॥ सूत उवाच ॥ कदाचित्स ऋषिश्रेष्ठो ह्यत्रिर्ब्रह्मविदां वरः ॥ जागृतश्च जलं देहि प्रत्युवाच प्रियामिति ॥ १ ॥

॥ sUta uvAca ॥ kadAcitsa RSizreSTho hyatrirbrahmavidAM varaH ॥ jAgRtazca jalaM dehi pratyuvAca priyAmiti ॥ 1 ॥

सापि साध्वी त्ववश्यं च गृहीत्वाथ कमण्डलुम् ॥ जगाम विपिने तत्र जलं मे नीयते कुतः ॥ २॥

sApi sAdhvI tvavazyaM ca gRhItvAtha kamaNDalum ॥ jagAma vipine tatra jalaM me nIyate kutaH ॥ 2॥

किं करोमि क्व गच्छामि कुतो नीयेत वै जलम्॥ इति विस्मयमापन्ना तां गंगां हि ददर्श सा॥ ३ ॥

kiM karomi kva gacchAmi kuto nIyeta vai jalam॥ iti vismayamApannA tAM gaMgAM hi dadarza sA॥ 3 ॥

तामनुव्रजती यावत् साब्रवीच्च सदा हि ताम् ॥ गंगा सरिद्वरा देवी बिभ्रती सुन्दरां तनुम्॥ ४॥

tAmanuvrajatI yAvat sAbravIcca sadA hi tAm ॥ gaMgA saridvarA devI bibhratI sundarAM tanum॥ 4॥

गंगोवाच ॥ प्रसन्नास्मि च ते देवि कुत्र यासि वदाधुना॥ धन्या त्वं सुभगे सत्यं तवाज्ञां च करोम्यहम् ॥ ५॥

gaMgovAca ॥ prasannAsmi ca te devi kutra yAsi vadAdhunA॥ dhanyA tvaM subhage satyaM tavAjJAM ca karomyaham ॥ 5॥

सूत उवाच॥ तद्वचश्च तदा श्रुत्वा ऋषिपत्नी तपस्विनी॥ प्रत्युवाच वचः प्रीत्या स्वयं सुचकिता द्विजाः ॥ ६ ॥

sUta uvAca॥ tadvacazca tadA zrutvA RSipatnI tapasvinI॥ pratyuvAca vacaH prItyA svayaM sucakitA dvijAH ॥ 6 ॥

अनसूयोवाच ॥ का त्वं कमलपत्राक्षि कुतो वा त्वं समागता ॥ तथ्यं ब्रूहि कृपां कृत्वा साध्वी सुप्रवदा सती॥ ७॥

anasUyovAca ॥ kA tvaM kamalapatrAkSi kuto vA tvaM samAgatA ॥ tathyaM brUhi kRpAM kRtvA sAdhvI supravadA satI॥ 7॥

सूत उवाच॥ इत्युक्ते च तया तत्र मुनिपत्न्या मुनीश्वराः॥ सरिद्वरा दिव्यरूपा गंगा वाक्यमथाब्रवीत्॥ ८॥

sUta uvAca॥ ityukte ca tayA tatra munipatnyA munIzvarAH॥ saridvarA divyarUpA gaMgA vAkyamathAbravIt॥ 8॥

गंगोवाच॥ स्वामिनः सेवनं दृष्ट्वा शिवस्य च परात्मनः ॥ साध्वि धर्मं च ते दृष्ट्वा स्थितास्मि तव सन्निधौ ॥ ९॥

gaMgovAca॥ svAminaH sevanaM dRSTvA zivasya ca parAtmanaH ॥ sAdhvi dharmaM ca te dRSTvA sthitAsmi tava sannidhau ॥ 9॥

अहं गंगा समायाता भजनात्ते शुचिस्मिते॥ वशीभूता ह्यहं जाता यदिच्छसि वृणीष्व तत् ॥ १०॥

ahaM gaMgA samAyAtA bhajanAtte zucismite॥ vazIbhUtA hyahaM jAtA yadicchasi vRNISva tat ॥ 10॥

सूत उवाच॥ इत्युक्ते गंगया साध्वी नमस्कृत्य पुरः स्थिता ॥ उवाचेति जलं देहि चेत्प्रसन्ना ममाऽधुना ॥ ११॥

sUta uvAca॥ ityukte gaMgayA sAdhvI namaskRtya puraH sthitA ॥ uvAceti jalaM dehi cetprasannA mamA'dhunA ॥ 11॥

इत्येतद्वचनं श्रुत्वा गर्तं कुर्ष्विति साऽब्रवीत् । शीघ्रं चायाच्च तत्कृत्वा स्थिता तत्क्षणमात्रतः ॥ १२॥

ityetadvacanaM zrutvA gartaM kurSviti sA'bravIt । zIghraM cAyAcca tatkRtvA sthitA tatkSaNamAtrataH ॥ 12॥

तत्र सा च प्रविष्टा च जलरूपमभूत्तदा ॥ आश्चर्य्यं परमं गत्वा गृहीतं च जलं तया ॥ १३ ॥

tatra sA ca praviSTA ca jalarUpamabhUttadA ॥ AzcaryyaM paramaM gatvA gRhItaM ca jalaM tayA ॥ 13 ॥

उवाच वचनं चैतल्लोकानां सुखहेतवे ॥ अनसूया मुनेः पत्नी दिव्यरूपां सरिद्वराम् ॥ १४ ॥

uvAca vacanaM caitallokAnAM sukhahetave ॥ anasUyA muneH patnI divyarUpAM saridvarAm ॥ 14 ॥

अनसूयोवाच ॥ यदि त्वं सुप्रसन्ना मे वर्तसे च कृपामयि ॥ स्थातव्यं च त्वया तावन्मत्स्वामी यावदा व्रजेत् ॥ १५॥

anasUyovAca ॥ yadi tvaM suprasannA me vartase ca kRpAmayi ॥ sthAtavyaM ca tvayA tAvanmatsvAmI yAvadA vrajet ॥ 15॥

सूत उवाच ॥ इति श्रुत्वानसूयाया वचनं सुखदं सताम्॥ गंगोवाच प्रसन्नाति ह्यत्रेर्दास्यसि मेऽनघे ॥ १६॥

sUta uvAca ॥ iti zrutvAnasUyAyA vacanaM sukhadaM satAm॥ gaMgovAca prasannAti hyatrerdAsyasi me'naghe ॥ 16॥

इत्युक्ते च तया तत्र ह्यनपायि कृतन्तथा ॥ स्वामिने तज्जलं दिव्यं दत्त्वा तत्पुरतः स्थिता ॥ १७ ॥

ityukte ca tayA tatra hyanapAyi kRtantathA ॥ svAmine tajjalaM divyaM dattvA tatpurataH sthitA ॥ 17 ॥

स ऋषिश्चापि सुप्रीत्या स्वाचम्य विधिपूर्वकम् ॥ पपौ दिव्यं जलं तच्च पीत्वा सुखमवाप ह ॥ १८ ॥

sa RSizcApi suprItyA svAcamya vidhipUrvakam ॥ papau divyaM jalaM tacca pItvA sukhamavApa ha ॥ 18 ॥

अहो नित्यं जलं यच्च पीयते तज्जलं न हि ॥ विचार्येति च तेनाशु परितश्चावलोकितम् ॥ १९॥

aho nityaM jalaM yacca pIyate tajjalaM na hi ॥ vicAryeti ca tenAzu paritazcAvalokitam ॥ 19॥

शुष्कान्वृक्षान्समालोक्य दिशो रूक्षतरास्तथा॥ उवाच तामृषिश्रेष्ठो न जातं वर्षणं पुनः ॥ २०॥

zuSkAnvRkSAnsamAlokya dizo rUkSatarAstathA॥ uvAca tAmRSizreSTho na jAtaM varSaNaM punaH ॥ 20॥

तदुक्तं तत्समाकर्ण्य नेतिनेति प्रियान्तदा ॥ तामुवाच पुनः सोऽपि जलं नीतं कुतस्त्वया ॥ २१ ॥

taduktaM tatsamAkarNya netineti priyAntadA ॥ tAmuvAca punaH so'pi jalaM nItaM kutastvayA ॥ 21 ॥

इत्युक्ते तु तदा तेन विस्मयं परमं गता ॥ अनसूया स्वमनसि सचिन्ता तु मुनीश्वराः ॥ २२ ॥

ityukte tu tadA tena vismayaM paramaM gatA ॥ anasUyA svamanasi sacintA tu munIzvarAH ॥ 22 ॥

निवेद्यते मया चेद्वै तदोत्कर्षो भवेन्मम ॥ निवेद्यते यदा नैव व्रतभङ्गो भवेन्मम ॥ २३॥

nivedyate mayA cedvai tadotkarSo bhavenmama ॥ nivedyate yadA naiva vratabhaGgo bhavenmama ॥ 23॥

नोभयं च तथा स्याद्वै निवेद्यं तत्तथा मम ॥ इति यावद्विचार्येत तावत्पृष्टा पुनः पुनः ॥ २४ ॥

nobhayaM ca tathA syAdvai nivedyaM tattathA mama ॥ iti yAvadvicAryeta tAvatpRSTA punaH punaH ॥ 24 ॥

अथानुग्रहतः शंभोः प्राप्तबुद्धिः पतिव्रता ॥ उवाच श्रूयतां स्वामिन्यज्जातं कथयामि ते ॥ २५॥

athAnugrahataH zaMbhoH prAptabuddhiH pativratA ॥ uvAca zrUyatAM svAminyajjAtaM kathayAmi te ॥ 25॥

अनसूयोवाच ॥ शंकरस्य प्रतापाच्च तवैव सुकृतैस्तथा ॥ गंगा समागतात्रैव तदीयं सलिलन्त्विदम् ॥ २६ ॥

anasUyovAca ॥ zaMkarasya pratApAcca tavaiva sukRtaistathA ॥ gaMgA samAgatAtraiva tadIyaM salilantvidam ॥ 26 ॥

सूत उवाच ॥ एवं वचस्तदा श्रुत्वा मुनिर्विस्मयमानसः ॥ प्रियामुवाच सुप्रीत्या शंकरं मनसा स्मरन्॥ २७ ॥

sUta uvAca ॥ evaM vacastadA zrutvA munirvismayamAnasaH ॥ priyAmuvAca suprItyA zaMkaraM manasA smaran॥ 27 ॥

अत्रिरुवाच ॥ प्रिये सुन्दरि त्वं सत्यमथ वाचं व्यलीककाम् ॥ ब्रवीषि च यथार्थं त्वं न मन्ये दुर्लभन्त्विदम् ॥ २८ ॥

atriruvAca ॥ priye sundari tvaM satyamatha vAcaM vyalIkakAm ॥ bravISi ca yathArthaM tvaM na manye durlabhantvidam ॥ 28 ॥

असाध्यं योगिभिर्यच्च देवैरपि सदा शुभे ॥ तच्चैवाद्य कथं जातं विस्मयः परमो मम ॥ २९ ॥

asAdhyaM yogibhiryacca devairapi sadA zubhe ॥ taccaivAdya kathaM jAtaM vismayaH paramo mama ॥ 29 ॥

यद्येवं दृश्यते चेद्वै तन्मयेहं न चान्यथा ॥ इति तद्वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच पतिप्रिया ॥ ३० ॥

yadyevaM dRzyate cedvai tanmayehaM na cAnyathA ॥ iti tadvacanaM zrutvA pratyuvAca patipriyA ॥ 30 ॥

अनसूयोवाच ॥ आगम्यतां मया सार्द्धं त्वया नाथ महामुने ॥ सरिद्वराया गंगाया द्रष्टुमिच्छा भवेद्यदि ॥ ३१ ॥

anasUyovAca ॥ AgamyatAM mayA sArddhaM tvayA nAtha mahAmune ॥ saridvarAyA gaMgAyA draSTumicchA bhavedyadi ॥ 31 ॥

सूत उवाच ॥ इत्युक्त्वा तु समादाय पतिं तं सा पतिव्रता ॥ गता द्रुतं शिवं स्मृत्वा यत्र गंगा सरिद्वरा॥ ३२॥

sUta uvAca ॥ ityuktvA tu samAdAya patiM taM sA pativratA ॥ gatA drutaM zivaM smRtvA yatra gaMgA saridvarA॥ 32॥

दर्शयामास तां तत्र गंगां पत्ये पतिव्रता ॥ गर्ते च संस्थितां तत्र स्वयं दिव्यस्वरूपिणीम् ॥ ३३॥

darzayAmAsa tAM tatra gaMgAM patye pativratA ॥ garte ca saMsthitAM tatra svayaM divyasvarUpiNIm ॥ 33॥

तत्र गत्वा ऋषिश्रेष्ठो गर्तं च जलपूरितम् ॥ आकण्ठं सुन्दरं दृष्ट्वा धन्येयमिति चाब्रवीत् ॥ ३४॥

tatra gatvA RSizreSTho gartaM ca jalapUritam ॥ AkaNThaM sundaraM dRSTvA dhanyeyamiti cAbravIt ॥ 34॥

किं मदीयं तपश्चैव किमन्येषां पुनस्तदा ॥ इत्युक्तो मुनिशार्दूलो भक्त्या तुष्टाव तां तदा ॥ ३५॥

kiM madIyaM tapazcaiva kimanyeSAM punastadA ॥ ityukto munizArdUlo bhaktyA tuSTAva tAM tadA ॥ 35॥

ततो हि स मुनिस्तत्र सुस्नातः सुभगे जले ॥ आचम्य पुनरेवात्र स्तुतिं चक्रे पुनः पुनः ॥ ३६ ॥

tato hi sa munistatra susnAtaH subhage jale ॥ Acamya punarevAtra stutiM cakre punaH punaH ॥ 36 ॥

अनसूयापि संस्नाता सुन्दरे तज्जले तदा ॥ नित्यं चक्रे मुनिः कर्म सानसूयापि सुव्रता ॥ ३७॥

anasUyApi saMsnAtA sundare tajjale tadA ॥ nityaM cakre muniH karma sAnasUyApi suvratA ॥ 37॥

ततस्सोवाच तां गंगा गम्यते स्वस्थलं मया ॥ इत्युक्ते च पुनः साध्वी तामुवाच सरिद्वराम् ॥ ३८॥

tatassovAca tAM gaMgA gamyate svasthalaM mayA ॥ ityukte ca punaH sAdhvI tAmuvAca saridvarAm ॥ 38॥

अनसूयोवाच ॥ यदि प्रसन्ना देवेशि यद्यस्ति च कृपा मयि ॥ त्वया स्थेयं निश्चलत्वादस्मिन्देवि तपोवने ॥ ३९ ॥

anasUyovAca ॥ yadi prasannA devezi yadyasti ca kRpA mayi ॥ tvayA stheyaM nizcalatvAdasmindevi tapovane ॥ 39 ॥

महतां च स्वभावश्च नांगीकृत्य परित्यजेत्॥ इत्युक्ता च करौ बद्ध्वा तां तुष्टाव पुनःपुनः॥ ४०॥

mahatAM ca svabhAvazca nAMgIkRtya parityajet॥ ityuktA ca karau baddhvA tAM tuSTAva punaHpunaH॥ 40॥

ऋषिश्चापि तथोवाच त्वया स्थेयं सरिद्वरे ॥ सानुकूला भव त्वं हि सनाथान्देवि नः कुरु ॥ ४१ ॥

RSizcApi tathovAca tvayA stheyaM saridvare ॥ sAnukUlA bhava tvaM hi sanAthAndevi naH kuru ॥ 41 ॥

तदीयं तद्वचः श्रुत्वा रम्यं गंगा सरिद्वरा ॥ प्रसन्नमानसा गंगाऽनसूयां वाक्यमब्रवीत् ॥ ४२ ॥

tadIyaM tadvacaH zrutvA ramyaM gaMgA saridvarA ॥ prasannamAnasA gaMgA'nasUyAM vAkyamabravIt ॥ 42 ॥

गंगोवाच ॥ शंकरार्चनसंभूतफलं वर्षस्य यच्छसि ॥ स्वामिनश्च तदा स्थास्ये देवानामुपकारणात। ॥ ४३॥

gaMgovAca ॥ zaMkarArcanasaMbhUtaphalaM varSasya yacchasi ॥ svAminazca tadA sthAsye devAnAmupakAraNAta। ॥ 43॥

तथा दानैर्न मे तुष्टिस्तीर्थस्नानैस्तथा च वै ॥ यज्ञैस्तथाथ वा योगैर्यथा पातिव्रतेन च ॥ ४४ ॥

tathA dAnairna me tuSTistIrthasnAnaistathA ca vai ॥ yajJaistathAtha vA yogairyathA pAtivratena ca ॥ 44 ॥

पतिव्रतां यथा दृष्ट्वा मनसः प्रीणनं भवेत् ॥ तथा नान्यैरुपायैश्च सत्यं मे व्याहृतं सति ॥ ४५॥

pativratAM yathA dRSTvA manasaH prINanaM bhavet ॥ tathA nAnyairupAyaizca satyaM me vyAhRtaM sati ॥ 45॥

पतिव्रतां स्त्रियं दृष्ट्वा पापनाशो भवेन्मम ॥ शुद्धा जाता विशेषेण गौरीतुल्या पतिव्रता ॥ ४६ ॥

pativratAM striyaM dRSTvA pApanAzo bhavenmama ॥ zuddhA jAtA vizeSeNa gaurItulyA pativratA ॥ 46 ॥

तस्माच्च यदि लोकस्य हिताय तत्प्रयच्छसि ॥ तर्ह्यहं स्थिरतां यास्ये यदि कल्याणमिच्छसि॥ ४७ ॥

tasmAcca yadi lokasya hitAya tatprayacchasi ॥ tarhyahaM sthiratAM yAsye yadi kalyANamicchasi॥ 47 ॥

सूत उवाच ॥ इत्येवं वचनं श्रुत्वाऽनसूया सा पतिव्रता ॥ गंगायै प्रददौ पुण्यं सर्वं तद्वर्षसंभवम् ॥ ४८ ॥

sUta uvAca ॥ ityevaM vacanaM zrutvA'nasUyA sA pativratA ॥ gaMgAyai pradadau puNyaM sarvaM tadvarSasaMbhavam ॥ 48 ॥

महतां च स्वभावो हि परेषां हितमावहेत् ॥ सुवर्णं चन्दनं चेक्षुरसस्तत्र निदर्शनम् ॥ ४९ ॥

mahatAM ca svabhAvo hi pareSAM hitamAvahet ॥ suvarNaM candanaM cekSurasastatra nidarzanam ॥ 49 ॥

एतद्दृष्ट्वानसूयं तत्कर्म पातिव्रतं महत् ॥ प्रसन्नोभून्महादेवः पार्थिवादाविराशु वै ॥ ५० ॥

etaddRSTvAnasUyaM tatkarma pAtivrataM mahat ॥ prasannobhUnmahAdevaH pArthivAdAvirAzu vai ॥ 50 ॥

शंभुरुवाच ॥ दृष्ट्वा ते कर्म साध्व्येतत् प्रसन्नोऽस्मि पतिव्रते ॥ वरं ब्रूहि प्रिये मत्तो यतः प्रियतरासि मे॥ ५१ ॥

zaMbhuruvAca ॥ dRSTvA te karma sAdhvyetat prasanno'smi pativrate ॥ varaM brUhi priye matto yataH priyatarAsi me॥ 51 ॥

अथ तौ दम्पती शंभुमभूतां सुन्दराकृतिम् ॥ पञ्चवक्त्रादिसंयुक्तं हरं प्रेक्ष्य सुविस्मितौ ॥ ५२ ॥

atha tau dampatI zaMbhumabhUtAM sundarAkRtim ॥ paJcavaktrAdisaMyuktaM haraM prekSya suvismitau ॥ 52 ॥

नत्वा स्तुत्वा करौ बद्ध्वा महाभक्तिसमन्वितौ ॥ अवोचेतां समभ्यर्च्य शंकरं लोकशंकरम् ॥ ५३ ॥

natvA stutvA karau baddhvA mahAbhaktisamanvitau ॥ avocetAM samabhyarcya zaMkaraM lokazaMkaram ॥ 53 ॥

दम्पती ऊचतुः ॥ यदि प्रसन्नो देवेश प्रसन्ना जगदम्बिका ॥ अस्मिंस्तपोवने तिष्ठ लोकानां सुखदो भव ॥ ५४ ॥

dampatI UcatuH ॥ yadi prasanno deveza prasannA jagadambikA ॥ asmiMstapovane tiSTha lokAnAM sukhado bhava ॥ 54 ॥

प्रसन्ना च तदा गंगा प्रसन्नश्च शिवस्तदा ॥ उभौ तौ च स्थितौ तत्र यत्रासीदृषिसत्तमः ॥ ५५ ॥

prasannA ca tadA gaMgA prasannazca zivastadA ॥ ubhau tau ca sthitau tatra yatrAsIdRSisattamaH ॥ 55 ॥

अत्रीश्वरश्च नाम्नासीदीश्वरः परदुःखहा ॥ गंगा सापि स्थिता तत्र तदा गर्तेथ मायया ॥ ५६ ॥

atrIzvarazca nAmnAsIdIzvaraH paraduHkhahA ॥ gaMgA sApi sthitA tatra tadA gartetha mAyayA ॥ 56 ॥

तद्दिनं हि समारभ्य तत्राक्षय्यजलं सदा ॥ हस्तमात्रे हि तद्गर्ते गंगा मन्दाकिनी ह्यभूत् ॥ ५७ ॥

taddinaM hi samArabhya tatrAkSayyajalaM sadA ॥ hastamAtre hi tadgarte gaMgA mandAkinI hyabhUt ॥ 57 ॥

तत्रैव ऋषयो दिव्याः समाजग्मुस्सहांगनाः ॥ तीर्थात्तीर्थाच्च ते सर्वे ते पुरा निर्गता द्विजाः ॥ ५८ ॥

tatraiva RSayo divyAH samAjagmussahAMganAH ॥ tIrthAttIrthAcca te sarve te purA nirgatA dvijAH ॥ 58 ॥

यवाश्च व्रीहयश्चैव यज्ञयागपरायणाः ॥ युक्ता ऋषिवरैस्तैश्च होमं चक्रुश्च ते जनाः ॥ ५९ ॥

yavAzca vrIhayazcaiva yajJayAgaparAyaNAH ॥ yuktA RSivaraistaizca homaM cakruzca te janAH ॥ 59 ॥

कर्मभिस्तैश्च संतुष्टा वृष्टिं चक्रुर्घनास्तदा ॥ आनन्दः परमो लोके बभूवातिमुनीश्वराः॥ ६० ॥

karmabhistaizca saMtuSTA vRSTiM cakrurghanAstadA ॥ AnandaH paramo loke babhUvAtimunIzvarAH॥ 60 ॥

अत्रीश्वरस्य माहात्म्यमित्युक्तं वः सुखावहम् ॥ भुक्तिमुक्तिप्रदं सर्वकामदं भक्ति वर्द्धनम् ॥ ६१ ॥

atrIzvarasya mAhAtmyamityuktaM vaH sukhAvaham ॥ bhuktimuktipradaM sarvakAmadaM bhakti varddhanam ॥ 61 ॥