ऋषय ऊचुः ॥ सूतसूत महाभाग व्यासशिष्य नमोऽस्तु ते ॥ अद्भुतेयं कथा तात वर्णिता कृपया हि नः ॥ १ ॥

RSaya UcuH ॥ sUtasUta mahAbhAga vyAsaziSya namo'stu te ॥ adbhuteyaM kathA tAta varNitA kRpayA hi naH ॥ 1 ॥

मुनौ गते हरिस्तात किं चकार ततः परम्॥ नारदोपि गतः कुत्र तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥२॥

munau gate haristAta kiM cakAra tataH param॥ nAradopi gataH kutra tanme vyAkhyAtumarhasi ॥2॥

व्यास उवाच ॥ इत्याकर्ण्य वचस्तेषां सूतः पौराणिकोत्तमः ॥ प्रत्युवाच शिवं स्मृत्वा नानासूतिकरं बुधः॥३॥

vyAsa uvAca ॥ ityAkarNya vacasteSAM sUtaH paurANikottamaH ॥ pratyuvAca zivaM smRtvA nAnAsUtikaraM budhaH॥3॥

सूत उवाच ॥ मुनौ यदृच्छया विष्णुर्गते तस्मिन्हि नारदे॥ शिवेच्छया चकाराशु माया मायाविशारदः ॥ ४ ॥

sUta uvAca ॥ munau yadRcchayA viSNurgate tasminhi nArade॥ zivecchayA cakArAzu mAyA mAyAvizAradaH ॥ 4 ॥

मुनिमार्गस्य मध्ये तु विरेचे नगरं महत् ॥ शतयोजनविस्तारमद्भुतं सुमनोहरम्॥५॥

munimArgasya madhye tu virece nagaraM mahat ॥ zatayojanavistAramadbhutaM sumanoharam॥5॥

स्वलोकादधिकं रम्यं नानावस्तुविराजितम् ॥ नरनारीविहाराढ्यं चतुर्वर्णाकुलं परम् ॥६॥

svalokAdadhikaM ramyaM nAnAvastuvirAjitam ॥ naranArIvihArADhyaM caturvarNAkulaM param ॥6॥

तत्र राजा शीलनिर्धिर्नामैश्वर्यसमन्वितः ॥ सुतास्वयम्वरोद्युक्तो महोत्सवसमन्वितः ॥७॥

tatra rAjA zIlanirdhirnAmaizvaryasamanvitaH ॥ sutAsvayamvarodyukto mahotsavasamanvitaH ॥7॥

चतुर्दिग्भ्यः समायातैस्संयुतं नृपनन्दतैः ॥ नानावेषैस्सुशोभैश्च तत्कन्यावरणोत्सुकैः ॥८॥

caturdigbhyaH samAyAtaissaMyutaM nRpanandataiH ॥ nAnAveSaissuzobhaizca tatkanyAvaraNotsukaiH ॥8॥

एतादृशं पुरं दृष्ट्वा मोहं प्राप्तोऽथ नारदः ॥ कौतुकी तन्नृपद्वारं जगाम मदनेधितः ॥९॥

etAdRzaM puraM dRSTvA mohaM prApto'tha nAradaH ॥ kautukI tannRpadvAraM jagAma madanedhitaH ॥9॥

आगतं मुनिवर्यं तं दृष्ट्वा शीलनिधिर्नृपः ॥ उपवेश्यार्चयांचक्रे रत्नसिंहासने वरे ॥2-1-3-१०॥

AgataM munivaryaM taM dRSTvA zIlanidhirnRpaH ॥ upavezyArcayAMcakre ratnasiMhAsane vare ॥2-1-3-10॥

अथ राजा स्वतनयां नामतश्श्रीमतीं वराम् ॥ समानीय नारदस्य पादयोस्समपातयत् ॥११॥

atha rAjA svatanayAM nAmatazzrImatIM varAm ॥ samAnIya nAradasya pAdayossamapAtayat ॥11॥

तत्कन्यां प्रेक्ष्य स मुनिर्नारदः प्राह विस्मितः ॥ केयं राजन्महाभागा कन्या सुरसुतोपमा ॥ १२ ॥

tatkanyAM prekSya sa munirnAradaH prAha vismitaH ॥ keyaM rAjanmahAbhAgA kanyA surasutopamA ॥ 12 ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजा प्राह कृतांजलिः ॥ दुहितेयं मम मुने श्रीमती नाम नामतः ॥ १३ ॥

tasya tadvacanaM zrutvA rAjA prAha kRtAMjaliH ॥ duhiteyaM mama mune zrImatI nAma nAmataH ॥ 13 ॥

प्रदानसमयं प्राप्ता वरमन्वेषती शुभम् ॥ सा स्वयंवरसंप्राप्ता सर्वलक्षणलक्षिता ॥ १४ ॥

pradAnasamayaM prAptA varamanveSatI zubham ॥ sA svayaMvarasaMprAptA sarvalakSaNalakSitA ॥ 14 ॥

अस्या भाग्यं वद मुने सर्वं जातकमादरात्॥ कीदृशं तनयेयं मे वरमाप्स्यति तद्वद ॥१५॥

asyA bhAgyaM vada mune sarvaM jAtakamAdarAt॥ kIdRzaM tanayeyaM me varamApsyati tadvada ॥15॥

इत्युक्तो मुनिशार्दूलस्तामिच्छुः कामविह्वलः॥ समाभाष्य स राजानं नारदो वाक्यमब्रवीत् ॥१६॥

ityukto munizArdUlastAmicchuH kAmavihvalaH॥ samAbhASya sa rAjAnaM nArado vAkyamabravIt ॥16॥

सुतेयं तव भूपाल सर्वलक्षणलक्षिता॥ महाभाग्यवती धन्या लक्ष्मीरिव गुणालया ॥१७॥

suteyaM tava bhUpAla sarvalakSaNalakSitA॥ mahAbhAgyavatI dhanyA lakSmIriva guNAlayA ॥17॥

सर्वेश्वरोऽजितो वीरो गिरीशसदृशो विभुः ॥ अस्याः पतिर्ध्रुवं भावी कामजित्सुरसत्तमः ॥१८॥

sarvezvaro'jito vIro girIzasadRzo vibhuH ॥ asyAH patirdhruvaM bhAvI kAmajitsurasattamaH ॥18॥

इत्युक्त्वा नृपमामंत्र्य ययौ यादृच्छिको मुनिः॥ बभूव कामविवशश्शिवमाया विमोहितः॥१९॥

ityuktvA nRpamAmaMtrya yayau yAdRcchiko muniH॥ babhUva kAmavivazazzivamAyA vimohitaH॥19॥

चित्ते विचिन्त्य स मुनिराप्नुयां कथमेनकाम्॥ स्वयंवरे नृपालानामेकं मां वृणुयात्कथम्॥2-1-3-२०॥

citte vicintya sa munirApnuyAM kathamenakAm॥ svayaMvare nRpAlAnAmekaM mAM vRNuyAtkatham॥2-1-3-20॥

सौन्दर्यं सर्वनारीणां प्रियं भवति सर्वथा॥ तद्दृष्ट्वैव प्रसन्ना सा स्ववशा नात्र संशयः॥२१॥

saundaryaM sarvanArINAM priyaM bhavati sarvathA॥ taddRSTvaiva prasannA sA svavazA nAtra saMzayaH॥21॥

विधायेत्थं विष्णुरूपं ग्रहीतुं मुनिसत्तमः ॥ विष्णुलोकं जगामाशु नारदः स्मरविह्वलः॥२२॥

vidhAyetthaM viSNurUpaM grahItuM munisattamaH ॥ viSNulokaM jagAmAzu nAradaH smaravihvalaH॥22॥

प्रणिपत्य हृषीकेशं वाक्यमेतदुवाच ह॥ रहसि त्वां प्रवक्ष्यामि स्ववृत्तान्तमशेषतः ॥२३॥

praNipatya hRSIkezaM vAkyametaduvAca ha॥ rahasi tvAM pravakSyAmi svavRttAntamazeSataH ॥23॥

तथेत्युक्ते तथा भूते शिवेच्छा कार्यकर्त हि ॥ ब्रूहीत्युक्तवति श्रीशे मुनिराह च केशवम्॥२४॥

tathetyukte tathA bhUte zivecchA kAryakarta hi ॥ brUhItyuktavati zrIze munirAha ca kezavam॥24॥

नारद उवाच॥ त्वदीयो भूपतिः शीलनिधिस्स वृषतत्परः॥ तस्य कन्या विशालाक्षी श्रीमतीवरवर्णिनी ॥२५॥

nArada uvAca॥ tvadIyo bhUpatiH zIlanidhissa vRSatatparaH॥ tasya kanyA vizAlAkSI zrImatIvaravarNinI ॥25॥

जगन्मोहिन्यभिख्याता त्रैलोक्येप्यति सुन्दरी ॥ परिणेतुमहं विष्णो तामिच्छाम्यद्य मा चिरम्॥२६॥

jaganmohinyabhikhyAtA trailokyepyati sundarI ॥ pariNetumahaM viSNo tAmicchAmyadya mA ciram॥26॥

स्वयंवरं चकरासौ भूपतिस्तनयेच्छया॥ चतुर्दिग्भ्यः समायाता राजपुत्रास्सहस्रशः ॥२७॥

svayaMvaraM cakarAsau bhUpatistanayecchayA॥ caturdigbhyaH samAyAtA rAjaputrAssahasrazaH ॥27॥

यदि दास्यसि रूपं मे तदा तां प्राप्नुयां ध्रुवम् ॥ त्वद्रूपं सा विना कंठे जयमालां न धास्यति ॥२८॥

yadi dAsyasi rUpaM me tadA tAM prApnuyAM dhruvam ॥ tvadrUpaM sA vinA kaMThe jayamAlAM na dhAsyati ॥28॥

स्वरूपं देहि मे नाथ सेवकोऽहं प्रियस्तव ॥ वृणुयान्मां यथा सा वै श्रीमती क्षितिपात्मजा॥ २९ ॥

svarUpaM dehi me nAtha sevako'haM priyastava ॥ vRNuyAnmAM yathA sA vai zrImatI kSitipAtmajA॥ 29 ॥

सुत उवाच ॥ वचः श्रुत्वा मुनेरित्थं विहस्य मधुसूदनः ॥ शांकरीं प्रभुतां बुद्ध्वा प्रत्युवाच दयापरः॥2-1-3-३०॥

suta uvAca ॥ vacaH zrutvA muneritthaM vihasya madhusUdanaH ॥ zAMkarIM prabhutAM buddhvA pratyuvAca dayAparaH॥2-1-3-30॥

विष्णुरुवाच ॥ स्वेष्टदेशं मुने गच्छ करिष्यामि हितं तव॥ भिषग्वरो यथार्त्तस्य यतः प्रियतरोऽसि मे॥३१॥

viSNuruvAca ॥ sveSTadezaM mune gaccha kariSyAmi hitaM tava॥ bhiSagvaro yathArttasya yataH priyataro'si me॥31॥

इत्युक्त्वा मुनये तस्मै ददौ विष्णुर्मुखं हरे॥ स्वरूपमनुगृह्यास्य तिरोधानं जगाम सः॥३२॥

ityuktvA munaye tasmai dadau viSNurmukhaM hare॥ svarUpamanugRhyAsya tirodhAnaM jagAma saH॥32॥

एवमुक्तो मुनिर्हृष्टः स्वरूपं प्राप्य वै हरेः॥ मेने कृतार्थमात्मानं तद्यत्नं न बुबोध सः ॥३३॥

evamukto munirhRSTaH svarUpaM prApya vai hareH॥ mene kRtArthamAtmAnaM tadyatnaM na bubodha saH ॥33॥

अथ तत्र गतः शीघ्रन्नारदो मुनिसत्तमः॥ चक्रे स्वयंवरं यत्र राजपुत्रैस्समाकुलम् ॥ ३४ ॥

atha tatra gataH zIghrannArado munisattamaH॥ cakre svayaMvaraM yatra rAjaputraissamAkulam ॥ 34 ॥

स्वयंवरसभा दिव्या राजपुत्रसमावृता॥ शुशुभेऽतीव विप्रेन्द्रा यथा शक्रसभा परा ॥३५॥

svayaMvarasabhA divyA rAjaputrasamAvRtA॥ zuzubhe'tIva viprendrA yathA zakrasabhA parA ॥35॥

तस्यां नृपसभायां वै नारदः समुपाविशत् ॥ स्थित्वा तत्र विचिन्त्येति प्रीतियुक्तेन चेतसा ॥३६॥

tasyAM nRpasabhAyAM vai nAradaH samupAvizat ॥ sthitvA tatra vicintyeti prItiyuktena cetasA ॥36॥

मां वरिष्यति नान्यं सा विष्णुरूपधरन्ध्रुवम् ॥ आननस्य कुरूपत्वं न वेद मुनिसत्तमः ॥ ३७ ॥

mAM variSyati nAnyaM sA viSNurUpadharandhruvam ॥ Ananasya kurUpatvaM na veda munisattamaH ॥ 37 ॥

पूर्वरूपं मुनिं सर्वे ददृशुऽस्तत्र मानवाः। तद्भेदं बुबुधुस्ते न राजपुत्रादयो द्विजाः ॥ ३८ ॥

pUrvarUpaM muniM sarve dadRzu'statra mAnavAH। tadbhedaM bubudhuste na rAjaputrAdayo dvijAH ॥ 38 ॥

तत्र रुद्रगणौ द्वौ तद्रक्षणार्थं समागतौ ॥ विप्ररूपधरौ गूढौ तत्रेदं जज्ञतुः परम्॥३९॥

tatra rudragaNau dvau tadrakSaNArthaM samAgatau ॥ viprarUpadharau gUDhau tatredaM jajJatuH param॥39॥

मूढं मत्वा मुनिं तौ तन्निकटं जग्मतुर्गणौ ॥ कुरुतस्तत्प्रहासं वै भाषमाणौ परस्परम् ॥ 2-1-3-४० ॥

mUDhaM matvA muniM tau tannikaTaM jagmaturgaNau ॥ kurutastatprahAsaM vai bhASamANau parasparam ॥ 2-1-3-40 ॥

पश्य नारद रूपं हि विष्णोरिव महोत्तमम् ॥ मुखं तु वानरस्येव विकटं च भयंकरम् ॥ ४१ ॥

pazya nArada rUpaM hi viSNoriva mahottamam ॥ mukhaM tu vAnarasyeva vikaTaM ca bhayaMkaram ॥ 41 ॥

इच्छत्ययं नृपसुता वृथैव स्मरमोहितः ॥ इत्युक्त्वा सच्छलं वाक्यमुपहासं प्रचक्रतुः ॥ ४२ ॥

icchatyayaM nRpasutA vRthaiva smaramohitaH ॥ ityuktvA sacchalaM vAkyamupahAsaM pracakratuH ॥ 42 ॥

न शुश्राव यथार्थं तु तद्वाक्यं स्मरविह्वलः ॥ पर्यैक्षच्छ्रीमतीं तां वै तल्लिप्सुर्मोहितो मुनिः ॥ ४३ ॥

na zuzrAva yathArthaM tu tadvAkyaM smaravihvalaH ॥ paryaikSacchrImatIM tAM vai tallipsurmohito muniH ॥ 43 ॥

एतस्मिन्नंतरे भूपकन्या चांतःपुरात्तु सा ॥ स्त्रीभिस्समावृता तत्राजगाम वरवर्णिनी ॥ ४४ ॥

etasminnaMtare bhUpakanyA cAMtaHpurAttu sA ॥ strIbhissamAvRtA tatrAjagAma varavarNinI ॥ 44 ॥

मालां हिरण्मयीं रम्यामादाय शुभलक्षणा ॥ तत्र स्वयम्बरे रेजे स्थिता मध्ये रमेव सा ॥ ४५ ॥

mAlAM hiraNmayIM ramyAmAdAya zubhalakSaNA ॥ tatra svayambare reje sthitA madhye rameva sA ॥ 45 ॥

बभ्राम सा सभां सर्वां मालामादाय सुव्रता ॥ वरमन्वेषती तत्र स्वात्माभीष्टं नृपात्मजा ॥ ४६ ॥

babhrAma sA sabhAM sarvAM mAlAmAdAya suvratA ॥ varamanveSatI tatra svAtmAbhISTaM nRpAtmajA ॥ 46 ॥

वानरास्यं विष्णुतनुं मुनिं दृष्ट्वा चुकोप सा ॥ दृष्टिं निवार्य च ततः प्रस्थिता प्रीतमानसा ॥ ४७ ॥

vAnarAsyaM viSNutanuM muniM dRSTvA cukopa sA ॥ dRSTiM nivArya ca tataH prasthitA prItamAnasA ॥ 47 ॥

न दृष्ट्वा स्ववरं तत्र त्रस्तासीन्मनसेप्सितम् ॥ अंतस्सभास्थिता कस्मिन्नर्पयामास न स्रजम् ॥ ४८ ॥

na dRSTvA svavaraM tatra trastAsInmanasepsitam ॥ aMtassabhAsthitA kasminnarpayAmAsa na srajam ॥ 48 ॥

एतस्मिन्नंतरे विष्णुराजगाम नृपाकृतिः ॥ न दृष्टः कैश्चिदपरैः केवलं सा ददर्श हि ॥ ४९ ॥

etasminnaMtare viSNurAjagAma nRpAkRtiH ॥ na dRSTaH kaizcidaparaiH kevalaM sA dadarza hi ॥ 49 ॥

अथ सा तं समालोक्य प्रसन्नवदनाम्बुजा ॥ अर्पयामास तत्कण्ठे तां मालां वरवर्णिनी ॥ 2-1-3-५० ॥

atha sA taM samAlokya prasannavadanAmbujA ॥ arpayAmAsa tatkaNThe tAM mAlAM varavarNinI ॥ 2-1-3-50 ॥

तामादाय ततो विष्णू राजरूपधरः प्रभुः ॥ अंतर्धानमगात्सद्यस्स्वस्थानं प्रययौ किल ॥५१॥

tAmAdAya tato viSNU rAjarUpadharaH prabhuH ॥ aMtardhAnamagAtsadyassvasthAnaM prayayau kila ॥51॥

सर्वे राजकुमाराश्च निराशाः श्रीमतीम्प्रति॥ मुनिस्तु विह्वलोऽतीव बभूव मदनातुरः॥५२॥

sarve rAjakumArAzca nirAzAH zrImatImprati॥ munistu vihvalo'tIva babhUva madanAturaH॥52॥

तदा तावूचतुस्सद्यो नारदं स्वरविह्वलम् ॥ विप्ररूपधरौ रुद्रगणौ ज्ञानविशारदौ ॥५३॥

tadA tAvUcatussadyo nAradaM svaravihvalam ॥ viprarUpadharau rudragaNau jJAnavizAradau ॥53॥

गणावूचतुः ॥ हे नारदमुने त्वं हि वृथा मदनमोहितः ॥ तल्लिप्सुस्स्वमुखं पश्य वानरस्येव गर्हितम्॥५४॥

gaNAvUcatuH ॥ he nAradamune tvaM hi vRthA madanamohitaH ॥ tallipsussvamukhaM pazya vAnarasyeva garhitam॥54॥

सूत उवाच॥ इत्याकर्ण्य तयोर्वाक्यं नारदो विस्मितोऽभवत् ॥ मुखं ददर्श मुकुरे शिवमायाविमोहितः ॥५५॥

sUta uvAca॥ ityAkarNya tayorvAkyaM nArado vismito'bhavat ॥ mukhaM dadarza mukure zivamAyAvimohitaH ॥55॥

स्वमुखं वानरस्येव दृष्ट्वा चुक्रोध सत्वरम्॥ शापन्ददौ तयोस्तत्र गणयोर्मोहितो मुनिः ॥५६॥

svamukhaM vAnarasyeva dRSTvA cukrodha satvaram॥ zApandadau tayostatra gaNayormohito muniH ॥56॥

युवां ममोपहासं वै चक्रतुर्ब्राह्मणस्य हि॥ भवेतां राक्षसौ विप्रवीर्यजौ वै तदाकृती॥५७॥

yuvAM mamopahAsaM vai cakraturbrAhmaNasya hi॥ bhavetAM rAkSasau vipravIryajau vai tadAkRtI॥57॥

श्रुत्वा हरगणावित्थं स्वशापं ज्ञानिसत्तमौ॥ न किंचिदूचतुस्तौ हि मुनिमाज्ञाय मोहितम् ॥५८॥

zrutvA haragaNAvitthaM svazApaM jJAnisattamau॥ na kiMcidUcatustau hi munimAjJAya mohitam ॥58॥

स्वस्थानं जग्मतुर्विप्रा उदासीनौ शिवस्तुतिम्॥ चक्रतुर्मन्यमानौ वै शिवेच्छां सकलां सदा ॥५९॥

svasthAnaM jagmaturviprA udAsInau zivastutim॥ cakraturmanyamAnau vai zivecchAM sakalAM sadA ॥59॥