaH ॥ 19 ॥

नमस्कृत्य तदा शंभुं ज्ञानं प्राप्य हरेस्तदा ॥ आनंदं परमं गत्वा सृष्टिं कर्तुं मनो दधे ॥ 2-1-15-२० ॥

namaskRtya tadA zaMbhuM jJAnaM prApya harestadA ॥ AnaMdaM paramaM gatvA sRSTiM kartuM mano dadhe ॥ 2-1-15-20 ॥

विष्णुश्चापि तदा तत्र प्रणिपत्य सदाशिवम् ॥ उपदिश्य च मां तात ह्यंतर्धानमुपागतः ॥ २१ ॥

viSNuzcApi tadA tatra praNipatya sadAzivam ॥ upadizya ca mAM tAta hyaMtardhAnamupAgataH ॥ 21 ॥

ब्रह्माण्डाच्च बहिर्गत्वा प्राप्य शम्भोरनुग्रहम् ॥ वैकुंठनगरं गत्वा तत्रोवास हरिस्सदा ॥ २२ ॥

brahmANDAcca bahirgatvA prApya zambhoranugraham ॥ vaikuMThanagaraM gatvA tatrovAsa harissadA ॥ 22 ॥

अहं स्मृत्वा शिवं तत्र विष्णुं वै सृष्टिकाम्यया ॥ पूर्वं सृष्टं जलं यच्च तत्रांजलिमुदाक्षिपम् ॥२३॥

ahaM smRtvA zivaM tatra viSNuM vai sRSTikAmyayA ॥ pUrvaM sRSTaM jalaM yacca tatrAMjalimudAkSipam ॥23॥

अतोऽण्डमभवत्तत्र चतुर्विंशतिसंज्ञ कम् ॥ विराड्रूपमभूद्विप्र जलरूपमपश्यतः ॥ २४ ॥

ato'NDamabhavattatra caturviMzatisaMjJa kam ॥ virADrUpamabhUdvipra jalarUpamapazyataH ॥ 24 ॥

ततस्संशयमापन्नस्तपस्तेपे सुदारुणम् ॥ द्वादशाब्दमहं तत्र विष्णुध्यानपरायणः ॥ २५ ॥

tatassaMzayamApannastapastepe sudAruNam ॥ dvAdazAbdamahaM tatra viSNudhyAnaparAyaNaH ॥ 25 ॥

तस्मिंश्च समये तात प्रादुर्भूतो हरिस्स्वयम् ॥ मामुवाच महाप्रीत्या मदंगं संस्पृशन्मुदा ॥ २६ ॥

tasmiMzca samaye tAta prAdurbhUto harissvayam ॥ mAmuvAca mahAprItyA madaMgaM saMspRzanmudA ॥ 26 ॥

॥ विष्णुरुवाच ॥ ॥ वरं ब्रूहि प्रसन्नोऽस्मि नादेयो विद्यते तव ॥ ब्रह्मञ्छंभुप्रसादेन सर्वं दातुं समर्थकः ॥ २७ ॥

॥ viSNuruvAca ॥ ॥ varaM brUhi prasanno'smi nAdeyo vidyate tava ॥ brahmaJchaMbhuprasAdena sarvaM dAtuM samarthakaH ॥ 27 ॥

ब्रह्मोवाच ॥ ॥ युक्तमेतन्महाभाग दत्तोऽहं शंभुना च ते ॥ तदुक्तं याचते मेऽद्य देहि विष्णो नमोऽस्तु ते ॥ २८ ॥

brahmovAca ॥ ॥ yuktametanmahAbhAga datto'haM zaMbhunA ca te ॥ taduktaM yAcate me'dya dehi viSNo namo'stu te ॥ 28 ॥

विराड्रूपमिदं ह्यंडं चतुर्विंशतिसंज्ञकम् ॥ न चैतन्यं भवत्यादौ जडीभूतं प्रदृश्यते ॥ २९ ॥

virADrUpamidaM hyaMDaM caturviMzatisaMjJakam ॥ na caitanyaM bhavatyAdau jaDIbhUtaM pradRzyate ॥ 29 ॥

प्रादुर्भूतो भवानद्य शिवानुग्रहतो हरे ॥ प्राप्तं शंकरसंभूत्या ह्यण्डं चैतन्यमावह ॥ 2-1-15-३० ॥

prAdurbhUto bhavAnadya zivAnugrahato hare ॥ prAptaM zaMkarasaMbhUtyA hyaNDaM caitanyamAvaha ॥ 2-1-15-30 ॥

इत्युक्ते च महाविष्णुश्शंभोराज्ञापरायणः ॥ अनंतरूपमास्थाय प्रविवेश तदंडकम् ॥ ॥ ३१ ॥

ityukte ca mahAviSNuzzaMbhorAjJAparAyaNaH ॥ anaMtarUpamAsthAya praviveza tadaMDakam ॥ ॥ 31 ॥

सहस्रशीर्षा पुरुषस्सहस्राक्षः सहस्रपात् ॥ स भूमिं सर्वतस्पृत्वा तदण्डं व्याप्तवानिति ॥ ३२ ॥

sahasrazIrSA puruSassahasrAkSaH sahasrapAt ॥ sa bhUmiM sarvataspRtvA tadaNDaM vyAptavAniti ॥ 32 ॥

प्रविष्टे विष्णुना तस्मिन्नण्डे सम्यक्स्तुतेन मे ॥ सचेतनमभूदण्डं चतुर्विंशतिसंज्ञकम् ॥ ३३ ॥

praviSTe viSNunA tasminnaNDe samyakstutena me ॥ sacetanamabhUdaNDaM caturviMzatisaMjJakam ॥ 33 ॥

पातालादि समारभ्य सप्तलोकाधिपः स्वयम् ॥ राजते स्म हरिस्तत्र वैराजः पुरुषः प्रभुः ॥ ३४ ॥

pAtAlAdi samArabhya saptalokAdhipaH svayam ॥ rAjate sma haristatra vairAjaH puruSaH prabhuH ॥ 34 ॥

कैलासनगरं रम्यं सर्वोपरि विराजितम् ॥ निवासार्थं निजस्यैव पंचवक्त्र श्चकार ह ॥३५॥

kailAsanagaraM ramyaM sarvopari virAjitam ॥ nivAsArthaM nijasyaiva paMcavaktra zcakAra ha ॥35॥

ब्रह्मांडस्य तथा नाशे वैकुण्ठस्य च तस्य च ॥ कदाचिदेव देवर्षे नाशो नास्ति तयोरिह ॥ ३६ ॥

brahmAMDasya tathA nAze vaikuNThasya ca tasya ca ॥ kadAcideva devarSe nAzo nAsti tayoriha ॥ 36 ॥

सत्यं पदमुपाश्रित्य स्थितोऽहं मुनिसत्तम ॥ सृष्टिकामोऽभवं तात महादेवाज्ञया ह्यहम् ॥३७॥

satyaM padamupAzritya sthito'haM munisattama ॥ sRSTikAmo'bhavaM tAta mahAdevAjJayA hyaham ॥37॥

सिसृक्षोरथ मे प्रादुरभवत्पापसर्गकः। अविद्यापंचकस्तात बुद्धिपूर्वस्तमोपमः ॥ ३८ ॥

sisRkSoratha me prAdurabhavatpApasargakaH। avidyApaMcakastAta buddhipUrvastamopamaH ॥ 38 ॥

ततः प्रसन्नचित्तोऽहमसृजं स्थावराभिधम् ॥ मुख्यसर्गं च निस्संगमध्यायं शंभुशासनात् ॥ ३९ ॥

tataH prasannacitto'hamasRjaM sthAvarAbhidham ॥ mukhyasargaM ca nissaMgamadhyAyaM zaMbhuzAsanAt ॥ 39 ॥

तं दृष्ट्वा मे सिसृक्षोश्च ज्ञात्वा साधकमात्मनः ॥ सर्गोऽवर्तत दुःखाढ्यस्तिर्यक्स्रोता न साधकः ॥ 2-1-15-४० ॥

taM dRSTvA me sisRkSozca jJAtvA sAdhakamAtmanaH ॥ sargo'vartata duHkhADhyastiryaksrotA na sAdhakaH ॥ 2-1-15-40 ॥

तं चासाधकमाज्ञाय पुनश्चिंतयतश्च मे ॥ अभवत्सात्त्विकस्सर्ग ऊर्ध्वस्रोता इति द्रुतम् ॥ ४१ ॥

taM cAsAdhakamAjJAya punazciMtayatazca me ॥ abhavatsAttvikassarga UrdhvasrotA iti drutam ॥ 41 ॥

देवसर्गः प्रतिख्यातस्सत्योऽतीव सुखावहः ॥ तमप्यसाधकं मत्वाऽचिंतयं प्रभुमात्मनः ॥ ४२ ॥

devasargaH pratikhyAtassatyo'tIva sukhAvahaH ॥ tamapyasAdhakaM matvA'ciMtayaM prabhumAtmanaH ॥ 42 ॥

प्रादुरासीत्ततस्सर्गो राजसः शंकराज्ञया ॥ अवाक्स्रोता इति ख्यातो मानुषः परसाधकः ॥ ४३ ॥

prAdurAsIttatassargo rAjasaH zaMkarAjJayA ॥ avAksrotA iti khyAto mAnuSaH parasAdhakaH ॥ 43 ॥

महादेवाज्ञया सर्गस्ततो भूतादिकोऽभवत् ॥ इति पंचविधा सृष्टिः प्रवृत्ता वै कृता मया ॥ ४४ ॥

mahAdevAjJayA sargastato bhUtAdiko'bhavat ॥ iti paMcavidhA sRSTiH pravRttA vai kRtA mayA ॥ 44 ॥

त्रयस्सर्गाः प्रकृत्याश्च ब्रह्मणः परिकीर्तिताः ॥ तत्राद्यो महतस्सर्गो द्वितीयः सूक्ष्मभौतिकः ॥४५॥

trayassargAH prakRtyAzca brahmaNaH parikIrtitAH ॥ tatrAdyo mahatassargo dvitIyaH sUkSmabhautikaH ॥45॥

वैकारिकस्तृतीयश्च इत्येते प्रकृतास्त्रयः ॥ एवं चाष्टविधास्सर्गाः प्रकृतेर्वेकृतैः सह ॥४६॥

vaikArikastRtIyazca ityete prakRtAstrayaH ॥ evaM cASTavidhAssargAH prakRtervekRtaiH saha ॥46॥

कौमारो नवमः प्रोक्तः प्राकृतो वैकृतश्च सः ॥ एषामवांतरो भेदो मया वक्तुं न शक्यते ॥ ४७ ॥

kaumAro navamaH proktaH prAkRto vaikRtazca saH ॥ eSAmavAMtaro bhedo mayA vaktuM na zakyate ॥ 47 ॥

अल्पत्वादुपयोगस्य वच्मि सर्गं द्विजात्मकम् ॥ कौमारः सनकादीनां यत्र सर्गो महानभूत् ॥ ४८ ॥

alpatvAdupayogasya vacmi sargaM dvijAtmakam ॥ kaumAraH sanakAdInAM yatra sargo mahAnabhUt ॥ 48 ॥

सनकाद्याः सुता मे हि मानसा ब्रह्मसंमिताः ॥ महावैराग्यसंपन्ना अभवन्पंच सुव्रताः ॥ ४९ ॥

sanakAdyAH sutA me hi mAnasA brahmasaMmitAH ॥ mahAvairAgyasaMpannA abhavanpaMca suvratAH ॥ 49 ॥

मयाज्ञप्ता अपि च ते संसारविमुखा बुधाः ॥ शिवध्यानैकमनसो न सृष्टौ चक्रिरे मतिम् ॥ 2-1-15-५० ॥

mayAjJaptA api ca te saMsAravimukhA budhAH ॥ zivadhyAnaikamanaso na sRSTau cakrire matim ॥ 2-1-15-50 ॥

प्रत्युत्तरं च तदनु श्रुत्वाहं मुनिसत्तम ॥ अकार्षं क्रोधमत्युग्रं मोहमाप्तश्च नारद ॥५१॥

pratyuttaraM ca tadanu zrutvAhaM munisattama ॥ akArSaM krodhamatyugraM mohamAptazca nArada ॥51॥

कुद्धस्य मोहितस्याथ विह्वलस्य मुने मम ॥ क्रोधेन खलु नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिंदवः ॥ ॥५२॥

kuddhasya mohitasyAtha vihvalasya mune mama ॥ krodhena khalu netrAbhyAM prApatannazrubiMdavaH ॥ ॥52॥

तस्मिन्नवसरे तत्र स्मृतेन मनसा मया ॥ प्रबोधितोहं त्वरितमागतेना हि विष्णुना ॥५३॥

tasminnavasare tatra smRtena manasA mayA ॥ prabodhitohaM tvaritamAgatenA hi viSNunA ॥53॥

तपः कुरु शिवस्येति हरिणा शिक्षितोऽप्यहम् ॥ तपोकारी महद्घोरं परमं मुनिसत्तम ॥ ५४ ॥

tapaH kuru zivasyeti hariNA zikSito'pyaham ॥ tapokArI mahadghoraM paramaM munisattama ॥ 54 ॥

तपस्यतश्च सृष्ट्यर्थं भ्रुवोर्घ्राणस्य मध्यतः ॥ अविमुक्ताभिधाद्देशात्स्वकीयान्मे विशेषतः ॥ ५५॥

tapasyatazca sRSTyarthaM bhruvorghrANasya madhyataH ॥ avimuktAbhidhAddezAtsvakIyAnme vizeSataH ॥ 55॥

त्रिमूर्तीनां महेशस्य प्रादुरासीद्घृणानिधिः ॥ आर्द्धनारीश्वरो भूत्वा पूर्णाशस्सकलेश्वरः ॥ ५६ ॥

trimUrtInAM mahezasya prAdurAsIdghRNAnidhiH ॥ ArddhanArIzvaro bhUtvA pUrNAzassakalezvaraH ॥ 56 ॥

तमजं शंकरं साक्षात्तेजोराशिमुमापतिम् ॥ सर्वज्ञं सर्वकर्तारं नीललोहितसंज्ञकम् ॥ ५७ ॥

tamajaM zaMkaraM sAkSAttejorAzimumApatim ॥ sarvajJaM sarvakartAraM nIlalohitasaMjJakam ॥ 57 ॥

दृष्ट्वा नत्वा महाभक्त्या स्तुत्वाहं तु प्रहर्षितः ॥ अवोचं देवदेवेशं सृज त्वं विविधाः प्रजाः॥५८॥

dRSTvA natvA mahAbhaktyA stutvAhaM tu praharSitaH ॥ avocaM devadevezaM sRja tvaM vividhAH prajAH॥58॥

श्रुत्वा मम वचस्सोथ देवदेवो महेश्वरः ॥ ससर्ज स्वात्मनस्तुल्यान्रुद्रो रुद्रगणान्बहून ॥ ५९ ॥

zrutvA mama vacassotha devadevo mahezvaraH ॥ sasarja svAtmanastulyAnrudro rudragaNAnbahUna ॥ 59 ॥

अवोचं पुनरेवेशं महारुद्रं महेश्वरम् ॥ जन्ममृत्युभयाविष्टास्सृज देव प्रजा इति ॥ 2-1-15-६० ॥

avocaM punarevezaM mahArudraM mahezvaram ॥ janmamRtyubhayAviSTAssRja deva prajA iti ॥ 2-1-15-60 ॥

एवं श्रुत्वा महादेवो मद्वचः करुणानिधिः ॥ प्रहस्योवाच मां सद्यः प्रहस्य मुनिसत्तम ॥६१ ॥

evaM zrutvA mahAdevo madvacaH karuNAnidhiH ॥ prahasyovAca mAM sadyaH prahasya munisattama ॥61 ॥

महादेव उवाच ॥ जन्ममृत्युभयाविष्टा नाहं स्रक्ष्ये प्रजा विधे ॥ अशोभनाः कर्मवशा विमग्ना दुःखवारिधौ ॥ ६२ ॥

mahAdeva uvAca ॥ janmamRtyubhayAviSTA nAhaM srakSye prajA vidhe ॥ azobhanAH karmavazA vimagnA duHkhavAridhau ॥ 62 ॥

अहं दुःखोदधौ मग्ना उद्धरिष्यामि च प्रजाः ॥ सम्यक्ज्ञानप्रदानेन गुरुमूर्तिपरिग्रहः ॥ ६३ ॥

ahaM duHkhodadhau magnA uddhariSyAmi ca prajAH ॥ samyakjJAnapradAnena gurumUrtiparigrahaH ॥ 63 ॥

त्वमेव सृज दुःखाढ्याः प्रजास्सर्वाः प्रजापते ॥ मदाज्ञया न बद्धस्त्वं मायया संभविष्यसि ॥ ६४ ॥

tvameva sRja duHkhADhyAH prajAssarvAH prajApate ॥ madAjJayA na baddhastvaM mAyayA saMbhaviSyasi ॥ 64 ॥

ब्रह्मोवाच ॥ इत्युक्त्वा मां स भगवान्सुश्रीमान्नीललोहितः ॥ सगणः पश्यतो मे हि द्रुतमंतर्दधे हरः ॥६५॥

brahmovAca ॥ ityuktvA mAM sa bhagavAnsuzrImAnnIlalohitaH ॥ sagaNaH pazyato me hi drutamaMtardadhe haraH ॥65॥