भो ब्रह्मन्साधु पृष्टोऽहं त्वया विबुधसत्तम ॥ लोकोपकारिणा नित्यं लोकानां हितकाम्यया ॥ १ ॥

bho brahmansAdhu pRSTo'haM tvayA vibudhasattama ॥ lokopakAriNA nityaM lokAnAM hitakAmyayA ॥ 1 ॥

यच्छ्रुत्वा सर्वलोकानां सर्वपापक्षयो भवेत् ॥ तदहं ते प्रवक्ष्यामि शिवतत्त्वमनामयम् ॥२॥

yacchrutvA sarvalokAnAM sarvapApakSayo bhavet ॥ tadahaM te pravakSyAmi zivatattvamanAmayam ॥2॥

शिवतत्त्वं मया नैव विष्णुनापि यथार्थतः ॥ ज्ञातश्च परमं रूपमद्भुतं च परेण न ॥३॥

zivatattvaM mayA naiva viSNunApi yathArthataH ॥ jJAtazca paramaM rUpamadbhutaM ca pareNa na ॥3॥

महाप्रलयकाले च नष्टे स्थावरजंगमे ॥ आसीत्तमोमयं सर्वमनर्कग्रहतारकम् ॥४॥

mahApralayakAle ca naSTe sthAvarajaMgame ॥ AsIttamomayaM sarvamanarkagrahatArakam ॥4॥

अचन्द्रमनहोरात्रमनग्न्यनिलभूजलम् ॥ अप्रधानं वियच्छून्यमन्यतेजोविवर्जितम् ॥५॥

acandramanahorAtramanagnyanilabhUjalam ॥ apradhAnaM viyacchUnyamanyatejovivarjitam ॥5॥

अदृष्टत्वादिरहितं शब्दस्पर्शसमुज्झितम् ॥ अव्यक्तगंधरूपं च रसत्यक्तमदिङ्मुखम् ॥ ६ ॥

adRSTatvAdirahitaM zabdasparzasamujjhitam ॥ avyaktagaMdharUpaM ca rasatyaktamadiGmukham ॥ 6 ॥

इत्थं सत्यंधतमसे सूचीभेद्यं निरंतरे ॥ तत्सद्ब्रह्मेति यच्छ्रुत्वा सदेकं प्रतिपद्यते ॥ ७ ॥

itthaM satyaMdhatamase sUcIbhedyaM niraMtare ॥ tatsadbrahmeti yacchrutvA sadekaM pratipadyate ॥ 7 ॥

इतीदृशं यदा नासीद्यत्तत्सदसदात्मकम् ॥ योगिनोंतर्हिताकाशे यत्पश्यंति निरंतरम् ॥८॥

itIdRzaM yadA nAsIdyattatsadasadAtmakam ॥ yoginoMtarhitAkAze yatpazyaMti niraMtaram ॥8॥

अमनोगोचरम्वाचां विषयन्न कदाचन ॥ अनामरूपवर्णं च न च स्थूलं न यत्कृशम्॥९॥

amanogocaramvAcAM viSayanna kadAcana ॥ anAmarUpavarNaM ca na ca sthUlaM na yatkRzam॥9॥

अह्रस्वदीर्घमलघुगुरुत्वपरिवर्जितम् ॥ न यत्रोपचयः कश्चित्तथा नापचयोऽपि च ॥ 2-1-6-१०॥

ahrasvadIrghamalaghugurutvaparivarjitam ॥ na yatropacayaH kazcittathA nApacayo'pi ca ॥ 2-1-6-10॥

अभिधत्ते स चकितं यदस्तीति श्रुतिः पुनः ॥ सत्यं ज्ञानमनंतं च परानंदम्परम्महः ॥ १ १॥

abhidhatte sa cakitaM yadastIti zrutiH punaH ॥ satyaM jJAnamanaMtaM ca parAnaMdamparammahaH ॥ 1 1॥

अप्रमेयमनाधारमविकारमनाकृति ॥ निर्गुणं योगिगम्यञ्च सर्वव्याप्येककारकम् ॥१२॥

aprameyamanAdhAramavikAramanAkRti ॥ nirguNaM yogigamyaJca sarvavyApyekakArakam ॥12॥

निर्विकल्पं निरारंभं निर्मायं निरुपद्रवम् ॥ अद्वितीयमनाद्यन्तमविकाशं चिदात्मकम् ॥१३॥

nirvikalpaM nirAraMbhaM nirmAyaM nirupadravam ॥ advitIyamanAdyantamavikAzaM cidAtmakam ॥13॥

यस्येत्थं संविकल्पंते संज्ञासंज्ञोक्तितः स्म वै ॥ कियता चैव कालेन द्वितीयेच्छाऽभवत्किल ॥ १४ ॥

yasyetthaM saMvikalpaMte saMjJAsaMjJoktitaH sma vai ॥ kiyatA caiva kAlena dvitIyecchA'bhavatkila ॥ 14 ॥

अमूर्तेन स्वमूर्तिश्च तेनाकल्पि स्वलीलया ॥ सर्वैश्वर्यगुणोपेता सर्वज्ञानमयी शुभा ॥ १५ ॥

amUrtena svamUrtizca tenAkalpi svalIlayA ॥ sarvaizvaryaguNopetA sarvajJAnamayI zubhA ॥ 15 ॥

सर्वगा सर्वरूपा च सर्वदृक्सर्वकारिणी ॥ सर्वेकवंद्या सर्वाद्या सर्वदा सर्वसंस्कृतिः ॥ १६ ॥

sarvagA sarvarUpA ca sarvadRksarvakAriNI ॥ sarvekavaMdyA sarvAdyA sarvadA sarvasaMskRtiH ॥ 16 ॥

परिकल्येति तां मूर्तिमैश्वरीं शुद्धरूपिणीम् ॥ अद्वितीयमनाद्यंतं सर्वाभासं चिदात्मकम् ॥ अंतर्दधे पराख्यं यद्ब्रह्म सर्वगमव्ययम् ॥ १७ ॥

parikalyeti tAM mUrtimaizvarIM zuddharUpiNIm ॥ advitIyamanAdyaMtaM sarvAbhAsaM cidAtmakam ॥ aMtardadhe parAkhyaM yadbrahma sarvagamavyayam ॥ 17 ॥

अमूर्ते यत्पराख्यं वै तस्य मूर्तिस्सदाशिवः ॥ अर्वाचीनाः पराचीना ईश्वरं तं जगुर्बुधाः ॥ ॥ १८ ॥

amUrte yatparAkhyaM vai tasya mUrtissadAzivaH ॥ arvAcInAH parAcInA IzvaraM taM jagurbudhAH ॥ ॥ 18 ॥

शक्तिस्तदैकलेनापि स्वैरं विहरता तनुः ॥ स्वविग्रहात्स्वयं सृष्टा स्वशरीरानपायिनी ॥ १९ ॥

zaktistadaikalenApi svairaM viharatA tanuH ॥ svavigrahAtsvayaM sRSTA svazarIrAnapAyinI ॥ 19 ॥

प्रधानं प्रकृति तां च मायां गुणवतीं पराम् ॥ बुद्धितत्त्वस्य जननीमाहुर्विकृतिवर्जिताम् ॥ 2-1-6-२० ॥

pradhAnaM prakRti tAM ca mAyAM guNavatIM parAm ॥ buddhitattvasya jananImAhurvikRtivarjitAm ॥ 2-1-6-20 ॥

सा शक्तिरम्बिका प्रोक्ता प्रकृतिस्सकलेश्वरी॥ त्रिदेवजननी नित्या मूलकारणमित्युत ॥ २१ ॥

sA zaktirambikA proktA prakRtissakalezvarI॥ tridevajananI nityA mUlakAraNamityuta ॥ 21 ॥

अस्या अष्टौ भुजाश्चासन्विचित्रवदना शुभा ॥ राकाचन्द्रसहस्रस्य वदने भाश्च नित्यशः ॥२२॥

asyA aSTau bhujAzcAsanvicitravadanA zubhA ॥ rAkAcandrasahasrasya vadane bhAzca nityazaH ॥22॥

नानाभरणसंयुक्ता नानागतिसमन्विता ॥ नानायुधधरा देवी फुल्लपंकजलोचना ॥ २३ ॥

nAnAbharaNasaMyuktA nAnAgatisamanvitA ॥ nAnAyudhadharA devI phullapaMkajalocanA ॥ 23 ॥

अचिंत्यतेजसा युक्ता सर्वयोनिस्समुद्यता ॥ एकाकिनी यदा माया संयोगाच्चाप्यनेकिका ॥ २४ ॥

aciMtyatejasA yuktA sarvayonissamudyatA ॥ ekAkinI yadA mAyA saMyogAccApyanekikA ॥ 24 ॥

परः पुमानीश्वरस्स शिवश्शंभुरनीश्वरः ॥ शीर्षे मन्दाकिनीधारी भालचन्द्रस्त्रिलोचनः ॥२५॥

paraH pumAnIzvarassa zivazzaMbhuranIzvaraH ॥ zIrSe mandAkinIdhArI bhAlacandrastrilocanaH ॥25॥

पंचवक्त्रः प्रसन्नात्मा दशबाहुस्त्रिशूलधृक् ॥ कर्पूरगौरसुसितो भस्मोद्धूलितविग्रहः ॥२६॥

paMcavaktraH prasannAtmA dazabAhustrizUladhRk ॥ karpUragaurasusito bhasmoddhUlitavigrahaH ॥26॥

युगपच्च तया शक्त्या साकं कालस्वरूपिणा ॥ शिवलोकाभिधं क्षेत्रं निर्मितं तेन ब्रह्मणा॥ २७ ॥

yugapacca tayA zaktyA sAkaM kAlasvarUpiNA ॥ zivalokAbhidhaM kSetraM nirmitaM tena brahmaNA॥ 27 ॥

तदेव काशिकेत्येतत्प्रोच्यते क्षेत्रमुत्तमम् ॥ परं निर्वाणसंख्यानं सर्वोपरि विराजितम् ॥ २८ ॥

tadeva kAziketyetatprocyate kSetramuttamam ॥ paraM nirvANasaMkhyAnaM sarvopari virAjitam ॥ 28 ॥

ताभ्यां च रममाणाभ्यां च तस्मिन्क्षेत्रे मनोरमे ॥ परमानंदरूपाभ्यां परमानन्दरूपिणी ॥२९॥

tAbhyAM ca ramamANAbhyAM ca tasminkSetre manorame ॥ paramAnaMdarUpAbhyAM paramAnandarUpiNI ॥29॥

मुने प्रलयकालेपि न तत्क्षेत्रं कदाचन ॥ विमुक्तं हि शिवाभ्यां यदविमुक्तं ततो विदुः॥2-1-6-३०॥

mune pralayakAlepi na tatkSetraM kadAcana ॥ vimuktaM hi zivAbhyAM yadavimuktaM tato viduH॥2-1-6-30॥

अस्यानन्दवनं नाम पुराकारि पिनाकिना ॥ क्षेत्रस्यानंदहेतुत्वादविमुक्तमनंतरम्॥३१॥

asyAnandavanaM nAma purAkAri pinAkinA ॥ kSetrasyAnaMdahetutvAdavimuktamanaMtaram॥31॥

अथानन्दवने तस्मिञ्च्छिवयो रममाणयोः॥ इच्छेत्यभूत्सुरर्षे हि सृज्यः कोप्यपरः किल ॥ ३२ ॥

athAnandavane tasmiJcchivayo ramamANayoH॥ icchetyabhUtsurarSe hi sRjyaH kopyaparaH kila ॥ 32 ॥

यस्मिन्यस्य महाभारमावां स्वस्वैरचारिणौ ॥ निर्वाणधारणं कुर्वः केवलं काशिशायिनौ ॥३३॥

yasminyasya mahAbhAramAvAM svasvairacAriNau ॥ nirvANadhAraNaM kurvaH kevalaM kAzizAyinau ॥33॥

स एव सर्वं कुरुतां स एव परिपातु च ॥ स एव संवृणोत्वं ते मदनुग्रहतस्सदा ॥३४॥

sa eva sarvaM kurutAM sa eva paripAtu ca ॥ sa eva saMvRNotvaM te madanugrahatassadA ॥34॥

चेतस्समुद्रमाकुंच्य चिंताकल्लोललोलितम् ॥ सत्त्वरत्नं तमोग्राहं रजोविद्रुमवल्लितम् ॥३५॥

cetassamudramAkuMcya ciMtAkallolalolitam ॥ sattvaratnaM tamogrAhaM rajovidrumavallitam ॥35॥

यस्य प्रसादात्तिष्ठावस्सुखमानंदकानने॥ परिक्षिप्तमनोवृत्तौ बहिश्चिंतातुरे सुखम् ॥३६॥

yasya prasAdAttiSThAvassukhamAnaMdakAnane॥ parikSiptamanovRttau bahizciMtAture sukham ॥36॥

संप्रधार्य्येति स विभुस्तया शक्त्या परेश्वरः ॥ सव्ये व्यापारयांचक्रे दशमेंऽगेसुधासवम् ॥ ३७ ॥

saMpradhAryyeti sa vibhustayA zaktyA parezvaraH ॥ savye vyApArayAMcakre dazameM'gesudhAsavam ॥ 37 ॥

ततः पुमानाविरासीदेकस्त्रैलोक्यसुंदरः ॥ शांतस्सत्त्वगुणोद्रिक्तो गांभीर्य्यामितसागरः ॥३८॥

tataH pumAnAvirAsIdekastrailokyasuMdaraH ॥ zAMtassattvaguNodrikto gAMbhIryyAmitasAgaraH ॥38॥

तथा च क्षमया युक्तो मुनेऽलब्धोपमो ऽभवत् ॥ इन्द्रनीलद्युतिः श्रीमान्पुण्डरीकोत्तमेक्षणः ॥३९ ॥

tathA ca kSamayA yukto mune'labdhopamo 'bhavat ॥ indranIladyutiH zrImAnpuNDarIkottamekSaNaH ॥39 ॥

सुवर्णकृतिभृच्छ्रेष्ठ दुकूलयुगलावृतः ॥ लसत्प्रचंडदोर्दण्डयुगलोह्यपराजितः ॥2-1-6-४०॥

suvarNakRtibhRcchreSTha dukUlayugalAvRtaH ॥ lasatpracaMDadordaNDayugalohyaparAjitaH ॥2-1-6-40॥

ततस्स पुरुषश्शंभुं प्रणम्य परमेश्वरम् ॥ नामानि कुरु मे स्वामिन्वद कर्मं जगाविति ॥४१॥

tatassa puruSazzaMbhuM praNamya paramezvaram ॥ nAmAni kuru me svAminvada karmaM jagAviti ॥41॥

तच्छ्रुत्वा वचनम्प्राह शंकरः प्रहसन्प्रभुः ॥ पुरुषं तं महेशानो वाचा मेघगभीरया॥४२॥

tacchrutvA vacanamprAha zaMkaraH prahasanprabhuH ॥ puruSaM taM mahezAno vAcA meghagabhIrayA॥42॥

शिव उवाच॥ विष्ण्वितिव्यापकत्वात्ते नाम ख्यातं भविष्यति॥ बहून्यन्यानि नामानि भक्तसौख्यकराणि ह ॥४३॥

ziva uvAca॥ viSNvitivyApakatvAtte nAma khyAtaM bhaviSyati॥ bahUnyanyAni nAmAni bhaktasaukhyakarANi ha ॥43॥

तपः कुरु दृढो भूत्वा परमं कार्यसाधनम् ॥ इत्युक्त्वा श्वासमार्गेण ददौ च निगमं ततः ॥४४॥

tapaH kuru dRDho bhUtvA paramaM kAryasAdhanam ॥ ityuktvA zvAsamArgeNa dadau ca nigamaM tataH ॥44॥

ततोऽच्युतश्शिवं नत्वा चकार विपुलं तपः ॥ अंतर्द्धानं गतश्शक्त्या सलोकः परमेश्वरः ॥४९॥

tato'cyutazzivaM natvA cakAra vipulaM tapaH ॥ aMtarddhAnaM gatazzaktyA salokaH paramezvaraH ॥49॥

दिव्यं द्वादश साहस्रं वर्षं तप्त्वापि चाच्युतः ॥ न प्राप स्वाभिलषितं सर्वदं शंभुदर्शनम् ॥ ४६ ॥

divyaM dvAdaza sAhasraM varSaM taptvApi cAcyutaH ॥ na prApa svAbhilaSitaM sarvadaM zaMbhudarzanam ॥ 46 ॥

तत्तत्संशयमापन्नश्चिंतितं हृदि सादरम् ॥ मयाद्य किं प्रकर्तव्यमिति विष्णुश्शिवं स्मरन् ॥ ४७ ॥

tattatsaMzayamApannazciMtitaM hRdi sAdaram ॥ mayAdya kiM prakartavyamiti viSNuzzivaM smaran ॥ 47 ॥

एतस्मिन्नंतरे वाणी समुत्पन्ना शिवाच्छुभा ॥ तपः पुनः प्रकर्त्तव्यं संशयस्यापनुत्तये ॥ ४८ ॥

etasminnaMtare vANI samutpannA zivAcchubhA ॥ tapaH punaH prakarttavyaM saMzayasyApanuttaye ॥ 48 ॥

ततस्तेन च तच्छ्रुत्वा तपस्तप्तं सुदारुणम् ॥ बहुकालं तदा ब्रह्मध्यानमार्गपरेण हि ॥ ४९ ॥

tatastena ca tacchrutvA tapastaptaM sudAruNam ॥ bahukAlaM tadA brahmadhyAnamArgapareNa hi ॥ 49 ॥

ततस्स पुरुषो विष्णुः प्रबुद्धो ध्यानमार्गतः ॥ सुप्रीतो विस्मयं प्राप्तः किं यत्तव महा इति ॥ 2-1-6-५० ॥

tatassa puruSo viSNuH prabuddho dhyAnamArgataH ॥ suprIto vismayaM prAptaH kiM yattava mahA iti ॥ 2-1-6-50 ॥

परिश्रमवतस्तस्य विष्णोः स्वाङ्गेभ्य एव च ॥ जलधारा हि संयाता विविधाश्शिवमायया ॥५१॥

parizramavatastasya viSNoH svAGgebhya eva ca ॥ jaladhArA hi saMyAtA vividhAzzivamAyayA ॥51॥

अभिव्याप्तं च सकलं शून्यं यत्तन्महामुने ॥ ब्रह्मरूपं जलमभूत्स्पर्शनात्पापनाशनम् ॥ ५२ ॥

abhivyAptaM ca sakalaM zUnyaM yattanmahAmune ॥ brahmarUpaM jalamabhUtsparzanAtpApanAzanam ॥ 52 ॥

तदा श्रांतश्च पुरुषो विष्णुस्तस्मिञ्जले स्वयम् ॥ सुष्वाप परम प्रीतो बहुकालं विमोहितः ॥ ५३ ॥

tadA zrAMtazca puruSo viSNustasmiJjale svayam ॥ suSvApa parama prIto bahukAlaM vimohitaH ॥ 53 ॥

नारायणेति नामापि तस्यसीच्छ्रुतिसंमतम् ॥ नान्यत्किंचित्तदा ह्यासीत्प्राकृतं पुरुषं विना॥५४॥

nArAyaNeti nAmApi tasyasIcchrutisaMmatam ॥ nAnyatkiMcittadA hyAsItprAkRtaM puruSaM vinA॥54॥

एतस्मिन्नन्तरे काले तत्त्वान्यासन्महात्मनः ॥ तत्प्रकारं शृणु प्राज्ञ गदतो मे महामते ॥ ५५ ॥

etasminnantare kAle tattvAnyAsanmahAtmanaH ॥ tatprakAraM zRNu prAjJa gadato me mahAmate ॥ 55 ॥

प्रकृतेश्च महानासीन्महतश्च गुणास्त्रयः ॥ अहंकारस्ततो जातस्त्रिविधो गुणभेदतः ॥ ५६ ॥

prakRtezca mahAnAsInmahatazca guNAstrayaH ॥ ahaMkArastato jAtastrividho guNabhedataH ॥ 56 ॥

तन्मात्राश्च ततो जातः पञ्चभूतानि वै तता ॥ तदैव तानीन्द्रियाणि ज्ञानकर्ममयानि च ॥५७॥

tanmAtrAzca tato jAtaH paJcabhUtAni vai tatA ॥ tadaiva tAnIndriyANi jJAnakarmamayAni ca ॥57॥

तत्त्वानामिति संख्यानमुक्तं ते ऋषिसत्तम ॥ जडात्मकञ्च तत्सर्वं प्रकृतेः पुरुषं विना ॥५८॥

tattvAnAmiti saMkhyAnamuktaM te RSisattama ॥ jaDAtmakaJca tatsarvaM prakRteH puruSaM vinA ॥58॥

तत्तदैकीकृतं तत्त्वं चतुर्विंशतिसंख्यकम्॥ शिवेच्छया गृहीत्वा स सुष्वाप ब्रह्मरूपके ॥५९॥

tattadaikIkRtaM tattvaM caturviMzatisaMkhyakam॥ zivecchayA gRhItvA sa suSvApa brahmarUpake ॥59॥