वामदेव उवाच ॥ भगवन्षण्मुखाशेष विज्ञानामृतवारिधे ॥ विश्वामरेश्वरसुत प्रणतार्त्तिप्रभञ्जन ॥ १ ॥

vAmadeva uvAca ॥ bhagavanSaNmukhAzeSa vijJAnAmRtavAridhe ॥ vizvAmarezvarasuta praNatArttiprabhaJjana ॥ 1 ॥

षड्विधार्त्थपरिज्ञानमिष्टदं किमुदाहृतम् ॥ के तत्र षड्विधा अर्थाः परिज्ञानञ्च किं प्रभो ॥ २ ॥

SaDvidhArtthaparijJAnamiSTadaM kimudAhRtam ॥ ke tatra SaDvidhA arthAH parijJAnaJca kiM prabho ॥ 2 ॥

प्रतिपाद्यश्च कस्तस्य परिज्ञाने च किं फलम् ॥ एतत्सर्वं समाचक्ष्व यद्यत्पृष्टं मया गुह ॥ ३ ॥

pratipAdyazca kastasya parijJAne ca kiM phalam ॥ etatsarvaM samAcakSva yadyatpRSTaM mayA guha ॥ 3 ॥

एतमर्त्थमविज्ञाय पशुशास्त्रविमोहितः॥ अद्याप्यहम्महासेन भ्रान्तश्च शिवमायया॥ ४॥

etamartthamavijJAya pazuzAstravimohitaH॥ adyApyahammahAsena bhrAntazca zivamAyayA॥ 4॥

अहं शिवपदद्वंद्वज्ञानामृतरसायनम्॥ पीत्त्वा विगतसम्मोहो भविष्यामि यथा तथा ॥ ५ ॥

ahaM zivapadadvaMdvajJAnAmRtarasAyanam॥ pIttvA vigatasammoho bhaviSyAmi yathA tathA ॥ 5 ॥

कृपामृतार्द्रया दृष्ट्या विलोक्य सुचिरं मयि ॥ कर्त्तव्योऽनुग्रहः श्रीमत्पादाब्जशरणागते ॥ ६ ॥

kRpAmRtArdrayA dRSTyA vilokya suciraM mayi ॥ karttavyo'nugrahaH zrImatpAdAbjazaraNAgate ॥ 6 ॥

इति श्रुत्वा मुनीन्द्रोक्तं ज्ञानशक्तिधरो विभुः ॥ प्राहान्यदर्शनमहासंत्रासजनकं वचः ॥ ७ ॥

iti zrutvA munIndroktaM jJAnazaktidharo vibhuH ॥ prAhAnyadarzanamahAsaMtrAsajanakaM vacaH ॥ 7 ॥

सुब्रह्मण्य उवाच ॥ श्रूयताम्मुनिशार्दूल त्वया यत्पृष्टमादरात्॥ समष्टिव्यष्टिभावेन परिज्ञानम्महेशितुः ॥ ८ ॥

subrahmaNya uvAca ॥ zrUyatAmmunizArdUla tvayA yatpRSTamAdarAt॥ samaSTivyaSTibhAvena parijJAnammahezituH ॥ 8 ॥

प्रणवार्त्थपरिज्ञानरूपं तद्विस्तरादहम् ॥ वदामि षड्विधार्थैक्य परिज्ञानेन सुव्रत ॥ ९ ॥

praNavArtthaparijJAnarUpaM tadvistarAdaham ॥ vadAmi SaDvidhArthaikya parijJAnena suvrata ॥ 9 ॥

प्रथमो मंत्ररूपः स्याद्द्वितीयो मंत्रभावितः ॥ देवतार्त्थस्तृतीयोऽर्थः प्रपञ्चार्थस्ततः परम्॥ १०॥

prathamo maMtrarUpaH syAddvitIyo maMtrabhAvitaH ॥ devatArtthastRtIyo'rthaH prapaJcArthastataH param॥ 10॥

चतुर्थः पञ्चमार्थस्स्याद्गुरुरूपप्रदर्शकः ॥ षष्ठश्शिष्यात्मरूपोऽर्थः षड्विधार्थाः प्रकीर्त्तिताः ॥ ११ ॥

caturthaH paJcamArthassyAdgururUpapradarzakaH ॥ SaSThazziSyAtmarUpo'rthaH SaDvidhArthAH prakIrttitAH ॥ 11 ॥

तत्र मन्त्रस्वरूपन्ते वदामि मुनिसत्तम॥ येन विज्ञातमात्रेण महाज्ञानी भवेन्नरः ॥ १२ ॥

tatra mantrasvarUpante vadAmi munisattama॥ yena vijJAtamAtreNa mahAjJAnI bhavennaraH ॥ 12 ॥

आद्यस्स्वरः पंचमश्च पञ्चमान्तस्ततः परः ॥ बिन्दुनादौ च पञ्चार्णाः प्रोक्ता वेदैर्न चान्यथा ॥ १३ ॥

AdyassvaraH paMcamazca paJcamAntastataH paraH ॥ bindunAdau ca paJcArNAH proktA vedairna cAnyathA ॥ 13 ॥

एतत्समष्टिरूपो हि वेदादिस्समुदाहृतः ॥ नादस्सर्व्वसमष्टिः स्याद्बिंद्वाढ्यं यच्चतुष्टयम् ॥ १४ ॥

etatsamaSTirUpo hi vedAdissamudAhRtaH ॥ nAdassarvvasamaSTiH syAdbiMdvADhyaM yaccatuSTayam ॥ 14 ॥

व्यष्टिरूपेण संसिद्धं प्रणवे शिववाचके ॥ यंत्ररूपं शृणु प्राज्ञ शिवलिंगं तदेव हि ॥ १५ ॥

vyaSTirUpeNa saMsiddhaM praNave zivavAcake ॥ yaMtrarUpaM zRNu prAjJa zivaliMgaM tadeva hi ॥ 15 ॥

सर्व्वाधस्ताल्लिखेत्पीठं तदूर्ध्वम्प्रथमं स्वरम् ॥ उवर्णं च तदूर्द्ध्वं स्थम्पवर्गान्तं तदूर्ध्वगम् ॥ १६ ॥

sarvvAdhastAllikhetpIThaM tadUrdhvamprathamaM svaram ॥ uvarNaM ca tadUrddhvaM sthampavargAntaM tadUrdhvagam ॥ 16 ॥

तन्मस्तकस्थं बिंदुं च तदूर्द्ध्वं नादमालिखेत् ॥ यंत्रे संपूर्णतां याति सर्वकामः प्रसिध्यति ॥ १७ ॥

tanmastakasthaM biMduM ca tadUrddhvaM nAdamAlikhet ॥ yaMtre saMpUrNatAM yAti sarvakAmaH prasidhyati ॥ 17 ॥

एतं यंत्रं समालिख्य प्रणवे नव वेष्टयेत् ॥ तदुत्थेनैव नादेन विद्यन्नादावसानकम् ॥ १८ ॥

etaM yaMtraM samAlikhya praNave nava veSTayet ॥ tadutthenaiva nAdena vidyannAdAvasAnakam ॥ 18 ॥

देवतार्त्थम्प्रवक्ष्यामि गूढं सर्व्वत्र यन्मुने ॥ तव स्नेहाद्वामदेव यथा शंकरभाषितम् ॥ १९ ॥

devatArtthampravakSyAmi gUDhaM sarvvatra yanmune ॥ tava snehAdvAmadeva yathA zaMkarabhASitam ॥ 19 ॥

सद्योजातम्प्रपद्यामीत्युपक्रम्य सदाशिवोम् ॥ इति प्राह श्रुतिस्तारं ब्रह्मपंचकवाचकम् ॥ २० ॥

sadyojAtamprapadyAmItyupakramya sadAzivom ॥ iti prAha zrutistAraM brahmapaMcakavAcakam ॥ 20 ॥

विज्ञेया ब्रह्मरूपिण्यस्सूक्ष्माः पंचैव देवताः ॥ एता एव शिवस्यापि मूर्तित्वे नोपबृंहिताः ॥ २१ ॥

vijJeyA brahmarUpiNyassUkSmAH paMcaiva devatAH ॥ etA eva zivasyApi mUrtitve nopabRMhitAH ॥ 21 ॥

शिवस्य वाचको मन्त्रश्शिवमूर्त्तेश्च वाचकः ॥ मूर्त्तिमूर्तिमतोर्भेदो नात्यन्तं विद्यते यतः ॥ २२ ॥

zivasya vAcako mantrazzivamUrttezca vAcakaH ॥ mUrttimUrtimatorbhedo nAtyantaM vidyate yataH ॥ 22 ॥

ईशानमुकुटोपेत इत्यारभ्य पुरोदितः ॥ शिवस्य विग्रहः पञ्चवक्त्राणि शृणु सांप्रतम्॥ २३ ॥

IzAnamukuTopeta ityArabhya puroditaH ॥ zivasya vigrahaH paJcavaktrANi zRNu sAMpratam॥ 23 ॥

पंचमादि समारभ्य सद्योजाताद्यनुक्रमात् ॥ उर्द्ध्वांतमीशानांतं च मुखपंचकमीरितम् ॥ २४ ॥

paMcamAdi samArabhya sadyojAtAdyanukramAt ॥ urddhvAMtamIzAnAMtaM ca mukhapaMcakamIritam ॥ 24 ॥

ईशानस्यैव देवस्य चतुर्व्यूहपदे स्थितम् ॥ पुरुषाद्यं च सद्यांतं ब्रह्मरूपं चतुष्टयम् ॥ २५ ॥

IzAnasyaiva devasya caturvyUhapade sthitam ॥ puruSAdyaM ca sadyAMtaM brahmarUpaM catuSTayam ॥ 25 ॥

पंच ब्रह्मसमष्टिस्स्यादीशानं ब्रह्म विश्रुतम् ॥ पुरुषाद्यं तु तद्व्यष्टिस्सद्योजातान्तिकं मुने ॥ २६ ॥

paMca brahmasamaSTissyAdIzAnaM brahma vizrutam ॥ puruSAdyaM tu tadvyaSTissadyojAtAntikaM mune ॥ 26 ॥

अनुग्रहमयं चक्रमिदं पंचार्त्थकारणम् ॥ परब्रह्मात्मकं सूक्ष्मं निर्विकारमनामयम् ॥ २७ ॥

anugrahamayaM cakramidaM paMcArtthakAraNam ॥ parabrahmAtmakaM sUkSmaM nirvikAramanAmayam ॥ 27 ॥

अनुग्रहोऽपि द्विविधस्तिरोभावादिगोचरः ॥ प्रभुश्चान्यस्तु जीवानां परावरविमुक्तिदः ॥ २८ ॥

anugraho'pi dvividhastirobhAvAdigocaraH ॥ prabhuzcAnyastu jIvAnAM parAvaravimuktidaH ॥ 28 ॥

एतत्सदाशिवस्यैव कृत्यद्वयमुदाहृतम् ॥ अनुग्रहेऽपि सृष्ट्यादिकृत्यानां पंचकं विभोः ॥ २९ ॥

etatsadAzivasyaiva kRtyadvayamudAhRtam ॥ anugrahe'pi sRSTyAdikRtyAnAM paMcakaM vibhoH ॥ 29 ॥

मुने तत्रापि सद्याद्या देवताः परिकीर्त्तिताः ॥ परब्रह्मस्वरूपास्ताः पंच कल्याणदास्सदा ॥ ३० ॥

mune tatrApi sadyAdyA devatAH parikIrttitAH ॥ parabrahmasvarUpAstAH paMca kalyANadAssadA ॥ 30 ॥

अनुग्रहमयं चक्रं शांत्यतीतकलामयम् ॥ सदाशिवाधिष्ठितं च परमं पदमुच्यते ॥ ३१॥

anugrahamayaM cakraM zAMtyatItakalAmayam ॥ sadAzivAdhiSThitaM ca paramaM padamucyate ॥ 31॥

एतदेव पदं प्राप्यं यतीनां भवितात्मनाम् ॥ सदाशिवोपासकानां प्रणवासक्तचेतसाम् ॥ ३२ ॥

etadeva padaM prApyaM yatInAM bhavitAtmanAm ॥ sadAzivopAsakAnAM praNavAsaktacetasAm ॥ 32 ॥

एतदेव पदं प्राप्य तेन साकं मुनीश्वराः ॥ भुक्त्वा सुविपुलान्भोगान्देवेन ब्रह्मरूपिणा ॥ ३३ ॥

etadeva padaM prApya tena sAkaM munIzvarAH ॥ bhuktvA suvipulAnbhogAndevena brahmarUpiNA ॥ 33 ॥

महाप्रलयसंभूतौ शिवसाम्यं भजंति हि ॥ न पतंति पुनः क्वापि संसाराब्धौ जनाश्च ते ॥ ३४ ॥

mahApralayasaMbhUtau zivasAmyaM bhajaMti hi ॥ na pataMti punaH kvApi saMsArAbdhau janAzca te ॥ 34 ॥

ते ब्रह्मलोक इति च श्रुतिराह सनातनी ॥ ऐश्वर्य्यं तु शिवस्यापि समष्टिरिदमेव हि ॥ ३५ ॥

te brahmaloka iti ca zrutirAha sanAtanI ॥ aizvaryyaM tu zivasyApi samaSTiridameva hi ॥ 35 ॥

सर्वैश्वर्येण सम्पन्न इत्याहाथर्व्वणी शिखा ॥ सर्वैश्वर्य्यप्रदातृत्वमस्यैव प्रवदन्ति हि ॥ ३६ ॥

sarvaizvaryeNa sampanna ityAhAtharvvaNI zikhA ॥ sarvaizvaryyapradAtRtvamasyaiva pravadanti hi ॥ 36 ॥

चमकस्य पदान्नान्य दधिकं विद्यते पदम् ॥ ब्रह्मपंचकविस्तारप्रपंचः खलु दृश्यते ॥ ३७ ॥

camakasya padAnnAnya dadhikaM vidyate padam ॥ brahmapaMcakavistAraprapaMcaH khalu dRzyate ॥ 37 ॥

ब्रह्मभ्य एवं संजाता निवृत्त्याद्याः कला मताः ॥ सूक्ष्मभूतस्वरूपिण्यः कारणत्वेन विश्रुताः ॥ ३८ ॥

brahmabhya evaM saMjAtA nivRttyAdyAH kalA matAH ॥ sUkSmabhUtasvarUpiNyaH kAraNatvena vizrutAH ॥ 38 ॥

स्थूलरूपस्वरूपस्य प्रपंचस्यास्य सुव्रत ॥ पंचधावस्थितं यत्तद्ब्रह्मपंचकमिष्यते ॥ ३९ ॥

sthUlarUpasvarUpasya prapaMcasyAsya suvrata ॥ paMcadhAvasthitaM yattadbrahmapaMcakamiSyate ॥ 39 ॥

पुरुषः श्रोत्रवाण्यौ च शब्दकाशौ च पंचकम् ॥ व्याप्तमीशानरूपेण ब्रह्मणा मुनिसत्तम ॥ ४० ॥

puruSaH zrotravANyau ca zabdakAzau ca paMcakam ॥ vyAptamIzAnarUpeNa brahmaNA munisattama ॥ 40 ॥

प्रकृतिस्त्वक्च पाणिश्च स्पर्शो वायुश्च पंचकम् ॥ व्याप्तं पुरुषरूपेण ब्रह्मणैव मुनीश्वर ॥ ४१ ॥

prakRtistvakca pANizca sparzo vAyuzca paMcakam ॥ vyAptaM puruSarUpeNa brahmaNaiva munIzvara ॥ 41 ॥

अहंकारस्तथा चक्षुः पादो रूपं च पावकः ॥ अघोरब्रह्मणा व्याप्तमेतत्पंचकमंचितम् ॥ ४२ ॥

ahaMkArastathA cakSuH pAdo rUpaM ca pAvakaH ॥ aghorabrahmaNA vyAptametatpaMcakamaMcitam ॥ 42 ॥

बुद्धिश्च रसना पायू रस आपश्च पंचकम् ॥ ब्रह्मणा वामदेवेन व्याप्तं भवति नित्यशः ॥ ४३॥

buddhizca rasanA pAyU rasa Apazca paMcakam ॥ brahmaNA vAmadevena vyAptaM bhavati nityazaH ॥ 43॥

मनो नासा तथोपस्थो गन्धो भूमिश्च पंचकम्॥ सद्येन ब्रह्मणा व्याप्तं पंचब्रह्ममयं जगत् ॥ ४४ ॥

mano nAsA tathopastho gandho bhUmizca paMcakam॥ sadyena brahmaNA vyAptaM paMcabrahmamayaM jagat ॥ 44 ॥

यंत्ररूपेणोपदिष्टः प्रणवश्शिववाचकः॥ समष्टिः पंचवर्णानां बिंद्वाद्यं यच्चतुष्टयम् ॥ ४५ ॥

yaMtrarUpeNopadiSTaH praNavazzivavAcakaH॥ samaSTiH paMcavarNAnAM biMdvAdyaM yaccatuSTayam ॥ 45 ॥

शिवोपदिष्टमार्गेण यंत्ररूपं विभावयेत्॥ प्रणवम्परमं मन्त्राधिराजं शिवरूपिणम्॥ ४६ ॥

zivopadiSTamArgeNa yaMtrarUpaM vibhAvayet॥ praNavamparamaM mantrAdhirAjaM zivarUpiNam॥ 46 ॥