॥ सूत उवाच ॥ कदाचिद्गौतमेनैव जलार्थं प्रेषिता निजाः ॥ शिष्यास्तत्र गता भक्त्या कमंडलुकरा द्विजाः ॥ १॥

॥ sUta uvAca ॥ kadAcidgautamenaiva jalArthaM preSitA nijAH ॥ ziSyAstatra gatA bhaktyA kamaMDalukarA dvijAH ॥ 1॥

शिष्याञ्जलसमीपे तु गतान्दृष्ट्वा न्यषेधयन् ॥ जलार्थमगतांस्तत्र चर्षिपत्न्योप्यनेकशः ॥ २ ॥

ziSyAJjalasamIpe tu gatAndRSTvA nyaSedhayan ॥ jalArthamagatAMstatra carSipatnyopyanekazaH ॥ 2 ॥

ऋषिपत्न्यो वयं पूर्वं ग्रहीष्यामो विदूरतः ॥ पश्चाच्चैव जलं ग्राह्यमित्येवं पर्यभर्त्सयन्॥ ३॥

RSipatnyo vayaM pUrvaM grahISyAmo vidUrataH ॥ pazcAccaiva jalaM grAhyamityevaM paryabhartsayan॥ 3॥

परावृत्य तदा तैश्च ऋषिपत्न्यै निवेदितम् ॥ सा चापि तान्समादाय समाश्वास्य च तैः स्वयम्॥ ४ ॥

parAvRtya tadA taizca RSipatnyai niveditam ॥ sA cApi tAnsamAdAya samAzvAsya ca taiH svayam॥ 4 ॥

जलं नीत्वा ददौ तस्मै गौतमाय तपस्विनी ॥ नित्यं निर्वाहयामास जलेन ऋषिसत्तमः ॥ ५॥

jalaM nItvA dadau tasmai gautamAya tapasvinI ॥ nityaM nirvAhayAmAsa jalena RSisattamaH ॥ 5॥

ताश्चैवमृषिपत्न्यस्तु क्रुद्धास्तां पर्यभर्त्सयन् ॥ परावृत्य गतास्सर्वास्तूटजान्कुटिलाशयाः ॥ ६ ॥

tAzcaivamRSipatnyastu kruddhAstAM paryabhartsayan ॥ parAvRtya gatAssarvAstUTajAnkuTilAzayAH ॥ 6 ॥

स्वाम्यग्रे विपरीतं च तद्वृत्तं निखिलं ततः॥ दुष्टाशयाभिः स्त्रीभिश्च ताभिर्वै विनिवेदितम् ॥ ७॥

svAmyagre viparItaM ca tadvRttaM nikhilaM tataH॥ duSTAzayAbhiH strIbhizca tAbhirvai viniveditam ॥ 7॥

अथ तासां वचः श्रुत्वा भाविकर्मवशात्तदा ॥ गौतमाय च संकुद्धाश्चासंस्ते परमर्षयः ॥ ८॥

atha tAsAM vacaH zrutvA bhAvikarmavazAttadA ॥ gautamAya ca saMkuddhAzcAsaMste paramarSayaH ॥ 8॥

विघ्नार्थं गौतमस्यैव नानापूजोपहारकैः॥ गणेशं पूजयामासुस्संकुद्धास्ते कुबुद्धयः ॥ ९ ॥

vighnArthaM gautamasyaiva nAnApUjopahArakaiH॥ gaNezaM pUjayAmAsussaMkuddhAste kubuddhayaH ॥ 9 ॥

आविर्बभूव च तदा प्रसन्नो हि गणेश्वरः ॥ उवाच वचनं तत्र भक्ताधीनः फलप्रदः ॥ १० ॥

AvirbabhUva ca tadA prasanno hi gaNezvaraH ॥ uvAca vacanaM tatra bhaktAdhInaH phalapradaH ॥ 10 ॥

गणेश उवाच ॥ प्रसन्नोऽस्मि वरं ब्रूत यूयं किं करवाण्यहम् ॥ तदीयं तद्वचः श्रुत्वा ऋषयस्तेऽबुवंस्तदा ॥ ११ ॥

gaNeza uvAca ॥ prasanno'smi varaM brUta yUyaM kiM karavANyaham ॥ tadIyaM tadvacaH zrutvA RSayaste'buvaMstadA ॥ 11 ॥

ऋषय ऊचुः ॥ त्वया यदि वरो देयो गौतमस्स्वाश्रमाद्बहिः ॥ निष्कास्यं नो ऋषिभिः परिभर्त्स्य तथा कुरु ॥ १२ ॥

RSaya UcuH ॥ tvayA yadi varo deyo gautamassvAzramAdbahiH ॥ niSkAsyaM no RSibhiH paribhartsya tathA kuru ॥ 12 ॥

सूत उवाच ॥ स एवं प्रार्थितस्तैस्तु विहस्य वचनं पुनः ॥ प्रोवाचेभमुखः प्रीत्या बोधयंस्तान्सतां गतिः ॥ १३ ॥

sUta uvAca ॥ sa evaM prArthitastaistu vihasya vacanaM punaH ॥ provAcebhamukhaH prItyA bodhayaMstAnsatAM gatiH ॥ 13 ॥

गणेश उवाच ॥ श्रूयतामृषयस्सर्वे युक्तं न क्रियतेऽधुना ॥ अपराधं विना तस्मै क्रुध्यतां हानिरेव च ॥ १४ ॥

gaNeza uvAca ॥ zrUyatAmRSayassarve yuktaM na kriyate'dhunA ॥ aparAdhaM vinA tasmai krudhyatAM hAnireva ca ॥ 14 ॥

उपस्कृतं पुरा यैस्तु तेभ्यो दुःखं हितं न हि ॥ यदा च दीयते दुःखं तदा नाशो भवेदिह ॥ १५ ॥

upaskRtaM purA yaistu tebhyo duHkhaM hitaM na hi ॥ yadA ca dIyate duHkhaM tadA nAzo bhavediha ॥ 15 ॥

ईदृशं च तपः कृत्वा साध्यते फलमुत्तमम् ॥ शुभं फलं स्वयं हित्वा साध्यते नाहितं पुनः ॥ १६ ॥

IdRzaM ca tapaH kRtvA sAdhyate phalamuttamam ॥ zubhaM phalaM svayaM hitvA sAdhyate nAhitaM punaH ॥ 16 ॥

सूत उवाच ॥ इत्येवं वचनं श्रुत्वा तस्य ते मुनिसत्तमाः ॥ बुद्धिमोहं तदा प्राप्ता इदमेव वचोऽब्रुवन् ॥ १७ ॥

sUta uvAca ॥ ityevaM vacanaM zrutvA tasya te munisattamAH ॥ buddhimohaM tadA prAptA idameva vaco'bruvan ॥ 17 ॥

ऋषय ऊचुः ॥ कर्तव्यं हि त्वया स्वामिन्निदमेव न चान्यथा ॥ इत्युक्तस्तु तदा देवो गणेशो वाक्यमब्रवीत् ॥ १८ ॥

RSaya UcuH ॥ kartavyaM hi tvayA svAminnidameva na cAnyathA ॥ ityuktastu tadA devo gaNezo vAkyamabravIt ॥ 18 ॥

गणेश उवाच ॥ असाधुस्साधुतां चैव साधुश्चासाधुतां तथा ॥ कदाचिदपि नाप्नोति ब्रह्मोक्तमिति निश्चितम् ॥ १९ ॥

gaNeza uvAca ॥ asAdhussAdhutAM caiva sAdhuzcAsAdhutAM tathA ॥ kadAcidapi nApnoti brahmoktamiti nizcitam ॥ 19 ॥

यदा च भवतां दुःखं जातं चानशनात्पुरा ॥ तदा सुखं प्रदत्तं वै गौतमेन महर्षिणा ॥ २० ॥

yadA ca bhavatAM duHkhaM jAtaM cAnazanAtpurA ॥ tadA sukhaM pradattaM vai gautamena maharSiNA ॥ 20 ॥

इदानीं वै भवद्भिश्च तस्मै दुःखं प्रदीयते ॥ नेतद्युक्ततमं लोके सर्वथा सुविचार्यताम् ॥ २१॥

idAnIM vai bhavadbhizca tasmai duHkhaM pradIyate ॥ netadyuktatamaM loke sarvathA suvicAryatAm ॥ 21॥

स्त्रीबलान्मोहिता यूयं न मे वाक्यं करिष्यथ ॥ एतद्धिततमं तस्य भविष्यति न संशयः ॥ २२॥

strIbalAnmohitA yUyaM na me vAkyaM kariSyatha ॥ etaddhitatamaM tasya bhaviSyati na saMzayaH ॥ 22॥

पुनश्चायमृषिश्रेष्ठो दास्यते वस्सुखं ध्रुवम् ॥ तारणं न च युक्तं स्याद्वरमन्यं वृणीत वै ॥ २३ ॥

punazcAyamRSizreSTho dAsyate vassukhaM dhruvam ॥ tAraNaM na ca yuktaM syAdvaramanyaM vRNIta vai ॥ 23 ॥

सूत उवाच ॥ इत्येवं वचनं तेन गणेशेन महात्मना ॥ यद्यप्युक्तमृषिभ्यश्च तदप्येते न मेनिरे ॥ २४ ॥

sUta uvAca ॥ ityevaM vacanaM tena gaNezena mahAtmanA ॥ yadyapyuktamRSibhyazca tadapyete na menire ॥ 24 ॥

भक्ताधीनतया सोथ शिवपुत्रोब्रवीत्तदा ॥ उदासीनेन मनसा तानृषीन्दुष्टशेमुषीन् ॥ २५ ॥

bhaktAdhInatayA sotha zivaputrobravIttadA ॥ udAsInena manasA tAnRSInduSTazemuSIn ॥ 25 ॥

गणेश उवाच ॥ भवद्भिः प्रार्थ्यते यच्च करिष्येऽहं तथा खलु ॥ पश्चाद्भावि भवेदेव इत्युक्त्वांतर्दधे पुनः ॥ २६ ॥

gaNeza uvAca ॥ bhavadbhiH prArthyate yacca kariSye'haM tathA khalu ॥ pazcAdbhAvi bhavedeva ityuktvAMtardadhe punaH ॥ 26 ॥

गौतमस्स न जानाति मुनीनां वै दुराशयम् ॥ आनन्दमनसा नित्यं पत्न्या कर्म चकार तत् ॥ २७ ॥

gautamassa na jAnAti munInAM vai durAzayam ॥ AnandamanasA nityaM patnyA karma cakAra tat ॥ 27 ॥

तदन्तरे च यज्जातं चरितं वरयोगतः ॥ तद्दुष्टर्षिप्रभावात्तु श्रूयतां तन्मुनीश्वराः ॥ २८ ॥

tadantare ca yajjAtaM caritaM varayogataH ॥ tadduSTarSiprabhAvAttu zrUyatAM tanmunIzvarAH ॥ 28 ॥

गौतमस्य च केदारे तत्रासन्व्रीहयो यवाः ॥ गणेशस्तत्र गौर्भूत्वा जगाम किल दुर्बला ॥ २९॥

gautamasya ca kedAre tatrAsanvrIhayo yavAH ॥ gaNezastatra gaurbhUtvA jagAma kila durbalA ॥ 29॥

कंपमाना च सा गत्वा तत्र तद्वरयोगतः ॥ व्रीहीन्संभक्षयामास यवांश्च मुनिसत्तमाः ॥ ३०॥

kaMpamAnA ca sA gatvA tatra tadvarayogataH ॥ vrIhInsaMbhakSayAmAsa yavAMzca munisattamAH ॥ 30॥

एतस्मिन्नन्तरे दैवाद्गौतमस्तत्र चागतः ॥ स दयालुस्तृणस्तंम्बैर्वारयामास तां तदा ॥ ३१॥

etasminnantare daivAdgautamastatra cAgataH ॥ sa dayAlustRNastaMmbairvArayAmAsa tAM tadA ॥ 31॥

तृणस्तंबेन सा स्पृष्टा पपात पृथिवीतले ॥ मृता च तत्क्षणादेव तदृषेः पश्यतस्तदा ॥ ३२ ॥

tRNastaMbena sA spRSTA papAta pRthivItale ॥ mRtA ca tatkSaNAdeva tadRSeH pazyatastadA ॥ 32 ॥

ऋषयश्छन्नरूपास्ते ऋषिपत्न्यस्तथाशुभाः ॥ ऊचुस्तत्र तदा सर्वे किं कृतं गौतमेन च ॥ ३३ ॥

RSayazchannarUpAste RSipatnyastathAzubhAH ॥ Ucustatra tadA sarve kiM kRtaM gautamena ca ॥ 33 ॥

गौतमोऽपि तथाहल्यामाहूयासीत्सुविस्मितः ॥ उवाच दुःखतो विप्रा दूयमानेन चेतसा ॥ ३४॥

gautamo'pi tathAhalyAmAhUyAsItsuvismitaH ॥ uvAca duHkhato viprA dUyamAnena cetasA ॥ 34॥

गौतम उवाच ॥ किं जातं च कथं देवि कुपितः परमेश्वरः ॥ किं कर्तव्यं क्व गन्तव्यं हत्या च समुपस्थिता ॥ ३५॥

gautama uvAca ॥ kiM jAtaM ca kathaM devi kupitaH paramezvaraH ॥ kiM kartavyaM kva gantavyaM hatyA ca samupasthitA ॥ 35॥

सूत उवाच ॥एतस्मिन्नन्तरे विप्रो गौतमं पर्यभर्त्सयन् ॥ विप्रपत्न्यस्तथाऽहल्यां दुर्वचोभिर्व्यथां ददुः ॥ ३६ ॥

sUta uvAca ॥etasminnantare vipro gautamaM paryabhartsayan ॥ viprapatnyastathA'halyAM durvacobhirvyathAM daduH ॥ 36 ॥

दुर्बुद्धयश्च तच्छिष्यास्सुतास्तेषां तथैव च ॥ गौतम परिभर्त्स्यैव प्रत्यूचुर्धिग्वचो मुहुः ॥ ३७॥

durbuddhayazca tacchiSyAssutAsteSAM tathaiva ca ॥ gautama paribhartsyaiva pratyUcurdhigvaco muhuH ॥ 37॥

ऋषय ऊचुः ॥ मुखं न दर्शनीयं ते गम्यतां गम्यतामिति ॥ दृष्ट्वा गोघ्नमुखं सद्यस्सचैलं स्नानमाचरेत् ॥ ३८ ॥

RSaya UcuH ॥ mukhaM na darzanIyaM te gamyatAM gamyatAmiti ॥ dRSTvA goghnamukhaM sadyassacailaM snAnamAcaret ॥ 38 ॥

यावदाश्रममध्ये त्वं तावदेव हविर्भुजः ॥ पितरश्च न गृह्णंति ह्यस्मद्दत्तं हि किञ्चन ॥ ३९॥

yAvadAzramamadhye tvaM tAvadeva havirbhujaH ॥ pitarazca na gRhNaMti hyasmaddattaM hi kiJcana ॥ 39॥

तस्माद्गच्छान्यतस्त्वं च परिवारसमन्वितः ॥ विलम्बं कुरु नैव त्वं धेनुहन्पापकारक ॥ ४०॥

tasmAdgacchAnyatastvaM ca parivArasamanvitaH ॥ vilambaM kuru naiva tvaM dhenuhanpApakAraka ॥ 40॥

सूत उवाच ॥ इत्युक्त्वा ते च तं सर्वे पाषाणैस्समताडयन् ॥ व्यथां ददुरतीवास्मै त्वहल्यां च दुरुक्तिभिः ॥ ४१॥

sUta uvAca ॥ ityuktvA te ca taM sarve pASANaissamatADayan ॥ vyathAM daduratIvAsmai tvahalyAM ca duruktibhiH ॥ 41॥

ताडितो भर्त्सितो दुष्टैर्गौतमो गिरमब्रवीत् ॥ इतो गच्छामि मुनयो ह्यन्यत्र निवसाम्यहम् ॥ ४२॥

tADito bhartsito duSTairgautamo giramabravIt ॥ ito gacchAmi munayo hyanyatra nivasAmyaham ॥ 42॥

इत्युक्त्वा गौतमस्तस्मात्स्थानाच्च निर्गतस्तदा॥ गत्वा क्रोशं तदा चक्रे ह्याश्रमं तदनुज्ञया॥ ४३॥

ityuktvA gautamastasmAtsthAnAcca nirgatastadA॥ gatvA krozaM tadA cakre hyAzramaM tadanujJayA॥ 43॥

यावच्चैवाभिशापो वै तावत्कार्य्यं न किंचन॥ न कर्मण्यधिकारोऽस्ति दैवे पित्र्येऽथ वैदिके ॥ ४४॥

yAvaccaivAbhizApo vai tAvatkAryyaM na kiMcana॥ na karmaNyadhikAro'sti daive pitrye'tha vaidike ॥ 44॥

मासार्धं च ततो नीत्वा मुनीन्संप्रार्थयत्तदा ॥ गौतमो मुनिवर्य्यस्स तेन दुःखेन दुखितः ॥ ४५॥

mAsArdhaM ca tato nItvA munInsaMprArthayattadA ॥ gautamo munivaryyassa tena duHkhena dukhitaH ॥ 45॥

गौतम उवाच ॥ अनुकंप्यो भवद्भिश्च कथ्यतां क्रियते मया॥ यथा मदीयं पापं च गच्छत्विति निवेद्यताम् ॥ ४६॥

gautama uvAca ॥ anukaMpyo bhavadbhizca kathyatAM kriyate mayA॥ yathA madIyaM pApaM ca gacchatviti nivedyatAm ॥ 46॥

सूत उवाच ॥ इत्युक्तास्ते तदा विप्रा नोचुश्चैव परस्परम् ॥ अत्यंतं सेवया पृष्टा मिलिता ह्येकतस्स्थिताः ॥ ४७॥

sUta uvAca ॥ ityuktAste tadA viprA nocuzcaiva parasparam ॥ atyaMtaM sevayA pRSTA militA hyekatassthitAH ॥ 47॥

गौतमो दूरतः स्थित्वा नत्वा तानृषिसत्तमान्॥ पप्रच्छ विनयाविष्टः किं कार्यं हि मयाधुना ॥ ४८॥

gautamo dUrataH sthitvA natvA tAnRSisattamAn॥ papraccha vinayAviSTaH kiM kAryaM hi mayAdhunA ॥ 48॥

इत्युक्ते मुनिना तेन गौतमेन महात्मना ॥ मिलितास्सकलास्ते वै मुनयो वाक्यमब्रुवन् ॥ ४९ ॥

ityukte muninA tena gautamena mahAtmanA ॥ militAssakalAste vai munayo vAkyamabruvan ॥ 49 ॥

ऋषय ऊचुः ॥ निष्कृतिं हि विना शुद्धिर्जायते न कदाचन ॥ तस्मात्त्वं देहशुद्ध्यर्थं प्रायश्चित्तं समाचर ॥ ५० ॥

RSaya UcuH ॥ niSkRtiM hi vinA zuddhirjAyate na kadAcana ॥ tasmAttvaM dehazuddhyarthaM prAyazcittaM samAcara ॥ 50 ॥

त्रिवारं पृथिवीं सर्वां क्रम पापं प्रकाशयन् ॥ पुनरागत्य चात्रैव चर मासव्रतं तथा ॥ ५१ ॥

trivAraM pRthivIM sarvAM krama pApaM prakAzayan ॥ punarAgatya cAtraiva cara mAsavrataM tathA ॥ 51 ॥

शतमेकोत्तरं चैव ब्रह्मणोऽस्य गिरेस्तथा ॥ प्रक्रमणं विधायैवं शुद्धिस्ते च भविष्यति ॥ ५२ ॥

zatamekottaraM caiva brahmaNo'sya girestathA ॥ prakramaNaM vidhAyaivaM zuddhiste ca bhaviSyati ॥ 52 ॥

अथवा त्वं समानीय गंगास्नानं समाचर ॥ पार्थिवानां तथा कोटिं कृत्वा देवं निषेवय ॥ ५३ ॥

athavA tvaM samAnIya gaMgAsnAnaM samAcara ॥ pArthivAnAM tathA koTiM kRtvA devaM niSevaya ॥ 53 ॥

गंगायां च ततः स्नात्वा पुनश्चैव भविष्यति ॥ पुरा दश तथा चैकं गिरेस्त्वं क्रमणं कुरु ॥ ५४ ॥

gaMgAyAM ca tataH snAtvA punazcaiva bhaviSyati ॥ purA daza tathA caikaM girestvaM kramaNaM kuru ॥ 54 ॥

शत कुंभैस्तथा स्नात्वा पार्थिवं निष्कृतिर्भवेत् ॥ इति तैर्षिभिः प्रोक्तस्तथेत्योमिति तद्वचः ॥ ५५ ॥

zata kuMbhaistathA snAtvA pArthivaM niSkRtirbhavet ॥ iti tairSibhiH proktastathetyomiti tadvacaH ॥ 55 ॥

पार्थिवानां तथा पूजां गिरेः प्रक्रमणं तथा ॥ करिष्यामि मुनिश्रेष्ठा आज्ञया श्रीमतामिह ॥ ५६ ॥

pArthivAnAM tathA pUjAM gireH prakramaNaM tathA ॥ kariSyAmi munizreSThA AjJayA zrImatAmiha ॥ 56 ॥

इत्युक्त्वा सर्षिवर्यश्च कृत्वा प्रक्रमणं गिरेः ॥ पूजयामास निर्माय पार्थिवान्मुनिसत्तमः ॥ ५७ ॥

ityuktvA sarSivaryazca kRtvA prakramaNaM gireH ॥ pUjayAmAsa nirmAya pArthivAnmunisattamaH ॥ 57 ॥

अहल्या च ततस्साध्वी तच्च सर्वं चकार सा ॥ शिष्याश्च प्रतिशिष्याश्च चक्रुस्सेवां तयोस्तदा ॥ ५८ ॥

ahalyA ca tatassAdhvI tacca sarvaM cakAra sA ॥ ziSyAzca pratiziSyAzca cakrussevAM tayostadA ॥ 58 ॥