ऋषय ऊचुः ॥ सूत सर्वं विजानासि वस्तु व्यास प्रसादतः ॥ ज्योतिषां च कथां श्रुत्वा तृप्तिर्नैव प्रजायते ॥ १॥

RSaya UcuH ॥ sUta sarvaM vijAnAsi vastu vyAsa prasAdataH ॥ jyotiSAM ca kathAM zrutvA tRptirnaiva prajAyate ॥ 1॥

तस्मात्त्वं हि विशेषेण कृपां कृत्वातुलां प्रभो ॥ ज्योतिर्लिंगं तृतीयं च कथय त्वं हि नोऽधुना ॥ २ ॥

tasmAttvaM hi vizeSeNa kRpAM kRtvAtulAM prabho ॥ jyotirliMgaM tRtIyaM ca kathaya tvaM hi no'dhunA ॥ 2 ॥

सूत उवाच ॥ ॥ धन्योऽहं कृतकृत्योऽहं श्रीमतां भवतां यदि ॥ गतश्च संगमं विप्रा धन्या वै साधुसंगतिः ॥ ३ ॥

sUta uvAca ॥ ॥ dhanyo'haM kRtakRtyo'haM zrImatAM bhavatAM yadi ॥ gatazca saMgamaM viprA dhanyA vai sAdhusaMgatiH ॥ 3 ॥

अतो मत्वा स्वभाग्यं हि कथयिष्यामि पावनीम् ॥ पापप्रणाशिनीं दिव्यां कथां च शृणुतादरात् ॥ ४॥

ato matvA svabhAgyaM hi kathayiSyAmi pAvanIm ॥ pApapraNAzinIM divyAM kathAM ca zRNutAdarAt ॥ 4॥

अवंती नगरी रम्या मुक्तिदा सर्वदेहिनाम् ॥ शिवप्रिया महापुण्या वर्तते लोकपावनी ॥ ५ ॥

avaMtI nagarI ramyA muktidA sarvadehinAm ॥ zivapriyA mahApuNyA vartate lokapAvanI ॥ 5 ॥

तत्रासीद्बाह्मणश्रेष्ठश्शुभकर्मपरायणः ॥ वेदाध्ययनकर्त्ता च वेदकर्मरतस्सदा ॥ ६ ॥

tatrAsIdbAhmaNazreSThazzubhakarmaparAyaNaH ॥ vedAdhyayanakarttA ca vedakarmaratassadA ॥ 6 ॥

अग्न्याधानसमायुक्तश्शिवपूजारतस्सदा ॥ पार्थिवीं प्रत्यहं मूर्तिं पूजयामास वै द्विजः ॥ ७ ॥

agnyAdhAnasamAyuktazzivapUjAratassadA ॥ pArthivIM pratyahaM mUrtiM pUjayAmAsa vai dvijaH ॥ 7 ॥

सर्वकर्मफलं प्राप्य द्विजो वेदप्रियस्सदा॥ सतां गतिं समालेभे सम्यग्ज्ञानपरायणः॥ ८॥

sarvakarmaphalaM prApya dvijo vedapriyassadA॥ satAM gatiM samAlebhe samyagjJAnaparAyaNaH॥ 8॥

तत्पुत्रास्तादृशाश्चासंश्चत्वारो मुनिसत्तमाः ॥ शिवपूजारता नित्यं पित्रोरनवमास्सदा ॥ ९ ॥

tatputrAstAdRzAzcAsaMzcatvAro munisattamAH ॥ zivapUjAratA nityaM pitroranavamAssadA ॥ 9 ॥

देवप्रियश्च तज्ज्येष्ठः प्रियमेधास्ततः परम्॥ तृतीयस्तु कृतो नाम धर्मवाही च सुव्रतः ॥ १० ॥

devapriyazca tajjyeSThaH priyamedhAstataH param॥ tRtIyastu kRto nAma dharmavAhI ca suvrataH ॥ 10 ॥

तेषां पुण्यप्रतापाच्च पृथिव्यां सुखमैधत ॥ शुक्लपक्षे यथा चन्द्रो वर्द्धते च निरंतरम् ॥ ११॥

teSAM puNyapratApAcca pRthivyAM sukhamaidhata ॥ zuklapakSe yathA candro varddhate ca niraMtaram ॥ 11॥

तथा तेषां गुणास्तत्र वर्द्धन्ते स्म सुखावहाः ॥ ब्रह्मतेजोमयी सा वै नगरी चाभवत्तदा ॥ १२॥

tathA teSAM guNAstatra varddhante sma sukhAvahAH ॥ brahmatejomayI sA vai nagarI cAbhavattadA ॥ 12॥

एतस्मिन्नन्तरे तत्र यज्जातं वृत्तमुत्तमम्॥ श्रूयतां तद्द्विजश्रेष्ठाः कथयामि यथाश्रुतम् ॥ १३॥

etasminnantare tatra yajjAtaM vRttamuttamam॥ zrUyatAM taddvijazreSThAH kathayAmi yathAzrutam ॥ 13॥

पर्वते रत्नमाले च दूषणाख्यो महासुरः ॥ बलवान्दैत्यराजश्च धर्मद्वेषी निरन्तरम् ॥ १४॥

parvate ratnamAle ca dUSaNAkhyo mahAsuraH ॥ balavAndaityarAjazca dharmadveSI nirantaram ॥ 14॥

ब्रह्मणो वरदानाच्च जगतुच्छीचकार ह॥ देवा पराजितास्तेन स्थानान्निस्सारितास्तथा॥ १५॥

brahmaNo varadAnAcca jagatucchIcakAra ha॥ devA parAjitAstena sthAnAnnissAritAstathA॥ 15॥

पृथिव्यां वेदधर्माश्च स्मृतिधर्माश्च सर्वशः ॥ स्फोटितास्तेन दुष्टेन सिंहेनेव शशा खलु ॥ १६ ॥

pRthivyAM vedadharmAzca smRtidharmAzca sarvazaH ॥ sphoTitAstena duSTena siMheneva zazA khalu ॥ 16 ॥

यावंतो वेदधर्माश्च तावंतो दूरतः कृताः ॥ तीर्थेतीर्थे तथा क्षेत्रे धर्मो नीतश्च दूरतः ॥ १७॥

yAvaMto vedadharmAzca tAvaMto dUrataH kRtAH ॥ tIrthetIrthe tathA kSetre dharmo nItazca dUrataH ॥ 17॥

अवंती नगरी रम्या तत्रैका दृश्यते पुनः ॥ इत्थं विचार्य तेनैव यत्कृतं श्रूयतां हि तत् ॥ १८ ॥

avaMtI nagarI ramyA tatraikA dRzyate punaH ॥ itthaM vicArya tenaiva yatkRtaM zrUyatAM hi tat ॥ 18 ॥

बहुसैन्यसमायुक्तो दूषणस्स महासुरः ॥ तत्रस्थान्ब्रह्मणान्सर्वानुद्दिश्य समुपाययौ ॥ १९ ॥

bahusainyasamAyukto dUSaNassa mahAsuraH ॥ tatrasthAnbrahmaNAnsarvAnuddizya samupAyayau ॥ 19 ॥

तत्रागत्य स दैत्येन्द्रश्चतुरो दैत्यसत्तमान् ॥ प्रोवाचाहूय वचनं विप्र द्रोही महाखलः ॥ २० ॥

tatrAgatya sa daityendrazcaturo daityasattamAn ॥ provAcAhUya vacanaM vipra drohI mahAkhalaH ॥ 20 ॥

दैत्य उवाच ॥ किमेते ब्राह्मणा दुष्टा न कुर्वंति वचो मम ॥ वेदधर्मरता एते सर्वे दंड्या मते मम ॥ २१॥

daitya uvAca ॥ kimete brAhmaNA duSTA na kurvaMti vaco mama ॥ vedadharmaratA ete sarve daMDyA mate mama ॥ 21॥

सर्वे देवा मया लोके राजानश्च पराजिताः ॥ वशे किं ब्राह्मणाश्शक्या न कर्तुं दैत्यसत्तमाः ॥ २२॥

sarve devA mayA loke rAjAnazca parAjitAH ॥ vaze kiM brAhmaNAzzakyA na kartuM daityasattamAH ॥ 22॥

यदि जीवितुमिच्छा स्यात्तदा धर्मं शिवस्य च ॥ वेदानां परमं धर्मं त्यक्त्वा सुखसुभागिनः ॥ २३ ॥

yadi jIvitumicchA syAttadA dharmaM zivasya ca ॥ vedAnAM paramaM dharmaM tyaktvA sukhasubhAginaH ॥ 23 ॥

अन्यथा जीवने तेषां संशयश्च भविष्यति ॥ इति सत्यं मया प्रोक्तं तत्कुरुध्वं विशंकिताः ॥ २४ ॥

anyathA jIvane teSAM saMzayazca bhaviSyati ॥ iti satyaM mayA proktaM tatkurudhvaM vizaMkitAH ॥ 24 ॥

सूत उवाच ॥ इति निश्चित्य ते दैत्याश्चत्वारः पावका इव ॥ चतुर्दिक्षु तदा जाताः प्रलये च यथा पुरा ॥ २५ ॥

sUta uvAca ॥ iti nizcitya te daityAzcatvAraH pAvakA iva ॥ caturdikSu tadA jAtAH pralaye ca yathA purA ॥ 25 ॥

ते ब्राह्मणास्तथा श्रुत्वा दैत्यानामुद्यमं तदा ॥ न दुःखं लेभिरे तत्र शिवध्यान परायणाः ॥ २६ ॥

te brAhmaNAstathA zrutvA daityAnAmudyamaM tadA ॥ na duHkhaM lebhire tatra zivadhyAna parAyaNAH ॥ 26 ॥

धैर्यं समाश्रितास्ते च रेखामात्रं तदा द्विजाः ॥ न चेलुः परमध्यानाद्वराकाः के शिवाग्रतः ॥ २७ ॥

dhairyaM samAzritAste ca rekhAmAtraM tadA dvijAH ॥ na celuH paramadhyAnAdvarAkAH ke zivAgrataH ॥ 27 ॥

एतस्मिन्नन्तरे तैस्तु व्याप्तासीन्नगरी शुभा ॥ लोकाश्च पीडितास्तैस्तु ब्राह्मणान्समुपाययुः ॥ २८ ॥

etasminnantare taistu vyAptAsInnagarI zubhA ॥ lokAzca pIDitAstaistu brAhmaNAnsamupAyayuH ॥ 28 ॥

लोका ऊचुः ॥ स्वामिनः किं च कर्त्तव्यं दुष्टाश्च समुपागताः ॥ हिंसिता बहवो लोका आगताश्च समीपतः ॥ २९ ॥

lokA UcuH ॥ svAminaH kiM ca karttavyaM duSTAzca samupAgatAH ॥ hiMsitA bahavo lokA AgatAzca samIpataH ॥ 29 ॥

सूत उवाच ॥ तेषामिति वचश्श्रुत्वा वेदप्रियसुताश्च ते ॥ समूचुर्ब्राह्मणास्तान्वै विश्वस्ताश्शंकरे सदा ॥ ३०॥

sUta uvAca ॥ teSAmiti vacazzrutvA vedapriyasutAzca te ॥ samUcurbrAhmaNAstAnvai vizvastAzzaMkare sadA ॥ 30॥

ब्राह्मणा ऊचुः ॥ श्रूयतां विद्यते नैव बलं दुष्टभयावहम्॥ न शस्त्राणि तथा संति यच्च ते विमुखाः पुनः ॥ ३१॥

brAhmaNA UcuH ॥ zrUyatAM vidyate naiva balaM duSTabhayAvaham॥ na zastrANi tathA saMti yacca te vimukhAH punaH ॥ 31॥

सामान्यस्यापमानो नो ह्याश्रयस्य भवेदिह ॥ पुनश्च किं समर्थस्य शिवस्येह भविष्यति ॥ ३२॥

sAmAnyasyApamAno no hyAzrayasya bhavediha ॥ punazca kiM samarthasya zivasyeha bhaviSyati ॥ 32॥

शिवो रक्षां करोत्वद्यासुराणां भयतः प्रभुः ॥ नान्यथा शरणं लोके भक्तवत्सलतश्शिवात् ॥ ३३॥

zivo rakSAM karotvadyAsurANAM bhayataH prabhuH ॥ nAnyathA zaraNaM loke bhaktavatsalatazzivAt ॥ 33॥

सूत उवाच ॥ इति धैर्यं समास्थाय समर्चां पार्थिवस्य च ॥ कृत्वा ते च द्विजाः सम्यक्स्थिता ध्यानपरायणाः ॥ दृष्टा दैत्येन तावच्च ते विप्रास्सबलेन हि ॥ ३४ ॥

sUta uvAca ॥ iti dhairyaM samAsthAya samarcAM pArthivasya ca ॥ kRtvA te ca dvijAH samyaksthitA dhyAnaparAyaNAH ॥ dRSTA daityena tAvacca te viprAssabalena hi ॥ 34 ॥

दूषणेन वचः प्रोक्तं हन्यतां वध्यतामिति ॥ तच्छ्रुतं तैस्तदा नैव दैत्यप्रोक्तं वचो द्विजैः ॥ वेदप्रियसुतैश्शंभोर्ध्यानमार्गपरायणैः ॥ ३५ ॥

dUSaNena vacaH proktaM hanyatAM vadhyatAmiti ॥ tacchrutaM taistadA naiva daityaproktaM vaco dvijaiH ॥ vedapriyasutaizzaMbhordhyAnamArgaparAyaNaiH ॥ 35 ॥

अथ यावत्स दुष्टात्मा हन्तुमैच्छद्द्विजांश्च तान्॥ तावच्च प्रार्थिवस्थाने गर्त्तं आसीत्सशब्दकः॥ ३६॥

atha yAvatsa duSTAtmA hantumaicchaddvijAMzca tAn॥ tAvacca prArthivasthAne garttaM AsItsazabdakaH॥ 36॥

गर्तात्ततस्समुत्पन्नः शिवो विकटरूपधृक् ॥ महाकाल इति ख्यातो दुष्टहंता सतां गतिः ॥ ३७॥

gartAttatassamutpannaH zivo vikaTarUpadhRk ॥ mahAkAla iti khyAto duSTahaMtA satAM gatiH ॥ 37॥

महाकालस्समुत्पन्नो दुष्टानां त्वादृशामहम्॥ खल त्वं ब्राह्मणानां हि समीपाद्दूरतो व्रज॥ ३८॥

mahAkAlassamutpanno duSTAnAM tvAdRzAmaham॥ khala tvaM brAhmaNAnAM hi samIpAddUrato vraja॥ 38॥

इत्युक्त्वा हुंकृतेनैव भस्मसात्कृतवांस्तदा॥ दूषणं च महाकालः शंकरस्सबलं द्रुतम् ॥ ३९ ॥

ityuktvA huMkRtenaiva bhasmasAtkRtavAMstadA॥ dUSaNaM ca mahAkAlaH zaMkarassabalaM drutam ॥ 39 ॥

कियत्सैन्यं हतं तेन किंचित्सैन्यं पलायितम्॥ दूषणश्च हतस्तेन शिवेनेह परात्मना ॥ ४०॥

kiyatsainyaM hataM tena kiMcitsainyaM palAyitam॥ dUSaNazca hatastena ziveneha parAtmanA ॥ 40॥

सूर्यं दृष्ट्वा यथा याति संक्षयं सर्वशस्तमः ॥ तथैव च शिवं दृष्ट्वा तत्सैन्यं विननाश ह॥ ४१॥

sUryaM dRSTvA yathA yAti saMkSayaM sarvazastamaH ॥ tathaiva ca zivaM dRSTvA tatsainyaM vinanAza ha॥ 41॥

देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिः पपात ह॥ देवास्समाययुस्सर्वे हरिब्रह्मादयस्तथा ॥ ४२ ॥

devadundubhayo neduH puSpavRSTiH papAta ha॥ devAssamAyayussarve haribrahmAdayastathA ॥ 42 ॥

भक्त्या प्रणम्य तं देवं शंकरं लोकशंकरम् ॥ तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैः कृतांजलिपुटा द्विजाः ॥ ४३ ॥

bhaktyA praNamya taM devaM zaMkaraM lokazaMkaram ॥ tuSTuvurvividhaiH stotraiH kRtAMjalipuTA dvijAH ॥ 43 ॥

ब्राह्मणांश्च समाश्वास्य सुप्रसन्नश्शिवस्स्वयम् ॥ वरं ब्रूतेति चोवाच महाकालो महेश्वरः ॥ ४४॥

brAhmaNAMzca samAzvAsya suprasannazzivassvayam ॥ varaM brUteti covAca mahAkAlo mahezvaraH ॥ 44॥

तच्छ्रुत्वा ते द्विजास्सर्वे कृताञ्जलिपुटास्तदा ॥ सुप्रणम्य शिवं भक्त्या प्रोचुस्संनतमस्तकाः ॥ ४५ ॥

tacchrutvA te dvijAssarve kRtAJjalipuTAstadA ॥ supraNamya zivaM bhaktyA procussaMnatamastakAH ॥ 45 ॥

॥ द्विजा ऊचुः ॥ महाकाल महादेव दुष्टदण्डकर प्रभो ॥ मुक्तिं प्रयच्छ नश्शंभो संसारांबुधितश्शिव ॥ ४६ ॥

॥ dvijA UcuH ॥ mahAkAla mahAdeva duSTadaNDakara prabho ॥ muktiM prayaccha nazzaMbho saMsArAMbudhitazziva ॥ 46 ॥

अत्रैव लोकरक्षार्थं स्थातव्यं हि त्वया शिव ॥ स्वदर्शकान्नराञ्छम्भो तारय त्वं सदा प्रभो ॥ ४७ ॥

atraiva lokarakSArthaM sthAtavyaM hi tvayA ziva ॥ svadarzakAnnarAJchambho tAraya tvaM sadA prabho ॥ 47 ॥

सूत उवाच ॥ इत्युक्तस्तैश्शिवस्तत्र तस्थौ गर्ते सुशोभने ॥ भक्तानां चैव रक्षार्थं दत्त्वा तेभ्यश्च सद्गतिम् ॥ ४८॥

sUta uvAca ॥ ityuktastaizzivastatra tasthau garte suzobhane ॥ bhaktAnAM caiva rakSArthaM dattvA tebhyazca sadgatim ॥ 48॥

द्विजास्ते मुक्तिमापन्नाश्चतुर्द्दिक्षु शिवास्पदम् ॥ क्रोशमात्रं तदा जातं लिंगरूपिण एव च ॥ ४९॥

dvijAste muktimApannAzcaturddikSu zivAspadam ॥ krozamAtraM tadA jAtaM liMgarUpiNa eva ca ॥ 49॥

महाकालेश्वरो नाम शिवः ख्यातश्च भूतले ॥ तं दृष्ट्वा न भवेत्स्वप्ने किंचिद्दुःखमपि द्विजाः ॥ ५० ॥

mahAkAlezvaro nAma zivaH khyAtazca bhUtale ॥ taM dRSTvA na bhavetsvapne kiMcidduHkhamapi dvijAH ॥ 50 ॥

यंयं काममपेक्ष्यैव तल्लिंगं भजते तु यः ॥ तंतं काममवाप्नोति लभेन्मोक्षं परत्र च ॥ ५१ ॥

yaMyaM kAmamapekSyaiva talliMgaM bhajate tu yaH ॥ taMtaM kAmamavApnoti labhenmokSaM paratra ca ॥ 51 ॥

एतत्सर्वं समाख्यातं महाकालस्य सुव्रताः ॥ समुद्भवश्च माहात्म्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ ॥ ५२ ॥

etatsarvaM samAkhyAtaM mahAkAlasya suvratAH ॥ samudbhavazca mAhAtmyaM kimanyacchrotumicchatha ॥ 52 ॥