सूत उवाच ॥ एवं कृते तु ऋषिणा सस्त्रीकेन द्विजाश्शिवः ॥ आविर्बभूव स शिवः प्रसन्नस्सगणस्तदा ॥ १॥

sUta uvAca ॥ evaM kRte tu RSiNA sastrIkena dvijAzzivaH ॥ AvirbabhUva sa zivaH prasannassagaNastadA ॥ 1॥

अथ प्रसन्नस्स शिवो वरं ब्रूहि महामुने ॥ प्रसन्नोऽहं सुभक्त्या त इत्युवाच कृपानिधिः ॥ २॥

atha prasannassa zivo varaM brUhi mahAmune ॥ prasanno'haM subhaktyA ta ityuvAca kRpAnidhiH ॥ 2॥

तदा तत्सुंदरं रूपं दृष्ट्वा शंभोर्महात्मनः ॥ प्रणम्य शंकरं भक्त्या स्तुतिं चक्रे मुदान्वितः ॥ ३ ॥

tadA tatsuMdaraM rUpaM dRSTvA zaMbhormahAtmanaH ॥ praNamya zaMkaraM bhaktyA stutiM cakre mudAnvitaH ॥ 3 ॥

स्तुत्वा बहु प्रणम्येशं बद्धाञ्जलिपुटः स्थितः ॥ निष्पापं कुरु मां देवाब्रवीदिति स गौतमः ॥ ४॥

stutvA bahu praNamyezaM baddhAJjalipuTaH sthitaH ॥ niSpApaM kuru mAM devAbravIditi sa gautamaH ॥ 4॥

सूत उवाच ॥ इत्याकर्ण्य वचस्तस्य गौतमस्य महात्मनः ॥ सुप्रसन्नतरो भूत्वा शिवो वाक्यमुपाददे ॥ ५॥

sUta uvAca ॥ ityAkarNya vacastasya gautamasya mahAtmanaH ॥ suprasannataro bhUtvA zivo vAkyamupAdade ॥ 5॥

शिव उवाच ॥ धन्योऽसि कृतकृत्योऽसि निष्पापोऽसि सदा मुने ॥ एतैर्दुष्टैः किल त्वं च च्छलितोऽसि खिलात्मभिः ॥ ६ ॥

ziva uvAca ॥ dhanyo'si kRtakRtyo'si niSpApo'si sadA mune ॥ etairduSTaiH kila tvaM ca cchalito'si khilAtmabhiH ॥ 6 ॥

त्वदीयदर्शनाल्लोका निष्पापाश्च भवंति हि ॥ किं पुनस्त्वं सपापोऽसि मद्भक्तिनिरतस्सदा ॥ ७ ॥

tvadIyadarzanAllokA niSpApAzca bhavaMti hi ॥ kiM punastvaM sapApo'si madbhaktiniratassadA ॥ 7 ॥

उपद्रवस्त्वयि मुने यैः कृतस्तु दुरात्मभिः ॥ ते पापाश्च दुराचारा हत्यावंतस्त एव हि ॥ ८॥

upadravastvayi mune yaiH kRtastu durAtmabhiH ॥ te pApAzca durAcArA hatyAvaMtasta eva hi ॥ 8॥

एतेषां दर्शनादन्ये पापिष्ठाः संभवंतु च ॥ कृतघ्नाश्च तथा जाता नैतेषां निष्कृतिः क्वचित् ॥ ९ ॥

eteSAM darzanAdanye pApiSThAH saMbhavaMtu ca ॥ kRtaghnAzca tathA jAtA naiteSAM niSkRtiH kvacit ॥ 9 ॥

सूत उवाच ॥ इत्युक्त्वा शंकरस्तस्मै तेषां दुश्चरितं तदा ॥ बहूवाच प्रभुर्विप्राः सत्कदोऽसत्सु दंडदः ॥ १० ॥

sUta uvAca ॥ ityuktvA zaMkarastasmai teSAM duzcaritaM tadA ॥ bahUvAca prabhurviprAH satkado'satsu daMDadaH ॥ 10 ॥

शर्वोक्तमिति स श्रुत्वा सुविस्मितमना ऋषिः ॥ सुप्रणम्य शिवं भक्त्या सांजलिः पुनरब्रवीत् ॥ ११॥

zarvoktamiti sa zrutvA suvismitamanA RSiH ॥ supraNamya zivaM bhaktyA sAMjaliH punarabravIt ॥ 11॥

गौतम उवाच ॥ ऋषिभिस्तैर्महेशान ह्युपकारः कृतो महान् ॥ यद्येवं न कृतं तैस्तु दर्शनं ते कुतो भवेत् ॥ १२ ॥

gautama uvAca ॥ RSibhistairmahezAna hyupakAraH kRto mahAn ॥ yadyevaM na kRtaM taistu darzanaM te kuto bhavet ॥ 12 ॥

धन्यास्ते ऋषयो यैस्तु मह्यं शुभतरं कृतम् ॥ तद्दुराचरणादेव मम स्वार्थो महानभूत् ॥ १३ ॥

dhanyAste RSayo yaistu mahyaM zubhataraM kRtam ॥ taddurAcaraNAdeva mama svArtho mahAnabhUt ॥ 13 ॥

सूत उवाच ॥ इत्येवं तद्वचश्श्रुत्वा सुप्रसन्नो महेश्वरः॥ गौतमं प्रत्युवाचाशु कृपादृष्ट्या विलोक्य च ॥ १४ ॥

sUta uvAca ॥ ityevaM tadvacazzrutvA suprasanno mahezvaraH॥ gautamaM pratyuvAcAzu kRpAdRSTyA vilokya ca ॥ 14 ॥

शिव उवाच ॥ ऋषि धन्योसि विप्रेंद्र ऋषे श्रेष्ठतरोऽसि वै ॥ ज्ञात्वा मां सुप्रसन्नं हि वृणु त्वं वरमुत्तमम् ॥ १५ ॥

ziva uvAca ॥ RSi dhanyosi vipreMdra RSe zreSThataro'si vai ॥ jJAtvA mAM suprasannaM hi vRNu tvaM varamuttamam ॥ 15 ॥

सूत उवाच ॥ गौतमोऽपि विचार्यैव लोके विश्रुतमित्युत॥ अन्यथा न भवेदेव तस्मादुक्तं समाचरेत्॥ १६॥

sUta uvAca ॥ gautamo'pi vicAryaiva loke vizrutamityuta॥ anyathA na bhavedeva tasmAduktaM samAcaret॥ 16॥

निश्चित्यैवं मुनिश्रेष्ठो गौतमश्शिवभक्तिमान् ॥ सांजलिर्नतशीर्षो हि शंकरं वाक्यमब्रवीत् ॥ १७ ॥

nizcityaivaM munizreSTho gautamazzivabhaktimAn ॥ sAMjalirnatazIrSo hi zaMkaraM vAkyamabravIt ॥ 17 ॥

गौतम उवाच ॥ सत्यं नाथ ब्रवीषि त्वं तथापि पंचभिः कृतम् ॥ नान्यथा भवतीत्यत्र यज्जातं जायतां तु तत्॥ १८॥

gautama uvAca ॥ satyaM nAtha bravISi tvaM tathApi paMcabhiH kRtam ॥ nAnyathA bhavatItyatra yajjAtaM jAyatAM tu tat॥ 18॥

यदि प्रसन्नो देवेश गंगा च दीयतां मम॥ कुरु लोकोपकारं हि नमस्तेऽस्तु नमोऽस्तु ते ॥ १९ ॥

yadi prasanno deveza gaMgA ca dIyatAM mama॥ kuru lokopakAraM hi namaste'stu namo'stu te ॥ 19 ॥

सूत उवाच ॥ इत्युक्त्वा वचनं तस्य धृत्वा वै पादपंकजम् ॥ नमश्चकार देवेशं गौतमो लोककाम्यया ॥ २० ॥

sUta uvAca ॥ ityuktvA vacanaM tasya dhRtvA vai pAdapaMkajam ॥ namazcakAra devezaM gautamo lokakAmyayA ॥ 20 ॥

ततस्तु शंकरो देवः पृथिव्याश्च दिवश्च सः ॥ सारं चैव समुद्धृत्य रक्षितं पूर्वमेव तत् ॥ २१ ॥

tatastu zaMkaro devaH pRthivyAzca divazca saH ॥ sAraM caiva samuddhRtya rakSitaM pUrvameva tat ॥ 21 ॥

विवाहे ब्रह्मणा दत्तमवशिष्टं च किंचन ॥ तत्तस्मै दत्तवाञ्च्छंभुर्मुनये भक्तवत्सलः ॥ २२ ॥

vivAhe brahmaNA dattamavaziSTaM ca kiMcana ॥ tattasmai dattavAJcchaMbhurmunaye bhaktavatsalaH ॥ 22 ॥

गंगाजलं तदा तत्र स्त्रीरूपमभवत्परम् ॥ तस्याश्चैव ऋषिश्रेष्ठः स्तुतिं कृत्वा नतिं व्यधात् ॥ २३ ॥

gaMgAjalaM tadA tatra strIrUpamabhavatparam ॥ tasyAzcaiva RSizreSThaH stutiM kRtvA natiM vyadhAt ॥ 23 ॥

गौतम उवाच ॥ धन्यासि कृतकृत्यासि पावितं भुवनं त्वया ॥ मां च पावय गंगे त्वं पततं निरये ध्रुवम् ॥ २४ ॥

gautama uvAca ॥ dhanyAsi kRtakRtyAsi pAvitaM bhuvanaM tvayA ॥ mAM ca pAvaya gaMge tvaM patataM niraye dhruvam ॥ 24 ॥

सूत उवाच ॥ शंभुश्चापि तदोवाच सर्वेषां हितकृच्छृणु ॥ गंगे गौतममेनं त्वं पावयस्व मदाज्ञया ॥ २५ ॥

sUta uvAca ॥ zaMbhuzcApi tadovAca sarveSAM hitakRcchRNu ॥ gaMge gautamamenaM tvaM pAvayasva madAjJayA ॥ 25 ॥

॥ सूत उवाच ॥ इति श्रुत्वा वचस्तस्य शंभोश्च गौतमस्य च ॥ उवाचैव शिवं गंगा शिवभक्तिर्हि पावनी ॥ २६॥

॥ sUta uvAca ॥ iti zrutvA vacastasya zaMbhozca gautamasya ca ॥ uvAcaiva zivaM gaMgA zivabhaktirhi pAvanI ॥ 26॥

गंगोवाच ॥ ऋषिं तु पावयित्वाहं परिवारयुतं प्रभो ॥ गमिष्यामि निजस्थानं वचस्सत्यं ब्रवीमि ह ॥ २७ ॥

gaMgovAca ॥ RSiM tu pAvayitvAhaM parivArayutaM prabho ॥ gamiSyAmi nijasthAnaM vacassatyaM bravImi ha ॥ 27 ॥

सूत उवाच ॥ ॥ इत्युक्तो गंगया तत्र महेशो भक्तवत्सलः ॥ लोकोपकरणार्थाय पुनर्गगां वचोऽब्रवीत् ॥ २८ ॥

sUta uvAca ॥ ॥ ityukto gaMgayA tatra mahezo bhaktavatsalaH ॥ lokopakaraNArthAya punargagAM vaco'bravIt ॥ 28 ॥

शिव उवाच ॥ त्वया स्थातव्यमत्रैव व्रजेद्यावत्कलिर्युगः ॥ वैवस्वतो मनुर्देवि ह्यष्टाविंशत्तमो भवेत् ॥ २९॥

ziva uvAca ॥ tvayA sthAtavyamatraiva vrajedyAvatkaliryugaH ॥ vaivasvato manurdevi hyaSTAviMzattamo bhavet ॥ 29॥

सूत उवाच॥ इति श्रुत्वा वचस्तस्य स्वामिनश्शंकरस्य तत् ॥ प्रत्युवाच पुनर्गंगा पावनी सा सरिद्वरा ॥ ३० ॥

sUta uvAca॥ iti zrutvA vacastasya svAminazzaMkarasya tat ॥ pratyuvAca punargaMgA pAvanI sA saridvarA ॥ 30 ॥

गंगोवाच ॥ माहात्म्यमधिकं चेत्स्यान्मम स्वामिन्महेश्वर ॥ सर्वेभ्यश्च तदा स्थास्ये धरायां त्रिपुरान्तकः ॥ ३१॥

gaMgovAca ॥ mAhAtmyamadhikaM cetsyAnmama svAminmahezvara ॥ sarvebhyazca tadA sthAsye dharAyAM tripurAntakaH ॥ 31॥

किं चान्यच्च शृणु स्वामिन्वपुषा सुन्दरेण ह ॥ तिष्ठ त्वं मत्समीपे वै सगणसांबिकः प्रभो ॥ ३२॥

kiM cAnyacca zRNu svAminvapuSA sundareNa ha ॥ tiSTha tvaM matsamIpe vai sagaNasAMbikaH prabho ॥ 32॥

सूत उवाच ॥ एवं तस्या वचः श्रुत्वा शंकरो भक्तवत्सलः ॥ लोकोपकरणार्थाय पुनर्गंगां वचोब्रवीत् ॥ ३३॥

sUta uvAca ॥ evaM tasyA vacaH zrutvA zaMkaro bhaktavatsalaH ॥ lokopakaraNArthAya punargaMgAM vacobravIt ॥ 33॥

शिव उवाच ॥ धन्यासि श्रूयतां गंगे ह्यहं भिन्नस्त्वया न हि ॥ तथापि स्थीयते ह्यत्र स्थीयतां च त्वयापि हि ॥ ३४॥

ziva uvAca ॥ dhanyAsi zrUyatAM gaMge hyahaM bhinnastvayA na hi ॥ tathApi sthIyate hyatra sthIyatAM ca tvayApi hi ॥ 34॥

सूत उवाच ॥ इत्येवं वचनं श्रुत्वा स्वामिनः परमेशितुः ॥ प्रसन्नमानसा भूत्वा गंगा च प्रत्यपूजयत् ॥ ३५॥

sUta uvAca ॥ ityevaM vacanaM zrutvA svAminaH paramezituH ॥ prasannamAnasA bhUtvA gaMgA ca pratyapUjayat ॥ 35॥

एतस्मिन्नंतरे देवा ऋषयश्च पुरातनाः ॥ सुतार्थान्यप्यनेकानि क्षेत्राणि विविधानि च ॥ ३६ ॥

etasminnaMtare devA RSayazca purAtanAH ॥ sutArthAnyapyanekAni kSetrANi vividhAni ca ॥ 36 ॥

आगत्य गौतमं सर्वे गंगां च गिरिशं तथा ॥ जयजयेति भाषंतः पूजयामासुरादरात् ॥ ३७॥

Agatya gautamaM sarve gaMgAM ca girizaM tathA ॥ jayajayeti bhASaMtaH pUjayAmAsurAdarAt ॥ 37॥

ततस्ते निर्जरा सर्वे तेषां चक्रुः स्तुतिं मुदा ॥ करान् बद्ध्वा नतस्कंधा हरिब्रह्मादयस्तदा ॥ ३८॥

tataste nirjarA sarve teSAM cakruH stutiM mudA ॥ karAn baddhvA nataskaMdhA haribrahmAdayastadA ॥ 38॥

गंगा प्रसन्ना तेभ्यश्च गिरिशश्चोचतुस्तदा॥ वरं ब्रूत सुरश्रेष्ठा दद्वो वः प्रियकाम्यया ॥ ३९॥

gaMgA prasannA tebhyazca girizazcocatustadA॥ varaM brUta surazreSThA dadvo vaH priyakAmyayA ॥ 39॥

देवा ऊचुः ॥ यदि प्रसन्नो देवेश प्रसन्ना त्वं सरिद्वरे ॥ स्थातव्यमत्र कृपया नः प्रियार्थं तथा नृणाम् ॥ ४० ॥

devA UcuH ॥ yadi prasanno deveza prasannA tvaM saridvare ॥ sthAtavyamatra kRpayA naH priyArthaM tathA nRNAm ॥ 40 ॥

॥ गंगोवाच ॥ यूयं सर्वप्रियार्थं च तिष्ठथात्र न किं पुनः ॥ गौतमं क्षालयित्वाहं गमिष्यामि यथागतम्॥ ४१॥

॥ gaMgovAca ॥ yUyaM sarvapriyArthaM ca tiSThathAtra na kiM punaH ॥ gautamaM kSAlayitvAhaM gamiSyAmi yathAgatam॥ 41॥

भवत्सु मे विशेषोत्र ज्ञेयश्चैव कथं सुराः ॥ तत्प्रमाणं कृतं चेत्स्यात्तदा तिष्ठाम्यसंशयम् ॥ ४२॥

bhavatsu me vizeSotra jJeyazcaiva kathaM surAH ॥ tatpramANaM kRtaM cetsyAttadA tiSThAmyasaMzayam ॥ 42॥

॥ सर्वे ऊचुः ॥ सिंहराशौ यदा स्याद्वै गुरुस्सर्वसुहृत्तमः ॥ तदा वयं च सर्वे त्वागमिष्यामो न संशयः ॥ ४३ ॥

॥ sarve UcuH ॥ siMharAzau yadA syAdvai gurussarvasuhRttamaH ॥ tadA vayaM ca sarve tvAgamiSyAmo na saMzayaH ॥ 43 ॥

एकादश च वर्षाणि लोकानां पातकं त्विह ॥ क्षालितं यद्भवेदेवं मलिनास्स्मः सरिद्वरे ॥ ४४॥

ekAdaza ca varSANi lokAnAM pAtakaM tviha ॥ kSAlitaM yadbhavedevaM malinAssmaH saridvare ॥ 44॥

तस्यैव क्षालनाय त्वायास्यामस्सर्वथा प्रिये ॥ त्वत्सकाशं महादेवि प्रोच्यते सत्यमादरात् ॥ ४५॥

tasyaiva kSAlanAya tvAyAsyAmassarvathA priye ॥ tvatsakAzaM mahAdevi procyate satyamAdarAt ॥ 45॥

अनुग्रहाय लोकानामस्माकं प्रियकाम्यया॥ स्थातव्यं शंकरेणापि त्वया चैव सरिद्वरे ॥ ४६ ॥

anugrahAya lokAnAmasmAkaM priyakAmyayA॥ sthAtavyaM zaMkareNApi tvayA caiva saridvare ॥ 46 ॥

यावत्सिंहे गुरुश्चैव स्थास्यामस्तावदेव हि ॥ त्वयि स्नानं त्रिकालं च शंकरस्य च दर्शनम् ॥ ४७ ॥

yAvatsiMhe guruzcaiva sthAsyAmastAvadeva hi ॥ tvayi snAnaM trikAlaM ca zaMkarasya ca darzanam ॥ 47 ॥

कृत्वा स्वपापं निखिलं विमोक्ष्यामो न संशयः ॥ स्वदेशांश्च गमिष्यामो भवच्छासनतो वयम् ॥ ४८॥

kRtvA svapApaM nikhilaM vimokSyAmo na saMzayaH ॥ svadezAMzca gamiSyAmo bhavacchAsanato vayam ॥ 48॥

सूत उवाच ॥ इत्येवं प्रार्थितस्तैस्तु गौतमेन महर्षिणा ॥ स्थितोऽसौ शंकरः प्रीत्या स्थिता सा च सरिद्वरा ॥ ४९॥

sUta uvAca ॥ ityevaM prArthitastaistu gautamena maharSiNA ॥ sthito'sau zaMkaraH prItyA sthitA sA ca saridvarA ॥ 49॥

सा गंगा गौतमी नाम्ना लिंगं त्र्यंबकमीरितम् ॥ ख्याता ख्यातं बभूवाथ महापातकनाशनम् ॥ ५०॥

sA gaMgA gautamI nAmnA liMgaM tryaMbakamIritam ॥ khyAtA khyAtaM babhUvAtha mahApAtakanAzanam ॥ 50॥

तद्दिनं हि समारभ्य सिंहस्थे च बृहस्पतौ ॥ आयांति सर्वतीर्थानि क्षेत्राणि देवतानि च ॥ ५१ ॥

taddinaM hi samArabhya siMhasthe ca bRhaspatau ॥ AyAMti sarvatIrthAni kSetrANi devatAni ca ॥ 51 ॥

सरांसि पुष्करादीनि गंगाद्यास्सरितस्तथा ॥ वासुदेवादयो देवाः संति वै गोतमीतटे ॥ ५२ ॥

sarAMsi puSkarAdIni gaMgAdyAssaritastathA ॥ vAsudevAdayo devAH saMti vai gotamItaTe ॥ 52 ॥

यावत्तत्र स्थितानीह तावत्तेषां फलं न हि ॥ स्वप्रदेशे समायातास्तर्ह्येतेषां फलं भवेत् ॥ ५३॥

yAvattatra sthitAnIha tAvatteSAM phalaM na hi ॥ svapradeze samAyAtAstarhyeteSAM phalaM bhavet ॥ 53॥

ज्योतिर्लिंगमिदं प्रोक्तं त्र्यंबकं नाम विश्रुतम्॥ स्थितं तटे हि गौतम्या महापातकनाशनम् ॥ ५४ ॥

jyotirliMgamidaM proktaM tryaMbakaM nAma vizrutam॥ sthitaM taTe hi gautamyA mahApAtakanAzanam ॥ 54 ॥

यः पश्येद्भक्तितो ज्योतिर्लिंगं त्र्यंबकनामकम् ॥ पूजयेत्प्रणमेत्स्तुत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ५५ ॥

yaH pazyedbhaktito jyotirliMgaM tryaMbakanAmakam ॥ pUjayetpraNametstutvA sarvapApaiH pramucyate ॥ 55 ॥

ज्योतिर्लिंगं त्र्यंबकं हि पूजितं गौतमेन ह ॥ सर्वकामप्रदं चात्र परत्र परमुक्तिदम् ॥ ५६ ॥

jyotirliMgaM tryaMbakaM hi pUjitaM gautamena ha ॥ sarvakAmapradaM cAtra paratra paramuktidam ॥ 56 ॥

इति वश्च समाख्यातं यत्पृष्टोऽहं मुनीश्वराः ॥ किमन्यदिच्छथ श्रोतुं तद् ब्रूयां वो न संशयः ॥ ५७॥

iti vazca samAkhyAtaM yatpRSTo'haM munIzvarAH ॥ kimanyadicchatha zrotuM tad brUyAM vo na saMzayaH ॥ 57॥