ऋषय ऊचुः ॥ गंगा च जलरूपेण कुतो जाता वद प्रभो ॥ तन्माहात्म्यं विशेषेण कुतो जात वद प्रभो ॥ १॥

RSaya UcuH ॥ gaMgA ca jalarUpeNa kuto jAtA vada prabho ॥ tanmAhAtmyaM vizeSeNa kuto jAta vada prabho ॥ 1॥

यैर्विप्रैर्गौतमायेव दुःखं दत्तं दुरात्मभिः ॥ तेषां किंच ततो जातमुच्यतां व्यास सद्गुरो ॥ २ ॥

yairviprairgautamAyeva duHkhaM dattaM durAtmabhiH ॥ teSAM kiMca tato jAtamucyatAM vyAsa sadguro ॥ 2 ॥

सूत उवाच ॥ एवं संप्रार्थिता गंगा गौतमेन तदा स्वयम् ॥ ब्रह्मणश्च गिरेर्विप्रा द्रुतं तस्मादवातरत् ॥ ३ ॥

sUta uvAca ॥ evaM saMprArthitA gaMgA gautamena tadA svayam ॥ brahmaNazca girerviprA drutaM tasmAdavAtarat ॥ 3 ॥

औदुंबरस्य शाखायास्तत्प्रवाहो विनिस्सृतः ॥ तत्र स्नानं मुदा चक्रे गौतमो विश्रुतो मुनिः ॥ ४॥

auduMbarasya zAkhAyAstatpravAho vinissRtaH ॥ tatra snAnaM mudA cakre gautamo vizruto muniH ॥ 4॥

गौतमस्य च ये शिष्या अन्ये चैव महर्षयः ॥ समागताश्च ते तत्र स्नानं चक्रुर्मुदान्विताः ॥ ५ ॥

gautamasya ca ye ziSyA anye caiva maharSayaH ॥ samAgatAzca te tatra snAnaM cakrurmudAnvitAH ॥ 5 ॥

गंगाद्वारं च तन्नाम प्रसिद्धमभवत्तदा ॥ सर्वपापहरं रम्यं दर्शनान्मुनिसत्तमः ॥ ६ ॥

gaMgAdvAraM ca tannAma prasiddhamabhavattadA ॥ sarvapApaharaM ramyaM darzanAnmunisattamaH ॥ 6 ॥

गौतमस्पर्द्धिनस्ते च ऋषयस्तत्र चागताः ॥ स्नानार्थं तांश्च सा दृष्ट्वा ह्यंतर्धानं गता द्रुतम् ॥ ७॥

gautamasparddhinaste ca RSayastatra cAgatAH ॥ snAnArthaM tAMzca sA dRSTvA hyaMtardhAnaM gatA drutam ॥ 7॥

मामेति गौतमस्तत्र व्याजहार वचो द्रुतम् ॥ मुहुर्मुहुः स्तुवन् गंगां सांजलिर्नतमस्तकः ॥ ८ ॥

mAmeti gautamastatra vyAjahAra vaco drutam ॥ muhurmuhuH stuvan gaMgAM sAMjalirnatamastakaH ॥ 8 ॥

गौतम उवाच ॥ इमे च श्रीमदांधाश्च साधवो वाप्यसाधवः ॥ एतत्पुण्यप्रभावेण दर्शनं दीयतां त्वया ॥ ९॥

gautama uvAca ॥ ime ca zrImadAMdhAzca sAdhavo vApyasAdhavaH ॥ etatpuNyaprabhAveNa darzanaM dIyatAM tvayA ॥ 9॥

सूत उवाच॥ ततो वाणी समुत्पन्ना गंगाया व्योममंडलात्॥ तच्छृणुध्वमृषिश्रेष्ठा गंगावचनमुत्तमम् ॥ १०॥

sUta uvAca॥ tato vANI samutpannA gaMgAyA vyomamaMDalAt॥ tacchRNudhvamRSizreSThA gaMgAvacanamuttamam ॥ 10॥

एते दुष्टतमाश्चैव कृतघ्नाः स्वामिद्रोहिणः ॥ जाल्माः पाखंडिनश्चैव द्रष्टुं वर्ज्याश्च सर्वदा ॥ ११॥

ete duSTatamAzcaiva kRtaghnAH svAmidrohiNaH ॥ jAlmAH pAkhaMDinazcaiva draSTuM varjyAzca sarvadA ॥ 11॥

गौतम उवाच ॥ मातश्च श्रूयतामेतन्महता गिर एव च ॥ तस्मात्त्वया च कर्त्तव्यं सत्यं च भगवद्वचः ॥ १२॥

gautama uvAca ॥ mAtazca zrUyatAmetanmahatA gira eva ca ॥ tasmAttvayA ca karttavyaM satyaM ca bhagavadvacaH ॥ 12॥

अपकारिषु यो लोक उपकारं करोति वै ॥ तेन पूतो भवाम्यत्र भगवद्वचनं त्विदम् ॥ १३ ॥

apakAriSu yo loka upakAraM karoti vai ॥ tena pUto bhavAmyatra bhagavadvacanaM tvidam ॥ 13 ॥

सूत उवाच ॥ इति श्रुत्वा मुनेर्वाक्यं गौतमस्य महात्मनः ॥ पुनर्वाणी समुत्पन्ना गंगाया व्योममंडलात् ॥ १४ ॥

sUta uvAca ॥ iti zrutvA munervAkyaM gautamasya mahAtmanaH ॥ punarvANI samutpannA gaMgAyA vyomamaMDalAt ॥ 14 ॥

कथ्यते हि त्वया सत्यं गौतमर्षे शिवं वचः ॥ तथापि संग्रहार्थ च प्रायश्चितं चरंतु वै ॥ १५॥

kathyate hi tvayA satyaM gautamarSe zivaM vacaH ॥ tathApi saMgrahArtha ca prAyazcitaM caraMtu vai ॥ 15॥

शतमेकोत्तरं चात्र कार्य्यं प्रक्रमणं गिरेः ॥ भवच्छासनतस्त्वेतैस्त्वदधीनैर्विशेषतः ॥ १६ ॥

zatamekottaraM cAtra kAryyaM prakramaNaM gireH ॥ bhavacchAsanatastvetaistvadadhInairvizeSataH ॥ 16 ॥

ततश्चैवाधिकारश्च जायते दुष्टकारिणाम्॥ मद्दर्शने विशेषेण सत्यमुक्तं मया मुने॥ १७॥

tatazcaivAdhikArazca jAyate duSTakAriNAm॥ maddarzane vizeSeNa satyamuktaM mayA mune॥ 17॥

सूत उवाच॥ इति श्रुत्वा वचस्तस्याश्चक्रुर्वै ते तथाऽखिलाः ॥ संप्रार्थ्य गौतमं दीनाः क्षंतव्यो नोऽपराधकः ॥ १८॥

sUta uvAca॥ iti zrutvA vacastasyAzcakrurvai te tathA'khilAH ॥ saMprArthya gautamaM dInAH kSaMtavyo no'parAdhakaH ॥ 18॥

एवं कृते तदा तेन गौतमेन तदाज्ञया ॥ कुशावर्तं नाम चक्रे गङ्गाद्वारादधोगतम् ॥ १९॥

evaM kRte tadA tena gautamena tadAjJayA ॥ kuzAvartaM nAma cakre gaGgAdvArAdadhogatam ॥ 19॥

ततः प्रादुरभूत्तत्र सा तस्य प्रीतये पुनः ॥ कुशावर्तं च विख्यातं तीर्थमासीत्तदुत्तमम् ॥ २०॥

tataH prAdurabhUttatra sA tasya prItaye punaH ॥ kuzAvartaM ca vikhyAtaM tIrthamAsIttaduttamam ॥ 20॥

तत्र स्नातो नरो यस्तु मोक्षाय परिकल्पते ॥ त्यक्त्वा सर्वानघान्सद्यो विज्ञानं प्राप्य दुर्लभम् ॥ २१ ॥

tatra snAto naro yastu mokSAya parikalpate ॥ tyaktvA sarvAnaghAnsadyo vijJAnaM prApya durlabham ॥ 21 ॥

गौतमो ऋषयश्चान्ये मिलिताश्च परस्परम् ॥ लज्जितास्ते तदा ये च कृतघ्ना ह्यभवन्पुरा ॥ २२॥

gautamo RSayazcAnye militAzca parasparam ॥ lajjitAste tadA ye ca kRtaghnA hyabhavanpurA ॥ 22॥

अस्माभिरन्यथा सूत श्रुतं तद्वर्णयामहे॥ गौतमस्तान्द्विजान् क्रुद्धश्शशापेति प्रबुध्यताम् ॥ २३ ॥

asmAbhiranyathA sUta zrutaM tadvarNayAmahe॥ gautamastAndvijAn kruddhazzazApeti prabudhyatAm ॥ 23 ॥

सूत उवाच ॥ द्विजास्तदपि सत्यं वै कल्पभेदसमाश्रयात् ॥ वर्णयामि विशेषेण तां कथामपि सुव्रता ॥ २४॥

sUta uvAca ॥ dvijAstadapi satyaM vai kalpabhedasamAzrayAt ॥ varNayAmi vizeSeNa tAM kathAmapi suvratA ॥ 24॥

गौतमोपि ऋषीन्दृष्ट्वा तदा दुर्भिक्षपीडितान् ॥ तपश्चकार सुमहद्वरुणस्य महात्मनः ॥ २५ ॥

gautamopi RSIndRSTvA tadA durbhikSapIDitAn ॥ tapazcakAra sumahadvaruNasya mahAtmanaH ॥ 25 ॥

अक्षय्यं कल्पयामास जलं वरुणदां यया ॥ ततो व्रीहीन्यवांश्चैव वापयामास भूरिशः ॥ २६ ॥

akSayyaM kalpayAmAsa jalaM varuNadAM yayA ॥ tato vrIhInyavAMzcaiva vApayAmAsa bhUrizaH ॥ 26 ॥

एवं परोपकारी स गौतमो मुनिसत्तमाः ॥ आहारं कल्पयामास तेभ्यः स्वतपसो बलात् ॥ २७ ॥

evaM paropakArI sa gautamo munisattamAH ॥ AhAraM kalpayAmAsa tebhyaH svatapaso balAt ॥ 27 ॥

कदाचित्तत्स्त्रियो दुष्टा जलार्थमपमानिताः ॥ ऊचु पतिभ्यस्ताः क्रुद्धा गौतमेर्ष्याकरं वचः ॥ २८ ॥

kadAcittatstriyo duSTA jalArthamapamAnitAH ॥ Ucu patibhyastAH kruddhA gautamerSyAkaraM vacaH ॥ 28 ॥

ततस्ते भिन्नमतयो गां कृत्वा कृत्रिमां द्विजाः ॥ तद्धान्यभक्षणासक्तां चक्रुस्तां कुटिलाशयाः ॥ २९॥

tataste bhinnamatayo gAM kRtvA kRtrimAM dvijAH ॥ taddhAnyabhakSaNAsaktAM cakrustAM kuTilAzayAH ॥ 29॥

स्वधान्यभक्षणासक्तां गां दृष्ट्वा गौतमस्तदा ॥ तृणेन ताडयामास शनैस्तां संनिवारयन् ॥ ३०॥

svadhAnyabhakSaNAsaktAM gAM dRSTvA gautamastadA ॥ tRNena tADayAmAsa zanaistAM saMnivArayan ॥ 30॥

तृणसंस्पर्शमात्रेण सा भूमौ पतिता च गौः ॥ मृता ह्यभूत्क्षणं विप्रा भाविकर्मवशात्तदा ॥ ३१ ॥

tRNasaMsparzamAtreNa sA bhUmau patitA ca gauH ॥ mRtA hyabhUtkSaNaM viprA bhAvikarmavazAttadA ॥ 31 ॥

गौर्हता गौतमेनेति तदा ते कुटिलाशयाः ॥ एकत्रीभूय तत्रत्यैः सकला ऋषयोऽवदन् ॥ ३२॥

gaurhatA gautameneti tadA te kuTilAzayAH ॥ ekatrIbhUya tatratyaiH sakalA RSayo'vadan ॥ 32॥

ततस्स गौतमो भीतो गौर्हतेति बभूव ह ॥ चकार विस्मयं नार्यहल्याशिष्यैश्शिवानुगः ॥ ३३ ॥

tatassa gautamo bhIto gaurhateti babhUva ha ॥ cakAra vismayaM nAryahalyAziSyaizzivAnugaH ॥ 33 ॥

ततस्स गौतमो ज्ञात्वा तां गां क्रोधसमाकुलः ॥ शशाप तानृषीन् सर्वान् गौतमो मुनिसत्तमः ॥ ३४॥

tatassa gautamo jJAtvA tAM gAM krodhasamAkulaH ॥ zazApa tAnRSIn sarvAn gautamo munisattamaH ॥ 34॥

गौतम उवाच ॥ यूयं सर्वे दुरात्मानो दुःखदा मे विशेषतः ॥ शिवभक्तस्य सततं स्युर्वेदविमुखास्सदा ॥ ३५॥

gautama uvAca ॥ yUyaM sarve durAtmAno duHkhadA me vizeSataH ॥ zivabhaktasya satataM syurvedavimukhAssadA ॥ 35॥

अद्यप्रभृति वेदोक्ते सत्कर्मणि विशेषतः ॥ मा भूयाद्भवतां श्रद्धा शैवमार्गे विमुक्तिदे ॥ ३६॥

adyaprabhRti vedokte satkarmaNi vizeSataH ॥ mA bhUyAdbhavatAM zraddhA zaivamArge vimuktide ॥ 36॥

अद्यप्रभृति दुर्मार्गे तत्र श्रद्धा भवेत्तु वः॥ मोक्षमार्गविहीने हि सदा श्रुतिबहिर्मुखे॥ ३७॥

adyaprabhRti durmArge tatra zraddhA bhavettu vaH॥ mokSamArgavihIne hi sadA zrutibahirmukhe॥ 37॥

अद्यप्रभृति भालानि मृल्लिप्तानि भवन्तु वः ॥ स्रसध्वं नरके यूयं भालमृल्लेपनाद्द्विजाः॥ ३८॥

adyaprabhRti bhAlAni mRlliptAni bhavantu vaH ॥ srasadhvaM narake yUyaM bhAlamRllepanAddvijAH॥ 38॥

भवंतो मा भविष्यंतु शिवैक परदैवताः॥ अन्यदेवसमत्वेन जानंतु शिवमद्वयम् ॥ ३९॥

bhavaMto mA bhaviSyaMtu zivaika paradaivatAH॥ anyadevasamatvena jAnaMtu zivamadvayam ॥ 39॥

मा भूयाद्भवतां प्रीतिश्शिवपूजादिकर्मणि॥ शिवनिष्ठेषु भक्तेषु शिवपर्वसु सर्वदा॥ ४०॥

mA bhUyAdbhavatAM prItizzivapUjAdikarmaNi॥ zivaniSTheSu bhakteSu zivaparvasu sarvadA॥ 40॥

अद्य दत्ता मया शापा यावंतो दुःखदायकाः॥ तावंतस्संतु भवतां संततावपि सर्वदा॥ ४१॥

adya dattA mayA zApA yAvaMto duHkhadAyakAH॥ tAvaMtassaMtu bhavatAM saMtatAvapi sarvadA॥ 41॥

अशैवास्संतु भवतां पुत्रपौत्रादयो द्विजाः॥ पुत्रैस्सहैव तिष्ठंतु भवंतो नरके ध्रुवम्॥ ४२॥

azaivAssaMtu bhavatAM putrapautrAdayo dvijAH॥ putraissahaiva tiSThaMtu bhavaMto narake dhruvam॥ 42॥

ततो भवंतु चण्डाला दुःखदारिद्र्यपीडिताः ॥ शठा निन्दाकरास्सर्वे तप्तमुद्रांकितास्सदा ॥ ४३ ॥

tato bhavaMtu caNDAlA duHkhadAridryapIDitAH ॥ zaThA nindAkarAssarve taptamudrAMkitAssadA ॥ 43 ॥

सूत उवाच ॥ इति शप्त्वा मुनीन् सर्वान् गौतमस्स्वाश्रमं ययौ ॥ शिवभक्तिं चकाराति स बभूव सुपावनः ॥ ४४ ॥

sUta uvAca ॥ iti zaptvA munIn sarvAn gautamassvAzramaM yayau ॥ zivabhaktiM cakArAti sa babhUva supAvanaH ॥ 44 ॥

ततस्तैः खिन्नहृदया ऋषयस्तेखिला द्विजाः ॥ कांच्यां चक्रुर्निवासं हि शैवधर्मबहिष्कृताः ॥ ४५ ॥

tatastaiH khinnahRdayA RSayastekhilA dvijAH ॥ kAMcyAM cakrurnivAsaM hi zaivadharmabahiSkRtAH ॥ 45 ॥

तत्पुत्राश्चाभवन्सर्वे शैवधर्मबहिष्कृताः ॥ अग्रे तद्वद्भविष्यंति कलौ बहुजनाः खलाः ॥ ४६॥

tatputrAzcAbhavansarve zaivadharmabahiSkRtAH ॥ agre tadvadbhaviSyaMti kalau bahujanAH khalAH ॥ 46॥

इति प्रोक्तमशेषेण तद्वृत्तं मुनिसत्तमाः ॥ पूर्ववृत्तमपि प्राज्ञाः श्रुतं सर्वैस्तु चादरात् ॥ ४७॥

iti proktamazeSeNa tadvRttaM munisattamAH ॥ pUrvavRttamapi prAjJAH zrutaM sarvaistu cAdarAt ॥ 47॥

इति वश्च समाख्यातो गौतम्याश्च समुद्भवः ॥ माहात्म्यमुत्तमं चैव सर्वपापहरं परम् ॥ ४८ ॥

iti vazca samAkhyAto gautamyAzca samudbhavaH ॥ mAhAtmyamuttamaM caiva sarvapApaharaM param ॥ 48 ॥

त्र्यंबकस्य च माहात्म्यं ज्योतिर्लिंगस्य कीर्तितम् ॥ यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ॥ ४९ ॥

tryaMbakasya ca mAhAtmyaM jyotirliMgasya kIrtitam ॥ yacchrutvA sarvapApebhyo mucyate nAtra saMzayaH ॥ 49 ॥

अतः परं प्रवक्ष्यामि वैद्यनाथेश्वरस्य हि ॥ ज्योतिर्लिंगस्य माहात्म्यं श्रूयतां पापहारकम् ॥ ५० ॥

ataH paraM pravakSyAmi vaidyanAthezvarasya hi ॥ jyotirliMgasya mAhAtmyaM zrUyatAM pApahArakam ॥ 50 ॥