सूत उवाच ॥ श्रूयतामृषयः सर्वे शिवज्ञानं यथा श्रुतम्॥ कथयामि महागुह्यं पर मुक्तिस्वरूपकम् ॥ १ ॥

sUta uvAca ॥ zrUyatAmRSayaH sarve zivajJAnaM yathA zrutam॥ kathayAmi mahAguhyaM para muktisvarUpakam ॥ 1 ॥

कनारदकुमाराणां व्यासस्य कपिलस्य च ॥ एतेषां च समाजे तैर्निश्चित्य समुदाहृतम्॥ २॥

kanAradakumArANAM vyAsasya kapilasya ca ॥ eteSAM ca samAje tairnizcitya samudAhRtam॥ 2॥

इति ज्ञानं सदा ज्ञेयं सर्वं शिवमयं जगत् ॥ शिवः सर्वमयो ज्ञेयस्सर्वज्ञेन विपश्चिता ॥ ३॥

iti jJAnaM sadA jJeyaM sarvaM zivamayaM jagat ॥ zivaH sarvamayo jJeyassarvajJena vipazcitA ॥ 3॥

आब्रह्मतृणपर्यन्तं यत्किंचिद्दृश्यते जगत् ॥ तत्सर्वं शिव एवास्ति स देवः शिव उच्यते॥ ४॥

AbrahmatRNaparyantaM yatkiMciddRzyate jagat ॥ tatsarvaM ziva evAsti sa devaH ziva ucyate॥ 4॥

यदेच्छा तस्य जायेत तदा च क्रियते त्विदम् ॥ सर्वं स एव जानाति तं न जानाति कश्चन ॥ ५॥

yadecchA tasya jAyeta tadA ca kriyate tvidam ॥ sarvaM sa eva jAnAti taM na jAnAti kazcana ॥ 5॥

रचयित्वा स्वयं तच्च प्रविश्य दूरतः स्थितः॥ न तत्र च प्रविष्टोसौ निर्लिप्तश्चित्स्वरूपवान् ॥ ६॥

racayitvA svayaM tacca pravizya dUrataH sthitaH॥ na tatra ca praviSTosau nirliptazcitsvarUpavAn ॥ 6॥

यथा च ज्योतिषश्चैव जलादौ प्रतिबिंबता ॥ वस्तुतो न प्रवेशो वै तथैव च शिवः स्वयम्॥ ७॥

yathA ca jyotiSazcaiva jalAdau pratibiMbatA ॥ vastuto na pravezo vai tathaiva ca zivaH svayam॥ 7॥

वस्तुतस्तु स्वयं सर्वं क्रमो हि भासते शुभः॥ अज्ञानं च मतेर्भेदो नास्त्यन्यच्च द्वयम्पुनः॥ ८॥

vastutastu svayaM sarvaM kramo hi bhAsate zubhaH॥ ajJAnaM ca materbhedo nAstyanyacca dvayampunaH॥ 8॥

दर्शनेषु च सर्वेषु मतिभेदः प्रदर्श्यते॥ परं वेदान्तिनो नित्यमद्वैतं प्रतिचक्षते॥ ९॥

darzaneSu ca sarveSu matibhedaH pradarzyate॥ paraM vedAntino nityamadvaitaM praticakSate॥ 9॥

स्वस्याप्यंशस्य जीवांशो ह्यविद्यामोहितो वशः॥ अन्योऽहमिति जानाति तया मुक्तो भवेच्छिवः॥ १०॥

svasyApyaMzasya jIvAMzo hyavidyAmohito vazaH॥ anyo'hamiti jAnAti tayA mukto bhavecchivaH॥ 10॥

सर्वं व्याप्य शिवः साक्षाद् व्यापकः सर्वजन्तुषु॥ चेतनाचेतनेशोपि सर्वत्र शंकरस्स्वयम् ॥ ११॥

sarvaM vyApya zivaH sAkSAd vyApakaH sarvajantuSu॥ cetanAcetanezopi sarvatra zaMkarassvayam ॥ 11॥

उपायं यः करोत्यस्य दर्शनार्थं विचक्षणः॥ वेदान्तमार्गमाश्रित्य तद्दर्शनफलं लभेत्॥ १२॥

upAyaM yaH karotyasya darzanArthaM vicakSaNaH॥ vedAntamArgamAzritya taddarzanaphalaM labhet॥ 12॥

यथाग्निर्व्यापकश्चैव काष्ठेकाष्ठे च तिष्ठति॥ यो वै मंथति तत्काष्ठं स वै पश्यत्यसंशयम्॥ १३॥

yathAgnirvyApakazcaiva kASThekASThe ca tiSThati॥ yo vai maMthati tatkASThaM sa vai pazyatyasaMzayam॥ 13॥

भक्त्यादिसाधनानीह यः करोति विचक्षणः॥ स वै पश्यत्यवश्यं हि तं शिवं नात्र संशयः ॥ १४॥

bhaktyAdisAdhanAnIha yaH karoti vicakSaNaH॥ sa vai pazyatyavazyaM hi taM zivaM nAtra saMzayaH ॥ 14॥

शिवःशिवःशिवश्चैव नान्यदस्तीति किंचन॥ भ्रान्त्या नानास्वरूपो हि भासते शङ्करस्सदा ॥ १५॥

zivaHzivaHzivazcaiva nAnyadastIti kiMcana॥ bhrAntyA nAnAsvarUpo hi bhAsate zaGkarassadA ॥ 15॥

यथा समुद्रो मृच्चैव सुवर्णमथवा पुनः ॥ उपाधितो हि नानात्वं लभते शंकरस्तथा ॥ १६ ॥

yathA samudro mRccaiva suvarNamathavA punaH ॥ upAdhito hi nAnAtvaM labhate zaMkarastathA ॥ 16 ॥

कार्यकारणयोर्भेदो वस्तुतो न प्रवर्तते ॥ केवलं भ्रान्तिबुद्ध्यैव तदाभावे स नश्यति ॥ १७ ॥

kAryakAraNayorbhedo vastuto na pravartate ॥ kevalaM bhrAntibuddhyaiva tadAbhAve sa nazyati ॥ 17 ॥

तदा बीजात्प्ररोहश्च नानात्वं हि प्रकाशयेत् ॥ अन्ते च बीजमेव स्यात्तत्प्ररोहश्च नश्यति ॥ १८ ॥

tadA bIjAtprarohazca nAnAtvaM hi prakAzayet ॥ ante ca bIjameva syAttatprarohazca nazyati ॥ 18 ॥

ज्ञानी च बीजमेव स्यात्प्ररोहो विकृतीर्मता ॥ तन्निवृत्तौ पुनर्ज्ञानी नात्र कार्या विचारणा ॥ १९ ॥

jJAnI ca bIjameva syAtpraroho vikRtIrmatA ॥ tannivRttau punarjJAnI nAtra kAryA vicAraNA ॥ 19 ॥

सर्वं शिवः शिवं सर्वं नास्ति भेदश्च कश्चन ॥ कथं च विविधं पश्यत्येकत्वं च कथं पुनः ॥ २० ॥

sarvaM zivaH zivaM sarvaM nAsti bhedazca kazcana ॥ kathaM ca vividhaM pazyatyekatvaM ca kathaM punaH ॥ 20 ॥

यथैकं चैव सूर्याख्यं ज्योतिर्नानाविधं जनैः ॥ जलादौ च विशेषेण दृश्यते तत्तथैव सः ॥ २१ ॥

yathaikaM caiva sUryAkhyaM jyotirnAnAvidhaM janaiH ॥ jalAdau ca vizeSeNa dRzyate tattathaiva saH ॥ 21 ॥

सर्वत्र व्यापकश्चैव स्पर्शत्वं न विबध्यते ॥ तथैव व्यापको देवो बध्यते न क्वचित्स वै ॥ २२ ॥

sarvatra vyApakazcaiva sparzatvaM na vibadhyate ॥ tathaiva vyApako devo badhyate na kvacitsa vai ॥ 22 ॥

साहंकारस्तथा जीवस्तन्मुक्तः शंकरः स्वयम् ॥ जीवस्तुच्छः कर्मभोगो निर्लिप्तः शंकरो महान् ॥ २३ ॥

sAhaMkArastathA jIvastanmuktaH zaMkaraH svayam ॥ jIvastucchaH karmabhogo nirliptaH zaMkaro mahAn ॥ 23 ॥

यथैकं च सुवर्णादि मिलितं रजतादिना ॥ अल्पमूल्यं प्रजायेत तथा जीवोऽप्यहंयुतः ॥ २४ ॥

yathaikaM ca suvarNAdi militaM rajatAdinA ॥ alpamUlyaM prajAyeta tathA jIvo'pyahaMyutaH ॥ 24 ॥

यथैव हि सुर्वणादि क्षारादेः शोधितं शुभम्॥ पूर्ववन्मूल्यतां याति तथा जीवोऽपि संस्कृतेः ॥ २५॥

yathaiva hi survaNAdi kSArAdeH zodhitaM zubham॥ pUrvavanmUlyatAM yAti tathA jIvo'pi saMskRteH ॥ 25॥

प्रथमं सद्गुरुं प्राप्य भक्तिभाव समन्वितः ॥ शिवबुद्ध्या करोत्युच्चैः पूजनं स्मरणादिकम् ॥ २६ ॥

prathamaM sadguruM prApya bhaktibhAva samanvitaH ॥ zivabuddhyA karotyuccaiH pUjanaM smaraNAdikam ॥ 26 ॥

तद्बुध्या देहतो याति सर्वपापादिको मलः ॥ तदाऽज्ञानं च नश्येत ज्ञानवाञ्जायते यदा ॥ २७ ॥

tadbudhyA dehato yAti sarvapApAdiko malaH ॥ tadA'jJAnaM ca nazyeta jJAnavAJjAyate yadA ॥ 27 ॥

तदाहंकारनिर्मुक्तो जीवो निर्मलबुद्धिमान् ॥ शङ्करस्य प्रसादेन प्रयाति शङ्करताम्पुनः ॥ २८॥

tadAhaMkAranirmukto jIvo nirmalabuddhimAn ॥ zaGkarasya prasAdena prayAti zaGkaratAmpunaH ॥ 28॥

यथाऽऽदर्शस्वरूपे च स्वीयरूपं प्रदृश्यते ॥ तथा सर्वत्रगं शम्भु पश्यतीति सुनिश्चितम् ॥ २९॥

yathA''darzasvarUpe ca svIyarUpaM pradRzyate ॥ tathA sarvatragaM zambhu pazyatIti sunizcitam ॥ 29॥

जीवन्मुक्तस्य एवासौ देहः शीर्ण शिवे मिलेत् ॥ प्रारब्धवशगो देहस्तद्भिन्नो ज्ञानवान् मतः ॥ ३० ॥

jIvanmuktasya evAsau dehaH zIrNa zive milet ॥ prArabdhavazago dehastadbhinno jJAnavAn mataH ॥ 30 ॥

शुभं लब्ध्वा न हृष्येत कुप्येल्लब्ध्वाऽशुभं न हि ॥ द्वंद्वेषु समता यस्य ज्ञानवानुच्यते हि सः ॥ ३१ ॥

zubhaM labdhvA na hRSyeta kupyellabdhvA'zubhaM na hi ॥ dvaMdveSu samatA yasya jJAnavAnucyate hi saH ॥ 31 ॥

आत्मयोगेन तत्त्वानामथवा च विवेकतः ॥ यथा शरीरतो यायाच्छरीरं मुक्तिमिच्छतः ॥ ३२ ॥

Atmayogena tattvAnAmathavA ca vivekataH ॥ yathA zarIrato yAyAccharIraM muktimicchataH ॥ 32 ॥

सदाशिवो विलीयेत मुक्तो विरहमेव च ॥ ज्ञानमूलन्तथाध्यात्म्यं तस्य भक्तिश्शिवस्य च ॥ ३३ ॥

sadAzivo vilIyeta mukto virahameva ca ॥ jJAnamUlantathAdhyAtmyaM tasya bhaktizzivasya ca ॥ 33 ॥

भक्तेश्च प्रेम संप्रोक्तं प्रेम्णश्च श्रवणन्तथा ॥ श्रवणाच्चापि सत्संगस्सत्संगाच्च गुरुर्बुधः ॥ ३४॥

bhaktezca prema saMproktaM premNazca zravaNantathA ॥ zravaNAccApi satsaMgassatsaMgAcca gururbudhaH ॥ 34॥

सम्पन्ने च तथा ज्ञाने मुक्तो भवति निश्चितम् ॥ इति चेज्ज्ञानवान्यो वै शंभुमेव सदा भजेत् ॥ ३५॥

sampanne ca tathA jJAne mukto bhavati nizcitam ॥ iti cejjJAnavAnyo vai zaMbhumeva sadA bhajet ॥ 35॥

अनन्यया च भक्त्या वै युक्तः शम्भुं भजेत्पुनः ॥ अन्ते च मुक्तिमायाति नात्र कार्या विचारणा ॥ ३६॥

ananyayA ca bhaktyA vai yuktaH zambhuM bhajetpunaH ॥ ante ca muktimAyAti nAtra kAryA vicAraNA ॥ 36॥

अतोऽधिको न देवोऽस्ति मुक्तिप्राप्त्यै च शंकरात्॥ शरणं प्राप्य यश्चैव संसाराद्विनिवर्तते ॥ ३७ ॥

ato'dhiko na devo'sti muktiprAptyai ca zaMkarAt॥ zaraNaM prApya yazcaiva saMsArAdvinivartate ॥ 37 ॥

इति मे विविधं वाक्यमृषीणां च समागतैः ॥ निश्चित्य कथितं विप्रा धिया धार्यं प्रयत्नतः ॥ ३८ ॥

iti me vividhaM vAkyamRSINAM ca samAgataiH ॥ nizcitya kathitaM viprA dhiyA dhAryaM prayatnataH ॥ 38 ॥

प्रथमं विष्णवे दत्तं शंभुना लिंगसन्मुखे ॥ विष्णुना ब्रह्मणे दत्तं ब्रह्मणा सनकादिषु ॥ ३९ ॥

prathamaM viSNave dattaM zaMbhunA liMgasanmukhe ॥ viSNunA brahmaNe dattaM brahmaNA sanakAdiSu ॥ 39 ॥

नारदाय ततः प्रोक्तं तज्ज्ञानं सनकादिभिः ॥ व्यासाय नारदेनोक्तं तेन मह्यं कृपालुना ॥ ४० ॥

nAradAya tataH proktaM tajjJAnaM sanakAdibhiH ॥ vyAsAya nAradenoktaM tena mahyaM kRpAlunA ॥ 40 ॥

मया चैव भवद्भ्यश्च भवद्भिर्लोकहेतवे ॥ स्थापनीयं प्रयत्नेन शिवप्राप्तिकरं च तत् ॥ ४१ ॥

mayA caiva bhavadbhyazca bhavadbhirlokahetave ॥ sthApanIyaM prayatnena zivaprAptikaraM ca tat ॥ 41 ॥

इति वश्च समाख्यातं यत्पृष्टोऽहं मुनीश्वराः ॥ गोपनीयं प्रयत्नेन किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ ॥ ४२ ॥

iti vazca samAkhyAtaM yatpRSTo'haM munIzvarAH ॥ gopanIyaM prayatnena kimanyacchrotumicchatha ॥ 42 ॥

व्यास उवाच ॥ एतच्छुत्वा तु ऋषय आनन्दं परमं गताः ॥ हर्षगद्गदया वाचा नत्वा ते तुष्टुवुर्मुहुः ॥ ४३॥

vyAsa uvAca ॥ etacchutvA tu RSaya AnandaM paramaM gatAH ॥ harSagadgadayA vAcA natvA te tuSTuvurmuhuH ॥ 43॥

ऋषय ऊचुः ॥ व्यासशिष्य नमस्तेऽस्तु धन्यस्त्वं शैवसत्तमः ॥ श्रावितं नः परं वस्तु शैवं ज्ञानमनुत्तमम् ॥ ४४॥

RSaya UcuH ॥ vyAsaziSya namaste'stu dhanyastvaM zaivasattamaH ॥ zrAvitaM naH paraM vastu zaivaM jJAnamanuttamam ॥ 44॥

अस्माकं चेतसो भ्रान्तिर्गता हि कृपया तव ॥ सन्तुष्टाश्शिवसज्ज्ञानं प्राप्य त्वत्तो विमुक्तिदम् ॥ ४५॥

asmAkaM cetaso bhrAntirgatA hi kRpayA tava ॥ santuSTAzzivasajjJAnaM prApya tvatto vimuktidam ॥ 45॥

सूत उवाच ॥ नास्तिकाय न वक्तव्यमश्रद्धाय शठाय च॥ अभक्ताय महेशस्य न चाशुश्रुषवे द्विजाः॥ ४६॥

sUta uvAca ॥ nAstikAya na vaktavyamazraddhAya zaThAya ca॥ abhaktAya mahezasya na cAzuzruSave dvijAH॥ 46॥

इतिहासपुराणानि वेदाच्छास्त्राणि चासकृत् ॥ विचार्य्योद्धृत्य तत्सारं मह्यं व्यासेन भाषितम् ॥ ४७ ॥

itihAsapurANAni vedAcchAstrANi cAsakRt ॥ vicAryyoddhRtya tatsAraM mahyaM vyAsena bhASitam ॥ 47 ॥

एतच्छ्रुत्वा ह्येकवारं भवेत्पापं हि भस्मसात् ॥ अभक्तो भक्तिमाप्नोति भक्तस्य भक्तिवर्द्धनम्॥ ४८॥

etacchrutvA hyekavAraM bhavetpApaM hi bhasmasAt ॥ abhakto bhaktimApnoti bhaktasya bhaktivarddhanam॥ 48॥

पुनश्श्रुते च सद्भक्तिर्मुक्तिस्स्याच्च श्रुते पुनः॥ तस्मात्पुनःपुनश्श्राव्यं भुक्तिमुक्तिफलेप्सुभिः॥ ४९॥

punazzrute ca sadbhaktirmuktissyAcca zrute punaH॥ tasmAtpunaHpunazzrAvyaM bhuktimuktiphalepsubhiH॥ 49॥

आवृत्तयः पंच कार्याः समुद्दिश्य फलं परम्॥ तत्प्राप्नोति न सन्देहो व्यासस्य वचनं त्विदम्॥ ५०॥

AvRttayaH paMca kAryAH samuddizya phalaM param॥ tatprApnoti na sandeho vyAsasya vacanaM tvidam॥ 50॥

न दुर्लभं हि तस्यैव येनेदं श्रुतमुत्तमम् ॥ पंचकृत्वस्तदावृत्त्या लभ्यते शिवदर्शनम्॥ ५१॥

na durlabhaM hi tasyaiva yenedaM zrutamuttamam ॥ paMcakRtvastadAvRttyA labhyate zivadarzanam॥ 51॥

पुरातनाश्च राजानो विप्रा वैश्याश्च सत्तमाः ॥ इदं श्रुत्वा पंचकृत्वो धिया सिद्धिं परां गताः ॥ ५२ ॥

purAtanAzca rAjAno viprA vaizyAzca sattamAH ॥ idaM zrutvA paMcakRtvo dhiyA siddhiM parAM gatAH ॥ 52 ॥

श्रोष्यत्यद्यापि यश्चेदं मानवो भक्तितत्परः ॥ विज्ञानं शिवसंज्ञं वै भुक्तिं मुक्तिं लभेच्च सः ॥ ५३ ॥

zroSyatyadyApi yazcedaM mAnavo bhaktitatparaH ॥ vijJAnaM zivasaMjJaM vai bhuktiM muktiM labhecca saH ॥ 53 ॥

॥ व्यास उवाच ॥ इति तद्वचनं श्रुत्वा परमानन्दमागताः ॥ समानर्चुश्च ते भूतं नानावस्तुभिरादरात ॥ ५४॥

॥ vyAsa uvAca ॥ iti tadvacanaM zrutvA paramAnandamAgatAH ॥ samAnarcuzca te bhUtaM nAnAvastubhirAdarAta ॥ 54॥

नमस्कारैः स्तवैश्चैव स्वस्तिवाचनपूर्वकम्॥ आशीर्भिर्वर्द्धयामासुः संतुष्टाश्छिन्नसंशयाः ॥ ५५ ॥

namaskAraiH stavaizcaiva svastivAcanapUrvakam॥ AzIrbhirvarddhayAmAsuH saMtuSTAzchinnasaMzayAH ॥ 55 ॥

परस्परं च संतुष्टाः सूतस्ते च सुबुद्धयः ॥ शंभुं देवं परं मत्वा नमंति स्म भजंति च ॥ ५६ ॥

parasparaM ca saMtuSTAH sUtaste ca subuddhayaH ॥ zaMbhuM devaM paraM matvA namaMti sma bhajaMti ca ॥ 56 ॥

एतच्छिवसुविज्ञानं शिवस्यातिप्रियं महत् ॥ भुक्तिमुक्तिप्रदं दिव्यं शिवभक्तिविवर्द्धनम् ॥ ५७॥

etacchivasuvijJAnaM zivasyAtipriyaM mahat ॥ bhuktimuktipradaM divyaM zivabhaktivivarddhanam ॥ 57॥

इयं हि संहिता पुण्या कोटिरुद्राह्वया परा॥ चतुर्थी शिव पुराणस्य कथिता मे मुदावहा ॥ ५८॥

iyaM hi saMhitA puNyA koTirudrAhvayA parA॥ caturthI ziva purANasya kathitA me mudAvahA ॥ 58॥

एतां यः शृणुयाद्भक्त्या श्रावयेद्वा समाहितः ॥ स भुक्त्वेहाखिलान्भोगानंते परगतिं लभेत् ॥ ५९ ॥

etAM yaH zRNuyAdbhaktyA zrAvayedvA samAhitaH ॥ sa bhuktvehAkhilAnbhogAnaMte paragatiM labhet ॥ 59 ॥