शृणुध्वमृषयः सर्वे यथावत परमेष्ठिनः। वक्ष्यामीशस्य माहात्म्यं यत्तद्वेदविदो विदुः।।

śṛṇudhvamṛṣayaḥ sarve yathāvat parameṣṭhinaḥ| vakṣyāmīśasya māhātmyaṃ yattadvedavido viduḥ||

आसीदेकार्णवं घोरमविभागं तमोमयम। शान्तवातादिकं सर्वं न प्रज्ञायत किञ्चन।।

āsīdekārṇavaṃ ghoramavibhāgaṃ tamomayam| śāntavātādikaṃ sarvaṃ na prajñāyata kiñcana||

एकार्णवे तदा तस्मिन नष्टे स्थावरजङ्गमे। तदा समभवद ब्रह्मा सहस्त्राक्षः सहस्त्रपात।।

ekārṇave tadā tasmin naṣṭe sthāvarajaṅgame| tadā samabhavad brahmā sahastrākṣaḥ sahastrapāt||

सर्वलोकैकनिर्माता सर्वलोकैकरक्षिता। सर्वलोकैकसंहर्ता सर्वात्माहं सनातनः।।

sarvalokaikanirmātā sarvalokaikarakṣitā| sarvalokaikasaṃhartā sarvātmāhaṃ sanātanaḥ||

सहस्त्रशीर्षा पुरुषो रुक्मवर्णस्त्वतीन्द्रियः। ब्रह्मा नारायणाख्यस्तु सुष्वाप सलिले तदा।।

sahastraśīrṣā puruṣo rukmavarṇastvatīndriyaḥ| brahmā nārāyaṇākhyastu suṣvāpa salile tadā||

सर्वेषामेव वस्तूनामन्तर्यामी पिता ह्यहम। मध्ये चान्तः स्थितं सर्वं नाहं सर्वत्र संस्थितः।।

sarveṣāmeva vastūnāmantaryāmī pitā hyaham| madhye cāntaḥ sthitaṃ sarvaṃ nāhaṃ sarvatra saṃsthitaḥ||

इमं चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं नारायणं प्रति। ब्रह्मस्वरूपिणं देवं जगतः प्रभवाप्ययम।।

imaṃ codāharantyatra ślokaṃ nārāyaṇaṃ prati| brahmasvarūpiṇaṃ devaṃ jagataḥ prabhavāpyayam||

भवद्भिरद्भुतं दृष्टं यत्स्वरूपं तु मामकम। ममैषा ह्युपमा विप्रा मायया दर्शिता मया।।

bhavadbhiradbhutaṃ dṛṣṭaṃ yatsvarūpaṃ tu māmakam| mamaiṣā hyupamā viprā māyayā darśitā mayā||

सर्वेषामेव भावानामन्तरा समवस्थितः। प्रेरयामि जगत कृत्स्नं क्रियाशाक्तिरियं मम।।

sarveṣāmeva bhāvānāmantarā samavasthitaḥ| prerayāmi jagat kṛtsnaṃ kriyāśāktiriyaṃ mama||

आपो नारा इति प्रोक्ता नाम्ना पूर्वमिति श्रुतिः। अयनं तस्य ता यस्मात तेन नारायणः स्मृतः।।

āpo nārā iti proktā nāmnā pūrvamiti śrutiḥ| ayanaṃ tasya tā yasmāt tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ||

तुल्यं युगसहस्त्रस्य नैशं कालमुपास्य सः। शर्वर्यन्ते प्रकुरुते ब्रह्मत्वं सर्गकारणात।।

tulyaṃ yugasahastrasya naiśaṃ kālamupāsya saḥ| śarvaryante prakurute brahmatvaṃ sargakāraṇāt||

ययेदं चेष्टते विश्वं तत्स्वभावानुवर्ति च। सो ऽहं कालो जगत कृत्स्नं प्रेरयामि कलात्मकम।।

yayedaṃ ceṣṭate viśvaṃ tatsvabhāvānuvarti ca| so 'haṃ kālo jagat kṛtsnaṃ prerayāmi kalātmakam||

एकांशेन जगत कृत्स्नं करोमि मुनिपुङ्गवाः। संहराम्येकरूपेण द्विधावस्था ममैव तु।।

ekāṃśena jagat kṛtsnaṃ karomi munipuṅgavāḥ| saṃharāmyekarūpeṇa dvidhāvasthā mamaiva tu||

ततस्तु सलिले तस्मिन विज्ञायान्तर्गतां महीम। अनुमानात तदुद्धारं कर्तुकामः प्रजापतिः।।

tatastu salile tasmin vijñāyāntargatāṃ mahīm| anumānāt taduddhāraṃ kartukāmaḥ prajāpatiḥ||

आदिमध्यान्तनिर्मुक्तो मायातत्त्वप्रवर्तकः। क्षोभयामि च सर्गादौ प्रधानपुरुषावुभौ।।

ādimadhyāntanirmukto māyātattvapravartakaḥ| kṣobhayāmi ca sargādau pradhānapuruṣāvubhau||

जलक्रीडासु रुचिरं वाराहं रुपमास्थितः। अधृष्यं मनसाप्यन्यैर्वाङ्मयं ब्रह्मसंज्ञितम।।

jalakrīḍāsu ruciraṃ vārāhaṃ rupamāsthitaḥ| adhṛṣyaṃ manasāpyanyairvāṅmayaṃ brahmasaṃjñitam||

पृथिव्युद्धरणार्थाय प्रविश्य च रसातलम। दंष्ट्रयाभ्युज्जहारैनामात्माधारो धराधरः।।

pṛthivyuddharaṇārthāya praviśya ca rasātalam| daṃṣṭrayābhyujjahāraināmātmādhāro dharādharaḥ||

ताभ्यां संजायते विश्वं संयुक्ताभ्यां परस्परम। महदादिक्रमेणैव मम तेजो विजृम्भते।।

tābhyāṃ saṃjāyate viśvaṃ saṃyuktābhyāṃ parasparam| mahadādikrameṇaiva mama tejo vijṛmbhate||

यो हि सर्वजगत्साक्षी कालचक्रप्रवर्तकः। हिरण्यगर्भो मार्तण्डः सो ऽपि मद्देहसंभवः।।

yo hi sarvajagatsākṣī kālacakrapravartakaḥ| hiraṇyagarbho mārtaṇḍaḥ so 'pi maddehasaṃbhavaḥ||

दृष्ट्वा दंष्ट्राग्रविन्यस्तां पृथिवीं प्रथितपौरुषम। अस्तुवञ्जनलोकस्थाः सिद्धा ब्रह्मर्षयो हरिम।।

dṛṣṭvā daṃṣṭrāgravinyastāṃ pṛthivīṃ prathitapauruṣam| astuvañjanalokasthāḥ siddhā brahmarṣayo harim||

नमस्ते देवदेवाय ब्रह्मणे परमेष्ठिने। पुरुषाय पुराणाय शाश्वताय जयाय च।।

namaste devadevāya brahmaṇe parameṣṭhine| puruṣāya purāṇāya śāśvatāya jayāya ca||

तस्मै दिव्यं स्वमैश्वर्यं ज्ञानयोगं सनातनम। दत्तवानात्मजान वेदान कल्पादौ चतुरो द्विजाः।।

tasmai divyaṃ svamaiśvaryaṃ jñānayogaṃ sanātanam| dattavānātmajān vedān kalpādau caturo dvijāḥ||

स मन्नियोगतो देवो ब्रह्मा मद्भावभावितः। दिव्यं तन्मामकैश्वर्यं सर्वदा वहति स्वयम।।

sa manniyogato devo brahmā madbhāvabhāvitaḥ| divyaṃ tanmāmakaiśvaryaṃ sarvadā vahati svayam||

नमः स्वयंभुवे तुभ्यं स्त्रष्ट्रे सर्वार्थवेदिने। नमो हिरण्यगर्भाय वेधसे परमात्मने।।

namaḥ svayaṃbhuve tubhyaṃ straṣṭre sarvārthavedine| namo hiraṇyagarbhāya vedhase paramātmane||

नमस्ते वासुदेवाय विष्णवे विश्वयोनये। नारायणाय देवाय देवानां हितकारिणे।।

namaste vāsudevāya viṣṇave viśvayonaye| nārāyaṇāya devāya devānāṃ hitakāriṇe||

स सर्वलोकनिर्माता मन्नियोगेन सर्ववित। भूत्वा चतुर्मुखः सर्गं सृजत्येवात्मसंभवः।।

sa sarvalokanirmātā manniyogena sarvavit| bhūtvā caturmukhaḥ sargaṃ sṛjatyevātmasaṃbhavaḥ||

यो ऽपि नारायणो ऽनन्तो लोकानां प्रभवाव्ययः। ममैव परमा मूर्तिः करोति परिपालनम।।

yo 'pi nārāyaṇo 'nanto lokānāṃ prabhavāvyayaḥ| mamaiva paramā mūrtiḥ karoti paripālanam||

नमो ऽस्तु ते चतुर्वक्त्रे शार्ङ्गचक्रासिधारिणे। सर्वभूतात्मभूताय कूटस्थाय नमो नमः।।

namo 'stu te caturvaktre śārṅgacakrāsidhāriṇe| sarvabhūtātmabhūtāya kūṭasthāya namo namaḥ||

यो ऽन्तकः सर्वभूतानां रुद्रः कालात्मकः प्रभुः। मदाज्ञयासौ सततं संहरिष्यति मे तनुः।।

yo 'ntakaḥ sarvabhūtānāṃ rudraḥ kālātmakaḥ prabhuḥ| madājñayāsau satataṃ saṃhariṣyati me tanuḥ||

नमो वेदरहस्याय नमस्ते वेदयोनये। नमो बुद्धाय शुद्धाय नमस्ते ज्ञानरूपिणे।।

namo vedarahasyāya namaste vedayonaye| namo buddhāya śuddhāya namaste jñānarūpiṇe||

हव्यं वहति देवानां कव्यं कव्याशिनामपि। पाकं च कुरुते वह्निः सो ऽपि मच्छक्तिचोदितः।।

havyaṃ vahati devānāṃ kavyaṃ kavyāśināmapi| pākaṃ ca kurute vahniḥ so 'pi macchakticoditaḥ||

नमो ऽस्त्वानन्दरूपाय साक्षिणे जगतां नमः। अनन्तायाप्रमेयाय कार्याय करणाय च।।

namo 'stvānandarūpāya sākṣiṇe jagatāṃ namaḥ| anantāyāprameyāya kāryāya karaṇāya ca||

भुक्तमाहारजातं च पचते तदहर्निशम। वैश्वानरो ऽग्निर्भगवानीश्वरस्य नियोगतः।।

bhuktamāhārajātaṃ ca pacate tadaharniśam| vaiśvānaro 'gnirbhagavānīśvarasya niyogataḥ||

नमस्ते पञ्चबूताय पञ्चभूतात्मने नमः। नमो मूलप्रकृतये मायारूपाय ते नमः।।

namaste pañcabūtāya pañcabhūtātmane namaḥ| namo mūlaprakṛtaye māyārūpāya te namaḥ||

नमो ऽस्तु ते वराहाय नमस्ते मत्स्यरूपिणे। नमो योगाधिगम्याय नमः सकर्षणाय ते।।

namo 'stu te varāhāya namaste matsyarūpiṇe| namo yogādhigamyāya namaḥ sakarṣaṇāya te||

यो ऽपि सर्वाम्भसां योनिर्वरुणो देवपुङ्गवः। सो ऽपि संजीवयेत कृत्स्नमीशस्यैव नियोगतः।।

yo 'pi sarvāmbhasāṃ yonirvaruṇo devapuṅgavaḥ| so 'pi saṃjīvayet kṛtsnamīśasyaiva niyogataḥ||

यो ऽन्तस्तिष्ठति भूतानां बहिर्देवः प्रभञ्जनः। मदाज्ञयासौ भूतानां शरीराणि बिभर्ति हि।।

yo 'ntastiṣṭhati bhūtānāṃ bahirdevaḥ prabhañjanaḥ| madājñayāsau bhūtānāṃ śarīrāṇi bibharti hi||

नमस्त्रिमूर्तये तुभ्यं त्रिधाम्ने दिव्यतेजसे। नमः सिद्धाय पूज्याय गुणत्रयविभाविने।।

namastrimūrtaye tubhyaṃ tridhāmne divyatejase| namaḥ siddhāya pūjyāya guṇatrayavibhāvine||

यो ऽपि संजीवनो नॄणां देवानाममृताकरः। सोमः स मन्नियोगेन चोदितः किल वर्तते।।

yo 'pi saṃjīvano nṝṇāṃ devānāmamṛtākaraḥ| somaḥ sa manniyogena coditaḥ kila vartate||

तमो ऽस्त्वादित्यवर्णाय नमस्ते पद्मयोनये। नमो ऽमूर्ताय मूर्ताय माधवाय नमो नमः।।

tamo 'stvādityavarṇāya namaste padmayonaye| namo 'mūrtāya mūrtāya mādhavāya namo namaḥ||

यः स्वभासा जगत कृत्स्नं प्रकाशयति सर्वदा। सूर्यो वृष्टिं वितनुते शास्त्रेणैव स्वयंभुवः।।

yaḥ svabhāsā jagat kṛtsnaṃ prakāśayati sarvadā| sūryo vṛṣṭiṃ vitanute śāstreṇaiva svayaṃbhuvaḥ||

त्वयैव सृष्टमखिलं त्वय्येव लयमेष्यति। पालयैतज्जगत सर्वं त्राता त्वं शरणं गति।।

tvayaiva sṛṣṭamakhilaṃ tvayyeva layameṣyati| pālayaitajjagat sarvaṃ trātā tvaṃ śaraṇaṃ gati||

यो ऽप्यशेषजगच्छास्ता शक्रः सर्वामरेश्वरः। यज्वनां फलदो देवो वर्तते ऽसौ मदाज्ञया।।

yo 'pyaśeṣajagacchāstā śakraḥ sarvāmareśvaraḥ| yajvanāṃ phalado devo vartate 'sau madājñayā||

इत्थं स भगवान विष्णुः सनकाद्यैरभिष्टुतः। प्रसादमकरोत तेषां वराहवपुरीश्वरः।।

itthaṃ sa bhagavān viṣṇuḥ sanakādyairabhiṣṭutaḥ| prasādamakarot teṣāṃ varāhavapurīśvaraḥ||

ततः संस्थानमानीय पृथिवीं पृथिवीपतिः। मुमोच रूपं मनसा धारयित्वा प्रिजापतिः।।

tataḥ saṃsthānamānīya pṛthivīṃ pṛthivīpatiḥ| mumoca rūpaṃ manasā dhārayitvā prijāpatiḥ||

यः प्रशास्ता ह्यसाधूनां वर्तते नियमादिह। यमो वैवस्वतो देवो देवदेवनियोगतः।।

yaḥ praśāstā hyasādhūnāṃ vartate niyamādiha| yamo vaivasvato devo devadevaniyogataḥ||

यो ऽपि सर्वधनाध्यक्षो धनानां संप्रदायकः। सो ऽपीश्वरनियोगेन कुबेरो वर्तते सदा।।

yo 'pi sarvadhanādhyakṣo dhanānāṃ saṃpradāyakaḥ| so 'pīśvaraniyogena kubero vartate sadā||

तस्योपरि जलौघस्य महती नौरिव स्थिता। विततत्वाच्च देहस्य न मही याति संप्लवम।।

tasyopari jalaughasya mahatī nauriva sthitā| vitatatvācca dehasya na mahī yāti saṃplavam||

यः सर्वरक्षसां नाथस्तामसानां फलप्रदः। मन्नियोगादसौ देवो वर्तते निरृतिः सदा।।

yaḥ sarvarakṣasāṃ nāthastāmasānāṃ phalapradaḥ| manniyogādasau devo vartate nirṛtiḥ sadā||

पृथिवीं तु समीकृत्य पृथिव्यां सो ऽचिनोद गिरीन। प्राक्सर्गदग्धानखिलांस्ततः सर्गे ऽदधन्मनः।।

pṛthivīṃ tu samīkṛtya pṛthivyāṃ so 'cinod girīn| prāksargadagdhānakhilāṃstataḥ sarge 'dadhanmanaḥ||

वेतालगणभूतानां स्वामी भोगफलप्रदः। ईशानः किल भक्तानां सो ऽपि तिष्ठन्ममाज्ञया।।

vetālagaṇabhūtānāṃ svāmī bhogaphalapradaḥ| īśānaḥ kila bhaktānāṃ so 'pi tiṣṭhanmamājñayā||

यो वामदेवो ऽङ्गिरसः शिष्यो रुद्रगणाग्रणीः। रक्षको योगिनां नित्यं वर्तते ऽसौ मदाज्ञया।।

yo vāmadevo 'ṅgirasaḥ śiṣyo rudragaṇāgraṇīḥ| rakṣako yogināṃ nityaṃ vartate 'sau madājñayā||

यश्च सर्वजगत्पूज्यो वर्तते विघ्नकारकः। विनायको धर्मनेता सो ऽपि मद्वचनात किल।।

yaśca sarvajagatpūjyo vartate vighnakārakaḥ| vināyako dharmanetā so 'pi madvacanāt kila||

यो ऽपि ब्रह्मविदां श्रेष्ठो देवसेनापतिः प्रभुः। स्कन्दो ऽसौ वर्तते नित्यं स्वयंभूर्विधिचोदितः।।

yo 'pi brahmavidāṃ śreṣṭho devasenāpatiḥ prabhuḥ| skando 'sau vartate nityaṃ svayaṃbhūrvidhicoditaḥ||

ये च प्रजानां पतयो मरीच्याद्या महर्षयः। सृजन्ति विविधं लोकं परस्यैव नियोगतः।।

ye ca prajānāṃ patayo marīcyādyā maharṣayaḥ| sṛjanti vividhaṃ lokaṃ parasyaiva niyogataḥ||

या च श्रीः सर्वभूतानां ददाति विपुलां श्रियम। पत्नी नारायणस्यासौ वर्तते मदनुग्रहात।।

yā ca śrīḥ sarvabhūtānāṃ dadāti vipulāṃ śriyam| patnī nārāyaṇasyāsau vartate madanugrahāt||

वाचं ददाति विपुलां या च देवी सरस्वती। सापीश्वरनियोगेन चोदिता संप्रवर्तते।।

vācaṃ dadāti vipulāṃ yā ca devī sarasvatī| sāpīśvaraniyogena coditā saṃpravartate||

याशेषपुरुषान घोरान्नरकात तारयिष्यति। सावित्री संस्मृता देवी देवाज्ञानुविधायिनी।।

yāśeṣapuruṣān ghorānnarakāt tārayiṣyati| sāvitrī saṃsmṛtā devī devājñānuvidhāyinī||

पार्वती परमा देवी ब्रह्मविद्याप्रदायिनी। यापि ध्याता विशेषेण सापि मद्वचनानुगा।।

pārvatī paramā devī brahmavidyāpradāyinī| yāpi dhyātā viśeṣeṇa sāpi madvacanānugā||

यो ऽनन्तमहिमानन्तः शेषो ऽशेषामरप्रभुः। दधाति शिरसा लोकं सो ऽपि देवनियोगतः।।

yo 'nantamahimānantaḥ śeṣo 'śeṣāmaraprabhuḥ| dadhāti śirasā lokaṃ so 'pi devaniyogataḥ||

यो ऽग्निः संवर्तको नित्यं वडवारूपसंस्थितः। पिबत्यखिलमम्भोधिमीश्वरस्य नियोगतः।।

yo 'gniḥ saṃvartako nityaṃ vaḍavārūpasaṃsthitaḥ| pibatyakhilamambhodhimīśvarasya niyogataḥ||

ये चतुर्दश लोके ऽस्मिन मनवः प्रथितौजसः। पालयन्ति प्रजाः सर्वास्ते ऽपि तस्य नियोगतः।।

ye caturdaśa loke 'smin manavaḥ prathitaujasaḥ| pālayanti prajāḥ sarvāste 'pi tasya niyogataḥ||

आदित्या वसवो रुद्रा मरुतश्च तथाश्विनौ। अन्याश्च देवताः सर्वा मच्छास्त्रेणैव धिष्ठिताः।।

ādityā vasavo rudrā marutaśca tathāśvinau| anyāśca devatāḥ sarvā macchāstreṇaiva dhiṣṭhitāḥ||

गन्धर्वा गरुडा ऋक्षाः सिद्धाः साध्याश्चचारणाः। यक्षरक्षः पिशाचाश्च स्थिताः शास्त्रे स्वयंभुवः।।

gandharvā garuḍā ṛkṣāḥ siddhāḥ sādhyāścacāraṇāḥ| yakṣarakṣaḥ piśācāśca sthitāḥ śāstre svayaṃbhuvaḥ||

कलाकाष्ठानिमेषाश्च मुहूर्ता दिवसाः क्षपाः। ऋतवः पक्षमासाश्च स्थिताः शास्त्रे प्रजापतेः।।

kalākāṣṭhānimeṣāśca muhūrtā divasāḥ kṣapāḥ| ṛtavaḥ pakṣamāsāśca sthitāḥ śāstre prajāpateḥ||

युगमन्वन्तराण्येव मम तिष्ठन्ति शासने। पराश्चैव परार्धाश्च कालभेदास्तथा परे।।

yugamanvantarāṇyeva mama tiṣṭhanti śāsane| parāścaiva parārdhāśca kālabhedāstathā pare||

चतुर्विधानि भूतानि स्थावराणि चराणि च। नियोगादेव वर्तन्ते देवस्य परमात्मनः।।

caturvidhāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca| niyogādeva vartante devasya paramātmanaḥ||

पातालानि च सर्वाणि भुवनानि च शासनात। ब्रह्माण्डानि च वर्तन्ते सर्वाण्येव स्वयंभुवः।।

pātālāni ca sarvāṇi bhuvanāni ca śāsanāt| brahmāṇḍāni ca vartante sarvāṇyeva svayaṃbhuvaḥ||

अतीतान्यप्यसंख्यानि ब्रह्माण्डानि ममाज्ञया। प्रवृत्तानि पदार्थौघैः सहितानि समन्ततः।।

atītānyapyasaṃkhyāni brahmāṇḍāni mamājñayā| pravṛttāni padārthaughaiḥ sahitāni samantataḥ||

ब्रह्माण्डानि भविष्यन्ति सह वस्तुभिरात्मगैः। वहिष्यन्ति सदैवाज्ञां परस्य परमात्मनः।।

brahmāṇḍāni bhaviṣyanti saha vastubhirātmagaiḥ| vahiṣyanti sadaivājñāṃ parasya paramātmanaḥ||

भूमिरापो ऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च। भूतादिरादिप्रकृतिर्नियोगे मम वर्तते।।

bhūmirāpo 'nalo vāyuḥ khaṃ mano buddhireva ca| bhūtādirādiprakṛtirniyoge mama vartate||

याशेषजगतां योनिर्मोहिनी सर्वदेहिनाम। माया विवर्तते नित्यं सापीश्वरनियोगतः।।

yāśeṣajagatāṃ yonirmohinī sarvadehinām| māyā vivartate nityaṃ sāpīśvaraniyogataḥ||

यो वै देहभृतां देवः पुरुषः पठ्यते परः। आत्मासौ वर्तते नित्यमीश्वरस्य नियोगतः।।

yo vai dehabhṛtāṃ devaḥ puruṣaḥ paṭhyate paraḥ| ātmāsau vartate nityamīśvarasya niyogataḥ||

विधूय मोहकलिलं यया पश्यति तत पदम। सापि विद्या महेशस्य नियोगवशवर्तिनी।।

vidhūya mohakalilaṃ yayā paśyati tat padam| sāpi vidyā maheśasya niyogavaśavartinī||

बहुनात्र किमुक्तेन मम शक्त्यात्मकं जगत। मयैव प्रेर्यते कृत्स्नं मय्येव प्रलयं व्रजेत।।

bahunātra kimuktena mama śaktyātmakaṃ jagat| mayaiva preryate kṛtsnaṃ mayyeva pralayaṃ vrajet||

अहं हि भगवानीशः स्वयं ज्योतिः सनातनः। परमात्मा परं ब्रह्म मत्तो ह्यन्यन्न विद्यते।।

ahaṃ hi bhagavānīśaḥ svayaṃ jyotiḥ sanātanaḥ| paramātmā paraṃ brahma matto hyanyanna vidyate||

इत्येतत परमं ज्ञानं युष्माकं कथितं मया। ज्ञात्वा विमुच्यते जन्तुर्जन्मसंसारबन्धनात।।

ityetat paramaṃ jñānaṃ yuṣmākaṃ kathitaṃ mayā| jñātvā vimucyate janturjanmasaṃsārabandhanāt||