सूत उवाच ॥ श्रूयतामृषयः श्रेष्ठाः कथां पापप्रणाशिनीम्॥ कथयामि यथा व्यासात्सद्गुरोश्च श्रुता मया॥ १॥

sUta uvAca ॥ zrUyatAmRSayaH zreSThAH kathAM pApapraNAzinIm॥ kathayAmi yathA vyAsAtsadgurozca zrutA mayA॥ 1॥

पुरा ऋषिवरश्चासीद्गौतमो नाम विश्रुतः ॥ अहल्या नाम तस्यासीत्पत्नी परमधार्मिकी ॥ २ ॥

purA RSivarazcAsIdgautamo nAma vizrutaH ॥ ahalyA nAma tasyAsItpatnI paramadhArmikI ॥ 2 ॥

दक्षिणस्यां दिशि हि यो गिरिर्ब्रह्मेति संज्ञकः ॥ तत्र तेन तपस्तप्तं वर्षाणाम युतं तथा ॥ ३ ॥

dakSiNasyAM dizi hi yo girirbrahmeti saMjJakaH ॥ tatra tena tapastaptaM varSANAma yutaM tathA ॥ 3 ॥

कदाचिच्च ह्यनावृष्टिरभवत्तत्र सुव्रताः ॥ वर्षाणां च शतं रौद्री लोका दुःखमुपागताः ॥ ४ ॥

kadAcicca hyanAvRSTirabhavattatra suvratAH ॥ varSANAM ca zataM raudrI lokA duHkhamupAgatAH ॥ 4 ॥

आर्द्रं च पल्लवं न स्म दृश्यते पृथिवीतले ॥ कुतो जलं विदृश्येत जीवानां प्राणधारकम् ॥ ५ ॥

ArdraM ca pallavaM na sma dRzyate pRthivItale ॥ kuto jalaM vidRzyeta jIvAnAM prANadhArakam ॥ 5 ॥

तदा ते मुनयश्चैव मनुष्याः पशवस्तथा ॥ पक्षिणश्च मृगास्तत्र गताश्चैव दिशो दश ॥ ६ ॥

tadA te munayazcaiva manuSyAH pazavastathA ॥ pakSiNazca mRgAstatra gatAzcaiva dizo daza ॥ 6 ॥

तां दृष्ट्वा चर्षयो विप्राः प्राणायामपरायणाः ॥ ध्यानेन च तदा केचित्कालं निन्युस्सुदारुणम् ॥ ७ ॥

tAM dRSTvA carSayo viprAH prANAyAmaparAyaNAH ॥ dhyAnena ca tadA kecitkAlaM ninyussudAruNam ॥ 7 ॥

गौतमोऽपि स्वयं तत्र वरुणार्थे तपश्शुभम् ॥ चकार चैव षण्मासं प्राणायामपरायणः ॥ ८ ॥

gautamo'pi svayaM tatra varuNArthe tapazzubham ॥ cakAra caiva SaNmAsaM prANAyAmaparAyaNaH ॥ 8 ॥

ततश्च वरुणस्तस्मै वरं दातुं समागताः ॥ प्रसन्नोऽस्मि वरं ब्रूहि ददामि च वचोऽब्रवीत् ॥ ९॥

tatazca varuNastasmai varaM dAtuM samAgatAH ॥ prasanno'smi varaM brUhi dadAmi ca vaco'bravIt ॥ 9॥

ततश्च गौतमस्तं वै वृष्टिं च प्रार्थयत्तदा ॥ ततस्स वरुणस्तं वै प्रत्युवाच मुनिं द्विजाः ॥ १० ॥

tatazca gautamastaM vai vRSTiM ca prArthayattadA ॥ tatassa varuNastaM vai pratyuvAca muniM dvijAH ॥ 10 ॥

वरुण उवाच ॥ देवाज्ञां च समुल्लंघ्य कथं कुर्यामहं च ताम् ॥ अन्यत्प्रार्थय सुज्ञोऽसि यदहं करवाणि ते ॥ ११ ॥

varuNa uvAca ॥ devAjJAM ca samullaMghya kathaM kuryAmahaM ca tAm ॥ anyatprArthaya sujJo'si yadahaM karavANi te ॥ 11 ॥

सूत उवाच ॥ इत्येतद्वचनं तस्य वरुणस्य महात्मनः ॥ परोपकारी तच्छुत्वा गोतमो वाक्यमब्रवीत ॥ १२ ॥

sUta uvAca ॥ ityetadvacanaM tasya varuNasya mahAtmanaH ॥ paropakArI tacchutvA gotamo vAkyamabravIta ॥ 12 ॥

गौतम उवाच ॥ यदि प्रसन्नो देवेश यदि देयो वरो मम ॥ यदहं प्रार्थयाम्यद्य कर्तव्यं हि त्वया तथा ॥ १३ ॥

gautama uvAca ॥ yadi prasanno deveza yadi deyo varo mama ॥ yadahaM prArthayAmyadya kartavyaM hi tvayA tathA ॥ 13 ॥

यतस्त्वं जलराशीशस्तस्माद्देयं जलं मम ॥ अक्षयं सर्वदेवेश दिव्यं नित्यफलप्रदम् ॥ १४ ॥

yatastvaM jalarAzIzastasmAddeyaM jalaM mama ॥ akSayaM sarvadeveza divyaM nityaphalapradam ॥ 14 ॥

सूत उवाच ॥ इति संप्रार्थितस्तेन वरुणो गौतमेन वै ॥ उवाच वचनं तस्मै गर्तश्च क्रियतां त्वया ॥ १५ ॥

sUta uvAca ॥ iti saMprArthitastena varuNo gautamena vai ॥ uvAca vacanaM tasmai gartazca kriyatAM tvayA ॥ 15 ॥

इत्युक्ते च कृतस्तेन गर्त्तो हस्तप्रमाणतः ॥ जलेन पूरितस्तेन दिव्येन वरुणेन सः ॥ १६ ॥

ityukte ca kRtastena gartto hastapramANataH ॥ jalena pUritastena divyena varuNena saH ॥ 16 ॥

अथोवाच मुनिं देवो वरुणो हि जलाधिपः ॥ गौतमं मुनिशार्दूलं परोपकृतिशालिनम् ॥ १७ ॥

athovAca muniM devo varuNo hi jalAdhipaH ॥ gautamaM munizArdUlaM paropakRtizAlinam ॥ 17 ॥

वरुण उवाच ॥ अक्षय्यं च जलं तेऽस्तु तीर्थभूतं महामुने ॥ तव नाम्ना च विख्यातं क्षितावेतद्भविष्यति ॥ १८ ॥

varuNa uvAca ॥ akSayyaM ca jalaM te'stu tIrthabhUtaM mahAmune ॥ tava nAmnA ca vikhyAtaM kSitAvetadbhaviSyati ॥ 18 ॥

अत्र दत्तं हुतं तप्तं सुराणां यजनं कृतम् ॥ पितॄणां च कृतं श्राद्धं सर्वमेवाक्षयं भवेत्॥ १९॥

atra dattaM hutaM taptaM surANAM yajanaM kRtam ॥ pitRRNAM ca kRtaM zrAddhaM sarvamevAkSayaM bhavet॥ 19॥

सूत उवाच॥ इत्युक्तांतर्द्दधे देवस्स्तुतस्तेन महर्षिणा॥ गौतमोऽपि सुखं प्राप कृत्वान्योपकृतिं मुनिः ॥ २० ॥

sUta uvAca॥ ityuktAMtarddadhe devasstutastena maharSiNA॥ gautamo'pi sukhaM prApa kRtvAnyopakRtiM muniH ॥ 20 ॥

मद्दत्तो ह्याश्रयः पुंसां महत्त्वायोपजायते ॥ महांतस्तत्स्वरूपं च पश्यंति नेतरेऽशुभाः॥ २१॥

maddatto hyAzrayaH puMsAM mahattvAyopajAyate ॥ mahAMtastatsvarUpaM ca pazyaMti netare'zubhAH॥ 21॥

यादृङ्नरं च सेवेत तादृशं फलमश्नुते॥ महतस्सेवयोच्च त्वं क्षुद्रस्य क्षुद्रतां तथा ॥ २२॥

yAdRGnaraM ca seveta tAdRzaM phalamaznute॥ mahatassevayocca tvaM kSudrasya kSudratAM tathA ॥ 22॥

सिंहस्य मंदिरे सेवा मुक्ताफलकरी मता ॥ शृगालमंदिरे सेवा त्वस्थिलाभकरी स्मृता॥ २३॥

siMhasya maMdire sevA muktAphalakarI matA ॥ zRgAlamaMdire sevA tvasthilAbhakarI smRtA॥ 23॥

उत्तमानां स्वभावोयं परदुःखासहिष्णुता ॥ स्वयं दुखं च संप्राप्तं मन्यतेन्यस्य वार्यते॥ २४ ॥

uttamAnAM svabhAvoyaM paraduHkhAsahiSNutA ॥ svayaM dukhaM ca saMprAptaM manyatenyasya vAryate॥ 24 ॥

वृक्षाश्च हाटकं चैव चंदनं चेक्षुकस्तथा ॥ एते भुवि परार्थे च दक्षा एवं न केचन ॥ २५॥

vRkSAzca hATakaM caiva caMdanaM cekSukastathA ॥ ete bhuvi parArthe ca dakSA evaM na kecana ॥ 25॥

दयालुरमदस्पर्श उपकारी जितेन्द्रियः ॥ एतैश्च पुण्यस्तम्भैस्तु चतुर्भिर्धार्य्यते मही ॥ २६॥

dayAluramadasparza upakArI jitendriyaH ॥ etaizca puNyastambhaistu caturbhirdhAryyate mahI ॥ 26॥

ततश्च गौतमस्तत्र जलं प्राप्य सुदुर्लभम् ॥ नित्यनैमित्तिकं कर्म चकार विधिवत्तदा॥ २७॥

tatazca gautamastatra jalaM prApya sudurlabham ॥ nityanaimittikaM karma cakAra vidhivattadA॥ 27॥

ततो व्रीहीन्यवांश्चैव नीवारानप्यनेकधा॥ वापयामास तत्रैव हवनार्थं मुनीश्वरः॥ २८॥

tato vrIhInyavAMzcaiva nIvArAnapyanekadhA॥ vApayAmAsa tatraiva havanArthaM munIzvaraH॥ 28॥

धान्यानि विविधानीह वृक्षाश्च विविधास्तथा ॥ पुष्पाणि च फलान्येव ह्यासंस्तत्रायनेकशः ॥ २९॥

dhAnyAni vividhAnIha vRkSAzca vividhAstathA ॥ puSpANi ca phalAnyeva hyAsaMstatrAyanekazaH ॥ 29॥

तच्छुत्वा ऋषयश्चान्ये तत्राया तास्सहस्रशः ॥ पशवः पक्षिणश्चान्ये जीवाश्च बहवोऽगमन् ॥ ३०॥

tacchutvA RSayazcAnye tatrAyA tAssahasrazaH ॥ pazavaH pakSiNazcAnye jIvAzca bahavo'gaman ॥ 30॥

तद्वनं सुन्दरं ह्यासीत्पृथिव्यां मंडले परम् ॥ तदक्षयकरायोगादनावृष्टिर्न दुःखदा ॥ ३१ ॥

tadvanaM sundaraM hyAsItpRthivyAM maMDale param ॥ tadakSayakarAyogAdanAvRSTirna duHkhadA ॥ 31 ॥

ऋषयोऽपि वने तत्र शुभकर्मपरायणाः ॥ वासं चक्रुरनेके च शिष्यभार्य्यासुतान्विताः॥ ३२॥

RSayo'pi vane tatra zubhakarmaparAyaNAH ॥ vAsaM cakruraneke ca ziSyabhAryyAsutAnvitAH॥ 32॥

धान्या नि वापयामासुः कालक्रमणहेतवे॥ आनंदस्तद्वने ह्यासीत्प्रभावाद्गौतमस्य च ॥ ३३ ॥

dhAnyA ni vApayAmAsuH kAlakramaNahetave॥ AnaMdastadvane hyAsItprabhAvAdgautamasya ca ॥ 33 ॥