ऋषय ऊचुः ॥ सूत ते वचनं श्रुत्वा परानन्दं वयं गताः ॥ विस्तरात्कथय प्रीत्या तदेव व्रतमुत्तमम् ॥ १ ॥

RSaya UcuH ॥ sUta te vacanaM zrutvA parAnandaM vayaM gatAH ॥ vistarAtkathaya prItyA tadeva vratamuttamam ॥ 1 ॥

कृतं पुरा तु केनेह सूतैतद्व्रतमुत्तमम् ॥ कृत्वाप्यज्ञानतश्चैव प्राप्तं किं फलमुत्तमम् ॥ २ ॥

kRtaM purA tu keneha sUtaitadvratamuttamam ॥ kRtvApyajJAnatazcaiva prAptaM kiM phalamuttamam ॥ 2 ॥

॥ सूत उवाच ॥ श्रूयतामृषयस्सर्वे कथयामि पुरातनम्॥ इतिहासं निषादस्य सर्वपापप्रणाशनम् ॥ ३ ॥

॥ sUta uvAca ॥ zrUyatAmRSayassarve kathayAmi purAtanam॥ itihAsaM niSAdasya sarvapApapraNAzanam ॥ 3 ॥

पुरा कश्चिद्वने भिल्लो नाम्ना ह्यासीद्गुरुद्रुहः॥ कुटुम्बी बलवान्क्रूरः क्रूरकर्मपरायणः ॥ ४॥

purA kazcidvane bhillo nAmnA hyAsIdgurudruhaH॥ kuTumbI balavAnkrUraH krUrakarmaparAyaNaH ॥ 4॥

निरन्तरं वने गत्वा मृगान्हन्ति स्म नित्यशः ॥ चौर्य्यं च विविधं तत्र करोति स्म वने वसन् ॥ ५ ॥

nirantaraM vane gatvA mRgAnhanti sma nityazaH ॥ cauryyaM ca vividhaM tatra karoti sma vane vasan ॥ 5 ॥

बाल्यादारभ्य तेनेह कृतं किंचिच्छुभं नहि ॥ महान्कालो व्यतीयाय वने तस्य दुरात्मनः ॥ ६ ॥

bAlyAdArabhya teneha kRtaM kiMcicchubhaM nahi ॥ mahAnkAlo vyatIyAya vane tasya durAtmanaH ॥ 6 ॥

कदाचिच्छिवरात्रिश्च प्राप्तासीत्तत्र शोभना ॥ न दुरात्मा स्म जानाति महद्वननिवासकृत् ॥ ७ ॥

kadAcicchivarAtrizca prAptAsIttatra zobhanA ॥ na durAtmA sma jAnAti mahadvananivAsakRt ॥ 7 ॥

एतस्मिन्समये भिल्लो मात्रा पित्रा स्त्रिया तथा॥ प्रार्थितश्च क्षुधाऽविष्टैर्भक्ष्यं देहि वनेचर॥ ८॥

etasminsamaye bhillo mAtrA pitrA striyA tathA॥ prArthitazca kSudhA'viSTairbhakSyaM dehi vanecara॥ 8॥

इति संप्रार्थितः सोऽपि धनुरादाय सत्वरम्॥ जगाम मृगहिंसार्थं बभ्राम सकलं वनम्॥ ९॥

iti saMprArthitaH so'pi dhanurAdAya satvaram॥ jagAma mRgahiMsArthaM babhrAma sakalaM vanam॥ 9॥

दैवयोगात्तदा तेन न प्राप्तं किंचिदेव हि॥ अस्तप्राप्तस्तदा सूर्यस्स वै दुःखमुपागतः॥ १०॥

daivayogAttadA tena na prAptaM kiMcideva hi॥ astaprAptastadA sUryassa vai duHkhamupAgataH॥ 10॥

किं कर्तव्यं क्व गंतव्यं न प्राप्तं मेऽद्य किंचन॥ बालाश्च ये गृहे तेषां किं पित्रोश्च भविष्यति ॥ ११ ॥

kiM kartavyaM kva gaMtavyaM na prAptaM me'dya kiMcana॥ bAlAzca ye gRhe teSAM kiM pitrozca bhaviSyati ॥ 11 ॥

मदीयं वै कलत्रं च तस्याः किंचिद्भविष्यति॥ किंचिद्गृहीत्वा हि मया गंतव्यं नान्यथा भवेत्॥ १२॥

madIyaM vai kalatraM ca tasyAH kiMcidbhaviSyati॥ kiMcidgRhItvA hi mayA gaMtavyaM nAnyathA bhavet॥ 12॥

इत्थं विचार्य स व्याधो जलाशय समीपगः॥ जलावतरणं यत्र तत्र गत्वा स्वयं स्थितः ॥ १३॥

itthaM vicArya sa vyAdho jalAzaya samIpagaH॥ jalAvataraNaM yatra tatra gatvA svayaM sthitaH ॥ 13॥

अवश्यमत्र कश्चिद्वै जीवश्चैवागमिष्यति॥ तं हत्वा स्वगृहं प्रीत्या यास्यामि कृतकार्यकः ॥ १४॥

avazyamatra kazcidvai jIvazcaivAgamiSyati॥ taM hatvA svagRhaM prItyA yAsyAmi kRtakAryakaH ॥ 14॥

इति मत्वा स वै वृक्षमेकं बिल्वेतिसंज्ञकम्॥ समारुह्य स्थितस्तत्र जलमादाय भिल्लकः ॥ १५॥

iti matvA sa vai vRkSamekaM bilvetisaMjJakam॥ samAruhya sthitastatra jalamAdAya bhillakaH ॥ 15॥

कदा यास्यति कश्चिद्वै कदा हन्यामहं पुनः॥ इति बुद्धिं समास्थाय स्थितोऽसौ क्षुत्तृषान्वितः ॥ १६ ॥

kadA yAsyati kazcidvai kadA hanyAmahaM punaH॥ iti buddhiM samAsthAya sthito'sau kSuttRSAnvitaH ॥ 16 ॥

तद्रात्रौ प्रथमे यामे मृगी त्वेका समागता ॥ तृषार्ता चकिता सा च प्रोत्फालं कुर्वती तदा ॥ १७ ॥

tadrAtrau prathame yAme mRgI tvekA samAgatA ॥ tRSArtA cakitA sA ca protphAlaM kurvatI tadA ॥ 17 ॥

तां दृष्ट्वा च तदा तेन तद्वधार्थमथो शरः ॥ संहृष्टेन द्रुतं विष्णो धनुषि स्वे हि संदधे ॥ १८ ॥

tAM dRSTvA ca tadA tena tadvadhArthamatho zaraH ॥ saMhRSTena drutaM viSNo dhanuSi sve hi saMdadhe ॥ 18 ॥

इत्येवं कुर्वतस्तस्य जलं बिल्वदलानि च ॥ पतितानि ह्यधस्तत्र शिवलिंगमभूत्ततः ॥ १९॥

ityevaM kurvatastasya jalaM bilvadalAni ca ॥ patitAni hyadhastatra zivaliMgamabhUttataH ॥ 19॥

यामस्य प्रथमस्यैव पूजा जाता शिवस्य च ॥ तन्महिम्ना हि तस्यैव पातकं गलितन्तदा ॥ २०॥

yAmasya prathamasyaiva pUjA jAtA zivasya ca ॥ tanmahimnA hi tasyaiva pAtakaM galitantadA ॥ 20॥

तत्रत्यं चैव तच्छब्दं श्रुत्वा सा हरिणी भिया ॥ व्याधं दृष्ट्वा व्याकुला हि वचनं चेदमब्रवीत्॥ २१॥

tatratyaM caiva tacchabdaM zrutvA sA hariNI bhiyA ॥ vyAdhaM dRSTvA vyAkulA hi vacanaM cedamabravIt॥ 21॥

॥मृग्युवाच ॥ किं कर्तुमिच्छसि व्याध सत्यं वद ममाग्रतः ॥ तच्छुत्वा हरिणीवाक्यं व्याधो वचनमब्रवीत् ॥ २२॥

॥mRgyuvAca ॥ kiM kartumicchasi vyAdha satyaM vada mamAgrataH ॥ tacchutvA hariNIvAkyaM vyAdho vacanamabravIt ॥ 22॥

॥व्याध उवाच॥ कुटुम्बं क्षुधितं मेऽद्य हत्वा त्वां तर्पयाम्यहम्॥ दारुणं तद्वचश्श्रुत्वा दृष्ट्वा तं दुर्द्धरं खलम्॥ २३॥

॥vyAdha uvAca॥ kuTumbaM kSudhitaM me'dya hatvA tvAM tarpayAmyaham॥ dAruNaM tadvacazzrutvA dRSTvA taM durddharaM khalam॥ 23॥

किं करोमि क्व गच्छामि ह्युपायं रचयाम्यहम् ॥ इत्थं विचार्यं सा तत्र वचनं चेदमब्रवीत् ॥ २४ ॥

kiM karomi kva gacchAmi hyupAyaM racayAmyaham ॥ itthaM vicAryaM sA tatra vacanaM cedamabravIt ॥ 24 ॥

॥ मृग्युवाच ॥ मन्मांसेन सुखं ते स्याद्देहस्यानर्थकारिणः ॥ अधिकं किं महत्पुण्यं धन्याहं नात्र संशयः ॥ २५ ॥

॥ mRgyuvAca ॥ manmAMsena sukhaM te syAddehasyAnarthakAriNaH ॥ adhikaM kiM mahatpuNyaM dhanyAhaM nAtra saMzayaH ॥ 25 ॥

उपकारकरस्यैव यत्पुण्यं जायते त्विह ॥ तत्पुण्यं शक्यते नैव वक्तुं वर्षशतैरपि ॥ २६ ॥

upakArakarasyaiva yatpuNyaM jAyate tviha ॥ tatpuNyaM zakyate naiva vaktuM varSazatairapi ॥ 26 ॥

परं तु शिशवो मेऽद्य वर्तंते स्वाश्रमेऽखिलाः ॥ भगिन्यै तान्समर्प्यैव प्रायास्ये स्वामिनेऽथ वा ॥ २७ ॥

paraM tu zizavo me'dya vartaMte svAzrame'khilAH ॥ bhaginyai tAnsamarpyaiva prAyAsye svAmine'tha vA ॥ 27 ॥

न मे मिथ्यावचस्त्वं हि विजानीहि वनेचर ॥ आयास्येह पुनश्चेह समीपं ते न संशयः ॥ २८॥

na me mithyAvacastvaM hi vijAnIhi vanecara ॥ AyAsyeha punazceha samIpaM te na saMzayaH ॥ 28॥

स्थिता सत्येन धरणी सत्येनैव च वारिधिः ॥ सत्येन जलधाराश्च सत्ये सर्वम्प्रतिष्ठितम् ॥ २९॥

sthitA satyena dharaNI satyenaiva ca vAridhiH ॥ satyena jaladhArAzca satye sarvampratiSThitam ॥ 29॥

॥ सूत उवाच ॥ इत्युक्तोऽपि तया व्याधो न मेने तद्वचो यदा॥ तदा सुविस्मिता भीता वचनं साब्रवीत्पुनः ॥ ३० ॥

॥ sUta uvAca ॥ ityukto'pi tayA vyAdho na mene tadvaco yadA॥ tadA suvismitA bhItA vacanaM sAbravItpunaH ॥ 30 ॥

मृग्युवाच ॥ शृणु व्याध प्रवक्ष्यामि शपथं हि करोम्यहम् ॥ आगच्छेयं यथा ते न समीपं स्वगृहाद्गता ॥ ३१ ॥

mRgyuvAca ॥ zRNu vyAdha pravakSyAmi zapathaM hi karomyaham ॥ AgaccheyaM yathA te na samIpaM svagRhAdgatA ॥ 31 ॥

ब्राह्मणो वेदविक्रेता सन्ध्याहीनस्त्रिकालकम्॥ स्त्रियस्स्वस्वामिनो ह्याज्ञां समुल्लंघ्य क्रियान्विताः ॥ ३२ ॥

brAhmaNo vedavikretA sandhyAhInastrikAlakam॥ striyassvasvAmino hyAjJAM samullaMghya kriyAnvitAH ॥ 32 ॥

कृतघ्ने चैव यत्पापं तत्पापं विमुखे हरे ॥ द्रोहिणश्चैव यत्पापं तत्पापं धर्मलंघने ॥ ३३॥

kRtaghne caiva yatpApaM tatpApaM vimukhe hare ॥ drohiNazcaiva yatpApaM tatpApaM dharmalaMghane ॥ 33॥

विश्वासघातके तच्च तथा वै छलकर्तरि ॥ तेन पापेन लिम्पामि यद्यहं नागमे पुनः ॥ ३४ ॥

vizvAsaghAtake tacca tathA vai chalakartari ॥ tena pApena limpAmi yadyahaM nAgame punaH ॥ 34 ॥

इत्याद्यनेकशपथान्मृगी कृत्वा स्थिता यदा ॥ तदा व्याधस्य विश्वस्य गच्छेति गृहमब्रवीत् ॥ ३५ ॥

ityAdyanekazapathAnmRgI kRtvA sthitA yadA ॥ tadA vyAdhasya vizvasya gaccheti gRhamabravIt ॥ 35 ॥

मृगी हृष्टाजलं पीत्वा गता स्वाश्रममण्डलम् ॥ तावच्च प्रथमो यामस्तस्य निद्रां विना गतः ॥ ३६॥

mRgI hRSTAjalaM pItvA gatA svAzramamaNDalam ॥ tAvacca prathamo yAmastasya nidrAM vinA gataH ॥ 36॥

तदीया भगिनी या वै मृगी च परिभाविता ॥ तस्या मार्गं विचिन्वन्ती ह्याजगाम जलार्थिनी ॥ ३७॥

tadIyA bhaginI yA vai mRgI ca paribhAvitA ॥ tasyA mArgaM vicinvantI hyAjagAma jalArthinI ॥ 37॥

तां दृष्ट्वा च स्वयं भिल्लोऽकार्षीद्बाणस्य कर्षणम् ॥ पूर्ववज्जलपत्राणि पतितानि शिवोपरि ॥ ३८॥

tAM dRSTvA ca svayaM bhillo'kArSIdbANasya karSaNam ॥ pUrvavajjalapatrANi patitAni zivopari ॥ 38॥

यामस्य च द्वितीयस्य तेन शंभोर्महात्मनः ॥ पूजा जाता प्रसंगेन व्याधस्य सुखदायिनी ॥ ३९ ॥

yAmasya ca dvitIyasya tena zaMbhormahAtmanaH ॥ pUjA jAtA prasaMgena vyAdhasya sukhadAyinI ॥ 39 ॥

मृगी सा प्राह तं दृष्ट्वा किं करोषि वनेचर ॥ पूर्ववत्कथितं तेन तच्छ्रुत्वाह मृगी पुनः ॥ ४०॥

mRgI sA prAha taM dRSTvA kiM karoSi vanecara ॥ pUrvavatkathitaM tena tacchrutvAha mRgI punaH ॥ 40॥

मृग्युवाच ॥ धन्याहं श्रूयतां व्याध सफलं देहधारणम् ॥ अनित्येन शरीरेण ह्युपकारो भविष्यति ॥ ४१॥

mRgyuvAca ॥ dhanyAhaM zrUyatAM vyAdha saphalaM dehadhAraNam ॥ anityena zarIreNa hyupakAro bhaviSyati ॥ 41॥

परन्तु मम बालाश्च गृहे तिष्ठन्ति चार्भकाः ॥ भर्त्रे तांश्च समर्प्यैव ह्यागमिष्याम्यहं पुनः ॥ ४२॥

parantu mama bAlAzca gRhe tiSThanti cArbhakAH ॥ bhartre tAMzca samarpyaiva hyAgamiSyAmyahaM punaH ॥ 42॥

व्याध उवाच ॥ त्वया चोक्तं न मन्येहं हन्मि त्वां नात्र संशयः ॥ तच्छुत्वा हरिणी प्राह शपथं कुर्वती हरे ॥ ४३ ॥

vyAdha uvAca ॥ tvayA coktaM na manyehaM hanmi tvAM nAtra saMzayaH ॥ tacchutvA hariNI prAha zapathaM kurvatI hare ॥ 43 ॥

मृग्युवाच ॥ शृणु व्याध प्रवक्ष्यामि नागच्छेयं पुनर्यदि ॥ वाचा विचलितो यस्तु सुकृतं तेन हारितम् ॥ ४४ ॥

mRgyuvAca ॥ zRNu vyAdha pravakSyAmi nAgaccheyaM punaryadi ॥ vAcA vicalito yastu sukRtaM tena hAritam ॥ 44 ॥

परिणीता स्त्रियं हित्वा गच्छत्यन्यां च यः पुमान् ॥ वेदधर्मं समुल्लंघ्य कल्पितेन च यो व्रजेत् ॥ ४५ ॥

pariNItA striyaM hitvA gacchatyanyAM ca yaH pumAn ॥ vedadharmaM samullaMghya kalpitena ca yo vrajet ॥ 45 ॥

विष्णुभक्तिसमायुक्तः शिवनिन्दां करोति यः ॥ पित्रोः क्षयाहमासाद्य शून्यं चैवाक्रमेदिह ॥ ४६ ॥

viSNubhaktisamAyuktaH zivanindAM karoti yaH ॥ pitroH kSayAhamAsAdya zUnyaM caivAkramediha ॥ 46 ॥

कृत्वा च पारतापं हि करोति वचनं पुनः ॥ तेन पापेन लिंपामि नागच्छेयं पुनर्यदि ॥ ४७ ॥

kRtvA ca pAratApaM hi karoti vacanaM punaH ॥ tena pApena liMpAmi nAgaccheyaM punaryadi ॥ 47 ॥

सूत उवाच ॥। इत्युक्तश्च तया व्याधो गच्छेत्याह मृगीं च सः ॥ सा मृगी च जलं पीत्वा हृष्टाऽगच्छत्स्वमाश्रमम् ॥ ४८ ॥

sUta uvAca ॥। ityuktazca tayA vyAdho gacchetyAha mRgIM ca saH ॥ sA mRgI ca jalaM pItvA hRSTA'gacchatsvamAzramam ॥ 48 ॥

तावद्द्वितीयो यामो वै तस्य निद्रां विना गतः ॥ एतस्मिन्समये तत्र प्राप्ते यामे तृतीयके ॥ ४९ ॥

tAvaddvitIyo yAmo vai tasya nidrAM vinA gataH ॥ etasminsamaye tatra prApte yAme tRtIyake ॥ 49 ॥

ज्ञात्वा विलंबं चकितस्तदन्वेषणतत्परः ॥। तद्यामे मृगमद्राक्षीज्जलमार्गगतं ततः॥ ५०॥

jJAtvA vilaMbaM cakitastadanveSaNatatparaH ॥। tadyAme mRgamadrAkSIjjalamArgagataM tataH॥ 50॥

पुष्टं मृगं च तं दृष्ट्वा हृष्टो वनचरस्स वै ॥ शरं धनुषि संधाय हन्तुं तं हि प्रचक्रमे ॥ ५१॥

puSTaM mRgaM ca taM dRSTvA hRSTo vanacarassa vai ॥ zaraM dhanuSi saMdhAya hantuM taM hi pracakrame ॥ 51॥

तदैवं कुर्वतस्तस्य बिल्वपत्राणि कानिचित् ॥ तत्प्रारब्धवशाद्विष्णो पतितानि शिवोपरि ॥ ५२ ॥

tadaivaM kurvatastasya bilvapatrANi kAnicit ॥ tatprArabdhavazAdviSNo patitAni zivopari ॥ 52 ॥

तेन तृतीययामस्य तद्रात्रौ तस्य भाग्यतः ॥ पूजा जाता शिवस्यैव कृपालुत्वं प्रदर्शितम् ॥ ५३॥

tena tRtIyayAmasya tadrAtrau tasya bhAgyataH ॥ pUjA jAtA zivasyaiva kRpAlutvaM pradarzitam ॥ 53॥

श्रुत्वा तत्र च तं शब्दं किं करोषीति प्राह सः ॥ कुटुम्बार्थमहं हन्मि त्वां व्याधश्चेति सोब्रवीत् ॥ ५४ ॥

zrutvA tatra ca taM zabdaM kiM karoSIti prAha saH ॥ kuTumbArthamahaM hanmi tvAM vyAdhazceti sobravIt ॥ 54 ॥

तच्छ्रुत्वा व्याधवचनं हरिणो हृष्टमानसः ॥ द्रुतमेव च तं व्याधं वचनं चेदमब्रवीत् ॥ ५५ ॥

tacchrutvA vyAdhavacanaM hariNo hRSTamAnasaH ॥ drutameva ca taM vyAdhaM vacanaM cedamabravIt ॥ 55 ॥

हरिण उवाच ॥ धन्योहं पुष्टिमानद्य भवत्तृप्तिर्भविष्यति ॥ यस्यांगं नोपकाराय तस्य सर्वं वृथा गतम् ॥ ५६ ॥

hariNa uvAca ॥ dhanyohaM puSTimAnadya bhavattRptirbhaviSyati ॥ yasyAMgaM nopakArAya tasya sarvaM vRthA gatam ॥ 56 ॥

यो वै सामर्थ्ययुक्तश्च नोपकारं करोति वै ॥ तत्सामर्थ्यं भवेद्व्यर्थं परत्र नरकं व्रजेत् ॥ ५७ ॥

yo vai sAmarthyayuktazca nopakAraM karoti vai ॥ tatsAmarthyaM bhavedvyarthaM paratra narakaM vrajet ॥ 57 ॥

परन्तु बालकान् स्वांश्च समर्प्य जननीं शिशून् ॥ आश्वास्याप्यथ तान् सर्वानागमिष्याम्यहं पुनः ॥ ५८ ॥

parantu bAlakAn svAMzca samarpya jananIM zizUn ॥ AzvAsyApyatha tAn sarvAnAgamiSyAmyahaM punaH ॥ 58 ॥

इत्युक्तस्तेन स व्याधो विस्मितोतीव चेतसि ॥ मनाक् शुद्धमनानष्टपापपुंजो वचोऽब्रवीत् ॥ ५९ ॥

ityuktastena sa vyAdho vismitotIva cetasi ॥ manAk zuddhamanAnaSTapApapuMjo vaco'bravIt ॥ 59 ॥

व्याध उवाच ॥ ये ये समागताश्चात्र तेते सर्वे त्वया यथा ॥ कथयित्वा गता ह्यत्र नायान्त्यद्यापि वंचकाः ॥ ६० ॥

vyAdha uvAca ॥ ye ye samAgatAzcAtra tete sarve tvayA yathA ॥ kathayitvA gatA hyatra nAyAntyadyApi vaMcakAH ॥ 60 ॥

त्वं चापि संकटे प्राप्तो व्यलीकं च गमिष्यसि ॥ मम सञ्जीवनं चाद्य भविष्यति कथं मृग ॥ ६१ ॥

tvaM cApi saMkaTe prApto vyalIkaM ca gamiSyasi ॥ mama saJjIvanaM cAdya bhaviSyati kathaM mRga ॥ 61 ॥

मृग उवाच ॥ शृणु व्याध प्रवक्ष्यामि नानृतं विद्यते मयि ॥ सत्येन सर्वं ब्रह्माण्डं तिष्ठत्येव चराचरम् ॥ ६२॥

mRga uvAca ॥ zRNu vyAdha pravakSyAmi nAnRtaM vidyate mayi ॥ satyena sarvaM brahmANDaM tiSThatyeva carAcaram ॥ 62॥

यस्य वाणी व्यलीका हि तत्पुण्यं गलितं क्षणात् ॥ तथापि शृणु वै सत्यां प्रतिज्ञां मम भिल्लक ॥ ६३ ॥

yasya vANI vyalIkA hi tatpuNyaM galitaM kSaNAt ॥ tathApi zRNu vai satyAM pratijJAM mama bhillaka ॥ 63 ॥

सन्ध्यायां मैथुने घस्रे शिवरात्र्यां च भोजने ॥ कूटसाक्ष्ये न्यासहारे संध्याहीने द्विजे तथा ॥ ६४ ॥

sandhyAyAM maithune ghasre zivarAtryAM ca bhojane ॥ kUTasAkSye nyAsahAre saMdhyAhIne dvije tathA ॥ 64 ॥

शिवहीनं मुखं यस्य नोपकर्ता क्षमोऽपि सन् ॥ पर्वणि श्रीफलस्यैव त्रोटनेऽभक्ष्यभक्षणे ॥ ६५ ॥

zivahInaM mukhaM yasya nopakartA kSamo'pi san ॥ parvaNi zrIphalasyaiva troTane'bhakSyabhakSaNe ॥ 65 ॥

असंपूज्य शिवं भस्मरहितश्चान्नभुक् च यः ॥ एतेषां पातकं मे स्यान्नागच्छेयं पुनर्यदि ॥ ६६ ॥

asaMpUjya zivaM bhasmarahitazcAnnabhuk ca yaH ॥ eteSAM pAtakaM me syAnnAgaccheyaM punaryadi ॥ 66 ॥

शिव उवाच ॥ इति श्रुत्वा वचस्तस्य गच्छ शीघ्रं समाव्रज ॥ स व्याधेनैवमुक्तस्तु जलं पीत्वा गतो मृगः ॥ ६७ ॥

ziva uvAca ॥ iti zrutvA vacastasya gaccha zIghraM samAvraja ॥ sa vyAdhenaivamuktastu jalaM pItvA gato mRgaH ॥ 67 ॥

ते सर्वे मिलितास्तत्र स्वाश्रमे कृतसुप्रणाः ॥ वृत्तांतं चैव तं सर्वं श्रुत्वा सम्यक् परस्परम्॥ ६८॥

te sarve militAstatra svAzrame kRtasupraNAH ॥ vRttAMtaM caiva taM sarvaM zrutvA samyak parasparam॥ 68॥

गन्तव्यं निश्चयेनेति सत्यपाशेन यंत्रिताः ॥ आश्वास्य बालकांस्तत्र गन्तुमुत्कण्ठितास्तदा ॥ ६९ ॥

gantavyaM nizcayeneti satyapAzena yaMtritAH ॥ AzvAsya bAlakAMstatra gantumutkaNThitAstadA ॥ 69 ॥

मृगी ज्येष्ठा च या तत्र स्वामिनं वाक्यमब्रवीत् ॥ त्वां विना बालका ह्यत्र कथं स्थास्यंति वै मृग ॥ ७० ॥

mRgI jyeSThA ca yA tatra svAminaM vAkyamabravIt ॥ tvAM vinA bAlakA hyatra kathaM sthAsyaMti vai mRga ॥ 70 ॥

प्रथमं तु मया तत्र प्रतिज्ञा च कृता प्रभो ॥ तस्मान्मया च गन्तव्यं भवद्भ्यां स्थीयतामिह ॥ ७१ ॥

prathamaM tu mayA tatra pratijJA ca kRtA prabho ॥ tasmAnmayA ca gantavyaM bhavadbhyAM sthIyatAmiha ॥ 71 ॥

इति तद्वचनं श्रुत्वा कनिष्ठा वाक्यमब्रवीत् ॥ अहं त्वत्सेविका चाद्य गच्छामि स्थीयतां त्वया॥ ७२॥

iti tadvacanaM zrutvA kaniSThA vAkyamabravIt ॥ ahaM tvatsevikA cAdya gacchAmi sthIyatAM tvayA॥ 72॥

तच्छ्रुत्वा च मृगः प्राह गम्यते तत्र वै मया ॥ भवत्यौ तिष्ठतां चात्र मातृतः शिशुरक्षणम्॥ ७३॥

tacchrutvA ca mRgaH prAha gamyate tatra vai mayA ॥ bhavatyau tiSThatAM cAtra mAtRtaH zizurakSaNam॥ 73॥

तत्स्वामिवचनं श्रुत्वा मेनाते तन्न धर्मतः ॥ प्रोचुः प्रीत्या स्वभर्तारं वैधव्ये जीवितं च धिक् ॥ ७४॥

tatsvAmivacanaM zrutvA menAte tanna dharmataH ॥ procuH prItyA svabhartAraM vaidhavye jIvitaM ca dhik ॥ 74॥

बालानाश्वास्य तांस्तत्र समर्प्य सहवासिनः ॥ गतास्ते सर्व एवाशु यत्रास्ते व्याधसत्तमः ॥ ७५ ॥

bAlAnAzvAsya tAMstatra samarpya sahavAsinaH ॥ gatAste sarva evAzu yatrAste vyAdhasattamaH ॥ 75 ॥

ते बाला अपि सर्वे वै विलोक्यानुसमागताः ॥ एतेषां या गतिः स्याद्वै ह्यस्माकं सा भवत्विति ॥ ७६ ॥

te bAlA api sarve vai vilokyAnusamAgatAH ॥ eteSAM yA gatiH syAdvai hyasmAkaM sA bhavatviti ॥ 76 ॥

तान् दृष्ट्वा हर्षितो व्याधो बाणं धनुषि संदधे ॥ पुनश्च जलपत्राणि पतितानि शिवोपरि ॥ ७७ ॥

tAn dRSTvA harSito vyAdho bANaM dhanuSi saMdadhe ॥ punazca jalapatrANi patitAni zivopari ॥ 77 ॥

तेन जाता चतुर्थस्य पूजा यामस्य वै शुभा ॥ तस्य पापन्तदा सर्वं भस्मसादभवत् क्षणात् ॥ ७८ ॥

tena jAtA caturthasya pUjA yAmasya vai zubhA ॥ tasya pApantadA sarvaM bhasmasAdabhavat kSaNAt ॥ 78 ॥

मृगी मृगी मृगश्चोचुश्शीघ्रं वै व्याधसत्तम ॥ अस्माकं सार्थकं देहं कुरु त्वं हि कृपां कुरु ॥ ७९ ॥

mRgI mRgI mRgazcocuzzIghraM vai vyAdhasattama ॥ asmAkaM sArthakaM dehaM kuru tvaM hi kRpAM kuru ॥ 79 ॥

॥ शिव उवाच ॥ इति तेषां वचश्श्रुत्वा व्याधो विस्मयमागतः ॥ शिवपूजाप्रभावेण ज्ञानं दुर्लभमाप्तवान् ॥ ८० ॥

॥ ziva uvAca ॥ iti teSAM vacazzrutvA vyAdho vismayamAgataH ॥ zivapUjAprabhAveNa jJAnaM durlabhamAptavAn ॥ 80 ॥

एते धन्या मृगाश्चैव ज्ञानहीनास्सुसंमताः ॥ स्वीयेनैव शरीरेण परोपकरणे रताः ॥ ८१॥

ete dhanyA mRgAzcaiva jJAnahInAssusaMmatAH ॥ svIyenaiva zarIreNa paropakaraNe ratAH ॥ 81॥

मानुष्यं जन्म संप्राप्य साधितं किं मयाधुना ॥ परकायं च संपीड्य शरीरं पोषितं मया ॥ ८२ ॥

mAnuSyaM janma saMprApya sAdhitaM kiM mayAdhunA ॥ parakAyaM ca saMpIDya zarIraM poSitaM mayA ॥ 82 ॥

कुटुम्बं पोषितं नित्यं कृत्वा पापान्यनेकशः ॥ एवं पापानि हा कृत्वा का गतिर्मे भविष्यति ॥ २३ ॥

kuTumbaM poSitaM nityaM kRtvA pApAnyanekazaH ॥ evaM pApAni hA kRtvA kA gatirme bhaviSyati ॥ 23 ॥

कां वा गतिं गमिष्यामि पातकं जन्मतः कृतम् ॥ इदानीं चिंतयाम्येवं धिग्धिक् च जीवनं मम ॥ ८४ ॥

kAM vA gatiM gamiSyAmi pAtakaM janmataH kRtam ॥ idAnIM ciMtayAmyevaM dhigdhik ca jIvanaM mama ॥ 84 ॥

इति ज्ञानं समापन्नो बाणं संवारयंस्तदा ॥ गम्यतां च मृगश्रेष्ठा धन्याः स्थ इति चाब्रवीत् ॥ ८५ ॥

iti jJAnaM samApanno bANaM saMvArayaMstadA ॥ gamyatAM ca mRgazreSThA dhanyAH stha iti cAbravIt ॥ 85 ॥

शिव उवाच ॥ इत्युक्ते च तदा तेन प्रसन्नश्शंकरस्तदा ॥ पूजितं च स्वरूपं हि दर्शयामास संमतम् ॥ ८६॥

ziva uvAca ॥ ityukte ca tadA tena prasannazzaMkarastadA ॥ pUjitaM ca svarUpaM hi darzayAmAsa saMmatam ॥ 86॥

संस्पृश्य कृपया शंभुस्तं व्याधं प्रीतितोऽब्रवीत् ॥ वरं ब्रूहि प्रसन्नोऽस्मि व्रतेनानेन भिल्लक ॥ ८७ ॥

saMspRzya kRpayA zaMbhustaM vyAdhaM prItito'bravIt ॥ varaM brUhi prasanno'smi vratenAnena bhillaka ॥ 87 ॥

व्याधोऽपि शिवरूपं च दृष्ट्वा मुक्तोऽभवत्क्षणात्॥ पपात शिवपादाग्रे सर्वं प्राप्तमिति बुवन् ॥ ८८॥

vyAdho'pi zivarUpaM ca dRSTvA mukto'bhavatkSaNAt॥ papAta zivapAdAgre sarvaM prAptamiti buvan ॥ 88॥

शिवोऽपि सुप्रन्नात्मा नाम दत्वा गुहेति च ॥ विलोक्य तं कृपादृष्ट्या तस्मै दिव्यान्वरानदात् ॥ ८९॥

zivo'pi suprannAtmA nAma datvA guheti ca ॥ vilokya taM kRpAdRSTyA tasmai divyAnvarAnadAt ॥ 89॥

शिव उवाच ॥ शृणु व्याधाद्य भोगांस्त्वं भुंक्ष्व दिव्यान्यथेप्सितान् ॥ राजधानीं समाश्रित्य शृंगवेरपुरे पराम् ॥ ९०॥

ziva uvAca ॥ zRNu vyAdhAdya bhogAMstvaM bhuMkSva divyAnyathepsitAn ॥ rAjadhAnIM samAzritya zRMgaverapure parAm ॥ 90॥

अनपाया वंशवृद्धिश्श्लाघनीयः सुरैरपि ॥ गृहे रामस्तव व्याध समायास्यति निश्चितम् ॥ ९१॥

anapAyA vaMzavRddhizzlAghanIyaH surairapi ॥ gRhe rAmastava vyAdha samAyAsyati nizcitam ॥ 91॥

करिष्यति त्वया मैत्री मद्भक्तस्नेहकारकः ॥ मत्सेवासक्तचेतास्त्वं मुक्तिं यास्यसि दुर्लभाम् ॥ ९२॥

kariSyati tvayA maitrI madbhaktasnehakArakaH ॥ matsevAsaktacetAstvaM muktiM yAsyasi durlabhAm ॥ 92॥

एतस्मिन्नंतरे ते तु कृत्वा शंकरदर्शनम् ॥ सर्वे प्रणम्य सन्मुक्तिं मृगयोनेः प्रपेदिरे ॥ ९३ ॥

etasminnaMtare te tu kRtvA zaMkaradarzanam ॥ sarve praNamya sanmuktiM mRgayoneH prapedire ॥ 93 ॥

विमानं च समारुह्य दिव्यदेहा गतास्तदा ॥ शिवदर्शनमात्रेण शापान्मुक्ता दिवं गताः ॥ ९४ ॥

vimAnaM ca samAruhya divyadehA gatAstadA ॥ zivadarzanamAtreNa zApAnmuktA divaM gatAH ॥ 94 ॥

व्याधेश्वरः शिवो जातः पर्वते ह्यर्बुदाचले ॥ दर्शनात्पूजनात्सद्यो भुक्तिमुक्तिप्रदायकः ॥ ९५॥

vyAdhezvaraH zivo jAtaH parvate hyarbudAcale ॥ darzanAtpUjanAtsadyo bhuktimuktipradAyakaH ॥ 95॥

व्याधोपि तद्दिनान्नूनं भोगान्स सुरसत्तम ॥ भुक्त्वा रामकृपां प्राप्य शिवसायुज्यमाप्तवान् ॥ ९६ ॥

vyAdhopi taddinAnnUnaM bhogAnsa surasattama ॥ bhuktvA rAmakRpAM prApya zivasAyujyamAptavAn ॥ 96 ॥

अज्ञानात्स व्रतञ्चैतत्कृत्वा सायुज्यमाप्तवान् ॥ किं पुनर्भक्तिसंपन्ना यान्ति तन्मयतां शुभाम्॥ ९७॥

ajJAnAtsa vrataJcaitatkRtvA sAyujyamAptavAn ॥ kiM punarbhaktisaMpannA yAnti tanmayatAM zubhAm॥ 97॥

विचार्य्य सर्वशास्त्राणि धर्मांश्चैवाप्यनेकशः॥ शिवरात्रिव्रतमिदं सर्वोत्कृष्टं प्रकीर्तितम्॥ ९८॥

vicAryya sarvazAstrANi dharmAMzcaivApyanekazaH॥ zivarAtrivratamidaM sarvotkRSTaM prakIrtitam॥ 98॥

व्रतानि विविधान्यत्र तीर्थानि विविधानि च ॥ दानानि च विचित्राणि मखाश्च विविधास्तथा ॥ ९९॥

vratAni vividhAnyatra tIrthAni vividhAni ca ॥ dAnAni ca vicitrANi makhAzca vividhAstathA ॥ 99॥

तपांसि विविधान्येव जपाश्चैवाप्य नेकशः ॥ नैतेन समतां यान्ति शिवरात्रिव्रतेन च ॥ १००॥

tapAMsi vividhAnyeva japAzcaivApya nekazaH ॥ naitena samatAM yAnti zivarAtrivratena ca ॥ 100॥

तस्माच्छुभतरं चैतत्कर्तव्यं हितमीप्सुभिः ॥ शिवरात्रिव्रतन्दिव्यं भुक्ति मुक्तिप्रदं सदा ॥ १०१ ॥

tasmAcchubhataraM caitatkartavyaM hitamIpsubhiH ॥ zivarAtrivratandivyaM bhukti muktipradaM sadA ॥ 101 ॥

एतत्सर्वं समाख्यातं शिवरात्रिव्रतं शुभम् ॥ व्रतराजेति विख्यातं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ १०२ ॥

etatsarvaM samAkhyAtaM zivarAtrivrataM zubham ॥ vratarAjeti vikhyAtaM kimanyacchrotumicchasi ॥ 102 ॥