हेमकूटगिरेः शृङ्गे महाकूटैः सुशोभनम। स्फाटिकं देवदेवस्य विमानं परमेष्ठिनः।।

hemakūṭagireḥ śṛṅge mahākūṭaiḥ suśobhanam| sphāṭikaṃ devadevasya vimānaṃ parameṣṭhinaḥ||

अथ देवादिदेवस्य भूतेशस्य त्रिशूलिनः। देवाः सिद्धगणा यक्षाः पूजां नित्यं प्रकुर्वते।।

atha devādidevasya bhūteśasya triśūlinaḥ| devāḥ siddhagaṇā yakṣāḥ pūjāṃ nityaṃ prakurvate||

स देवो गिरिशः सार्धं महादेव्या महेश्वरः। भूतैः परिवृतो नित्यं भाति तत्र पिनाकधृक।।

sa devo giriśaḥ sārdhaṃ mahādevyā maheśvaraḥ| bhūtaiḥ parivṛto nityaṃ bhāti tatra pinākadhṛk||

विभक्तचारुशिखरः कैलासो यत्र पर्वतः। निवासः कोटियक्षाणां कुबेरस्य च धीमतः। तत्रापि देवदेवस्य भवस्यायतनं महत।।

vibhaktacāruśikharaḥ kailāso yatra parvataḥ| nivāsaḥ koṭiyakṣāṇāṃ kuberasya ca dhīmataḥ| tatrāpi devadevasya bhavasyāyatanaṃ mahat||

मन्दाकिनी तत्र दिव्या रम्या सुविमलोदका। नदी नानाविधैः पद्मैरनेकैः समलङ्कृता।।

mandākinī tatra divyā ramyā suvimalodakā| nadī nānāvidhaiḥ padmairanekaiḥ samalaṅkṛtā||

देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसकिंनरैः। उपस्पृष्टजला नित्यं सुपुण्या सुमनोरमा।।

devadānavagandharvayakṣarākṣasakiṃnaraiḥ| upaspṛṣṭajalā nityaṃ supuṇyā sumanoramā||

अन्याश्च नद्यः शतशः स्वर्णपद्मैरलङ्कृताः। तासां कूलेषु देवस्य स्थानानि परमेष्ठिनः। देवर्षिगणजुष्टानि तथा नारायणस्य च।।

anyāśca nadyaḥ śataśaḥ svarṇapadmairalaṅkṛtāḥ| tāsāṃ kūleṣu devasya sthānāni parameṣṭhinaḥ| devarṣigaṇajuṣṭāni tathā nārāyaṇasya ca||

सितान्तशिखरे चापि पारिजातवनं शुभम। तत्र शक्रस्य विपुलं भवनं रत्नमण्डितम। स्फाटिकस्तम्भसंयुक्तं हेमगोपुरसंयुतम।।

sitāntaśikhare cāpi pārijātavanaṃ śubham| tatra śakrasya vipulaṃ bhavanaṃ ratnamaṇḍitam| sphāṭikastambhasaṃyuktaṃ hemagopurasaṃyutam||

तत्राथ देवदेवस्य विष्णोर्विश्वामरेशितुः। सुपुण्यं भवनं रम्यं सर्वरत्नोपशोभितम।।

tatrātha devadevasya viṣṇorviśvāmareśituḥ| supuṇyaṃ bhavanaṃ ramyaṃ sarvaratnopaśobhitam||

तत्र नारायणः श्रीमान लक्ष्म्या सह जगत्पतिः। आस्ते सर्वामरश्रेष्ठः पूज्यमानः सनातनः।।

tatra nārāyaṇaḥ śrīmān lakṣmyā saha jagatpatiḥ| āste sarvāmaraśreṣṭhaḥ pūjyamānaḥ sanātanaḥ||

तथा च वसुधारे तु वसूनां रत्नमण्डितम। स्थानानामष्टकं पुण्यं दुराधर्षं सुरद्विषाम।।

tathā ca vasudhāre tu vasūnāṃ ratnamaṇḍitam| sthānānāmaṣṭakaṃ puṇyaṃ durādharṣaṃ suradviṣām||

रत्नधारे गिरिवरे सप्तर्षोणां महात्मनाम। सप्ताश्रमाणि पुण्यानि सिद्धावासयुतानि तु।।

ratnadhāre girivare saptarṣoṇāṃ mahātmanām| saptāśramāṇi puṇyāni siddhāvāsayutāni tu||

तत्र हैमं चतुर्द्वारं वज्रनीलादिमण्डितम। सुपुण्यं सुमहत स्थानं ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः।।

tatra haimaṃ caturdvāraṃ vajranīlādimaṇḍitam| supuṇyaṃ sumahat sthānaṃ brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ||

तत्र देवर्षयो विप्राः सिद्धा ब्रह्मर्षयो ऽपरे। उपासते सदा देवं पितामहमजं परम।।

tatra devarṣayo viprāḥ siddhā brahmarṣayo 'pare| upāsate sadā devaṃ pitāmahamajaṃ param||

स तैः संपूजितो नित्यं देव्या सह चतुर्मुखः। आस्ते हिताय लोकानां शान्तानां परमा गतिः।।

sa taiḥ saṃpūjito nityaṃ devyā saha caturmukhaḥ| āste hitāya lokānāṃ śāntānāṃ paramā gatiḥ||

अथैकशृङ्गशिखरे महापद्मैरलङ्कृतम। स्वच्छामृतजलं पुण्यं सुगन्धं सुमहत सरः।।

athaikaśṛṅgaśikhare mahāpadmairalaṅkṛtam| svacchāmṛtajalaṃ puṇyaṃ sugandhaṃ sumahat saraḥ||

जैगीषव्याश्रमं तत्र योगीन्द्रैरुपशोभितम। तत्रासौ भगवान नित्यमास्ते शिष्यैः समावृतः। प्रशान्तदोषैरक्षुद्रैर्ब्रह्मविद्भिर्महात्मभिः।।

jaigīṣavyāśramaṃ tatra yogīndrairupaśobhitam| tatrāsau bhagavān nityamāste śiṣyaiḥ samāvṛtaḥ| praśāntadoṣairakṣudrairbrahmavidbhirmahātmabhiḥ||

शङ्खो मनोहरश्चैव कौशिकः कृष्ण एव च। सुमना वेदनादश्च शिष्यास्तस्य प्रधानतः।।

śaṅkho manoharaścaiva kauśikaḥ kṛṣṇa eva ca| sumanā vedanādaśca śiṣyāstasya pradhānataḥ||

सर्वे योगरताः शान्ता भस्मोद्धूलितविग्रहाः। उपासते महावीर्या ब्रह्मविद्यापरायणाः।।

sarve yogaratāḥ śāntā bhasmoddhūlitavigrahāḥ| upāsate mahāvīryā brahmavidyāparāyaṇāḥ||

तेषामनुग्रिहार्थाय यतीनां शान्तचेतसाम। सान्निध्यं कुरुते भूयो देव्या सह महेश्वरः।।

teṣāmanugrihārthāya yatīnāṃ śāntacetasām| sānnidhyaṃ kurute bhūyo devyā saha maheśvaraḥ||

अन्यानिचाश्रमाणि स्युस्तस्मिन गिरिवरोत्तमे। मुनीनां युक्तमनसां सरांसि सरितस्तथा।।

anyānicāśramāṇi syustasmin girivarottame| munīnāṃ yuktamanasāṃ sarāṃsi saritastathā||

तेषु योगरता विप्रा जापकाः संयतेन्द्रियाः। ब्रह्मण्यासक्तमनसो रमन्ते ज्ञानतत्पराः।।

teṣu yogaratā viprā jāpakāḥ saṃyatendriyāḥ| brahmaṇyāsaktamanaso ramante jñānatatparāḥ||

आत्मन्यात्मानमाधाय शिखान्तान्तरमास्थितम। धायायन्ति देवमीशानं येन सर्वमिदं ततम।।

ātmanyātmānamādhāya śikhāntāntaramāsthitam| dhāyāyanti devamīśānaṃ yena sarvamidaṃ tatam||

सुमेघे वासवस्थानं सहस्त्रादित्यसंनिभम। तत्रास्ते भगवानिन्द्रः शच्या सह सुरेश्वरः।।

sumeghe vāsavasthānaṃ sahastrādityasaṃnibham| tatrāste bhagavānindraḥ śacyā saha sureśvaraḥ||

गजशैले तु दुर्गाया भवनं मणितारणम। आस्ते भगवती दुर्गा तत्र साक्षान्महेश्वरी।।

gajaśaile tu durgāyā bhavanaṃ maṇitāraṇam| āste bhagavatī durgā tatra sākṣānmaheśvarī||

उपास्यमाना विविधैः शक्तिभेदैरितस्ततः। पीत्वा योगामृतं लब्ध्वा साक्षादानन्दमैश्वरम।।

upāsyamānā vividhaiḥ śaktibhedairitastataḥ| pītvā yogāmṛtaṃ labdhvā sākṣādānandamaiśvaram||

सुनीलस्य गिरेः शृङ्गे नानाधातुसमुज्ज्वले। राक्षसानां पुराणि स्युः सरांसि शतशो द्विजाः।।

sunīlasya gireḥ śṛṅge nānādhātusamujjvale| rākṣasānāṃ purāṇi syuḥ sarāṃsi śataśo dvijāḥ||

तथा पुरशतं विप्राः शतशृङ्गे महाचले। स्फाटिकस्तम्भसंयुक्तं यक्षाणाममितौजसाम।।

tathā puraśataṃ viprāḥ śataśṛṅge mahācale| sphāṭikastambhasaṃyuktaṃ yakṣāṇāmamitaujasām||

श्वेतोदरगिरेः शृङ्गे सुपर्णस्य महात्मनः। प्राकारगोपुरोपेतं मणितोरणमण्डितम।।

śvetodaragireḥ śṛṅge suparṇasya mahātmanaḥ| prākāragopuropetaṃ maṇitoraṇamaṇḍitam||

स तत्र गरुडः श्रीमान साक्षाद विष्णुरिवापरः। ध्यात्वास्ते तत परं ज्योतिरात्मानं विष्णुमव्ययम।।

sa tatra garuḍaḥ śrīmān sākṣād viṣṇurivāparaḥ| dhyātvāste tat paraṃ jyotirātmānaṃ viṣṇumavyayam||

अन्यच्च भवनं पुण्यं श्रीशृङ्गे मुनिपुङ्गवाः। श्रीदेव्याः सर्वरत्नाढ्यं हैमं सुमणितोरणम।।

anyacca bhavanaṃ puṇyaṃ śrīśṛṅge munipuṅgavāḥ| śrīdevyāḥ sarvaratnāḍhyaṃ haimaṃ sumaṇitoraṇam||

तत्र सा परमा शक्तिर्विष्णोरतिमनोरमा। अनन्तविभवा लक्ष्मीर्जगत्संमोहनोत्सुका।।

tatra sā paramā śaktirviṣṇoratimanoramā| anantavibhavā lakṣmīrjagatsaṃmohanotsukā||

अध्यास्ते देवगन्धर्वसिद्धचारणवन्दिता। विचिन्त्य जगतोयोनिं स्वशक्तिकिरणोज्ज्वला।।

adhyāste devagandharvasiddhacāraṇavanditā| vicintya jagatoyoniṃ svaśaktikiraṇojjvalā||

तत्रैव देवदेवस्य विष्णोरायतनं महत। सरांसि तत्र चत्वारि विचित्रकमलाश्रया।।

tatraiva devadevasya viṣṇorāyatanaṃ mahat| sarāṃsi tatra catvāri vicitrakamalāśrayā||

तथा सहस्त्रशिखरे विद्याधरपुराष्टकम। रत्नसोपानसंयुक्तं सरोभिश्चोपशोभितम।।

tathā sahastraśikhare vidyādharapurāṣṭakam| ratnasopānasaṃyuktaṃ sarobhiścopaśobhitam||

नद्यो विमलपानीयाश्चित्रनीलोत्पलाकराः। कर्णिकारवनं द्विव्यं तत्रास्ते शङ्करोमया।।

nadyo vimalapānīyāścitranīlotpalākarāḥ| karṇikāravanaṃ dvivyaṃ tatrāste śaṅkaromayā||

पारियात्रे महाशैले महालक्ष्म्याः पुरं शुभम। रम्यप्रासादसंयुक्तं घण्टाचामरभूषितम।।

pāriyātre mahāśaile mahālakṣmyāḥ puraṃ śubham| ramyaprāsādasaṃyuktaṃ ghaṇṭācāmarabhūṣitam||

नृत्यद्भिरप्सरः सङ्घैरितश्चेतश्च शोभितम। मृदङ्गमुरजोद्घुष्टं वीणावेणुनिनादितम।।

nṛtyadbhirapsaraḥ saṅghairitaścetaśca śobhitam| mṛdaṅgamurajodghuṣṭaṃ vīṇāveṇunināditam||

गन्धर्वकिंनराकीर्णं संवृतं सिद्धपुङ्गवैः। भास्वद्भित्तिसमाकीर्णं महाप्रासादसंकुलम।।

gandharvakiṃnarākīrṇaṃ saṃvṛtaṃ siddhapuṅgavaiḥ| bhāsvadbhittisamākīrṇaṃ mahāprāsādasaṃkulam||

गणेश्वराङ्गनाजुष्टं धार्मिकाणां सुदर्शनम। तत्र सा वसते देवी नित्यं योगपरायणा।।

gaṇeśvarāṅganājuṣṭaṃ dhārmikāṇāṃ sudarśanam| tatra sā vasate devī nityaṃ yogaparāyaṇā||

महालक्ष्मीर्महादेवी त्रिशूलवरधारिणी। त्रिनेत्रा सर्वशसक्तीभिः संवृता सदसन्मया। पश्यन्ति तत्र मुनयः सिद्धा ये ब्रह्मवादिनः।।

mahālakṣmīrmahādevī triśūlavaradhāriṇī| trinetrā sarvaśasaktībhiḥ saṃvṛtā sadasanmayā| paśyanti tatra munayaḥ siddhā ye brahmavādinaḥ||

सुपार्श्वस्योत्तरे भागे सरस्वत्याः पुरोत्तमम। सरांसि सिद्धजुष्टानि देवभोग्यानि सत्तमाः।।

supārśvasyottare bhāge sarasvatyāḥ purottamam| sarāṃsi siddhajuṣṭāni devabhogyāni sattamāḥ||

पाण्डुरस्य गिरेः शृङ्गे विचित्रद्रुमसंकुले। सन्धर्वाणां पुरशतं दिव्यस्त्रीभिः समावृतम।।

pāṇḍurasya gireḥ śṛṅge vicitradrumasaṃkule| sandharvāṇāṃ puraśataṃ divyastrībhiḥ samāvṛtam||

तेषु नित्यं मदोत्सिक्ता वरनार्यस्तथैव च। क्रीडन्ति मुदिता नित्यं विलासैर्भोगतत्पराः।।

teṣu nityaṃ madotsiktā varanāryastathaiva ca| krīḍanti muditā nityaṃ vilāsairbhogatatparāḥ||

अञ्जनस्य गिरेः शृङ्गे नारीणां पुरमुत्तमम। वसन्ति तत्राप्सरसो रम्भाद्या रतिलालसाः।।

añjanasya gireḥ śṛṅge nārīṇāṃ puramuttamam| vasanti tatrāpsaraso rambhādyā ratilālasāḥ||

चित्रसेनादयो यत्र समायान्त्यर्थिनः सदा। सा पुरी सर्वरत्नाढ्या नैकप्रस्त्रवणैर्युता।।

citrasenādayo yatra samāyāntyarthinaḥ sadā| sā purī sarvaratnāḍhyā naikaprastravaṇairyutā||

अनेकानि पुराणि स्युः कौमुदे चापि सुव्रताः। रुद्राणां शान्तरजसामीश्वरार्पितचेतसाम।।

anekāni purāṇi syuḥ kaumude cāpi suvratāḥ| rudrāṇāṃ śāntarajasāmīśvarārpitacetasām||

तेषु रुद्रा महायोगा महेशान्तरचारिणः। समासते परं ज्योतिरारूढाः स्थानमुत्तमम।।

teṣu rudrā mahāyogā maheśāntaracāriṇaḥ| samāsate paraṃ jyotirārūḍhāḥ sthānamuttamam||

पिञ्जरस्य गिरेः शृङ्गे गणेशानां पुरत्रयम। नन्दीश्वरस्य कपिले तत्रास्ते सुयशा यतिः।।

piñjarasya gireḥ śṛṅge gaṇeśānāṃ puratrayam| nandīśvarasya kapile tatrāste suyaśā yatiḥ||

तथा च जारुधैः शृङ्गे देवदेवस्य धीमतः। दीप्तमायतनं पुण्यं भास्करस्यामितौजसः।।

tathā ca jārudhaiḥ śṛṅge devadevasya dhīmataḥ| dīptamāyatanaṃ puṇyaṃ bhāskarasyāmitaujasaḥ||

तस्यैवोत्तरदिग्भागे चन्द्रस्थानमनुत्तमम। रमते तत्र रम्यो ऽसौ भगवान शीतदीधितिः।।

tasyaivottaradigbhāge candrasthānamanuttamam| ramate tatra ramyo 'sau bhagavān śītadīdhitiḥ||

अन्यच्च भवनं दिव्यं हंसशैले महर्षयः। सहस्त्रयोजनायामं सुवर्णमणितोरणम।।

anyacca bhavanaṃ divyaṃ haṃsaśaile maharṣayaḥ| sahastrayojanāyāmaṃ suvarṇamaṇitoraṇam||

तत्रास्ते भगवान ब्रह्मा सिद्धसङ्घैरभिष्टुतः। सावित्र्या सह विश्वात्मा वासुदेवादिभिर्युतः।।

tatrāste bhagavān brahmā siddhasaṅghairabhiṣṭutaḥ| sāvitryā saha viśvātmā vāsudevādibhiryutaḥ||

तस्य दक्षिणदिग्भागे सिद्धानां पुरमुत्तमम। सनन्दनादयो यत्र वसन्ति मुनिपुङ्गवाः।।

tasya dakṣiṇadigbhāge siddhānāṃ puramuttamam| sanandanādayo yatra vasanti munipuṅgavāḥ||

पञ्चशैलस्य शिखरे दानवानां पुरत्रयम। नातिदूरेण तस्याथ दैत्यचार्यस्य धीमतः।।

pañcaśailasya śikhare dānavānāṃ puratrayam| nātidūreṇa tasyātha daityacāryasya dhīmataḥ||

सुगन्धशैलशिखरे सरिद्भिरुपशोभितम। कर्दमस्याश्रमं पुण्यं तत्रास्ते भगवानृषिः।।

sugandhaśailaśikhare saridbhirupaśobhitam| kardamasyāśramaṃ puṇyaṃ tatrāste bhagavānṛṣiḥ||

तस्यैव पूर्वदिग्भागे किञ्चिद वै दक्षिणाश्रिते। सनत्कुमारो भगवांस्तत्रास्ते ब्रह्मवित्तमः।।

tasyaiva pūrvadigbhāge kiñcid vai dakṣiṇāśrite| sanatkumāro bhagavāṃstatrāste brahmavittamaḥ||

सर्वेष्वेतेषु शैलेषु ततान्येषु मुनीश्वराः। सरांसि विमला नद्यो देवानामालयानि च।।

sarveṣveteṣu śaileṣu tatānyeṣu munīśvarāḥ| sarāṃsi vimalā nadyo devānāmālayāni ca||

सिद्धलिङ्गानि पुण्यानि मुनिभिः स्थापितानि तु। वन्यान्याश्रमवर्याणि संख्यातुं नैव शक्नुयाम।।

siddhaliṅgāni puṇyāni munibhiḥ sthāpitāni tu| vanyānyāśramavaryāṇi saṃkhyātuṃ naiva śaknuyām||

एष संक्षेपतः प्रोक्तो जम्बूद्वीपस्य विस्तरः। न शक्यं विस्तराद वक्तुं मया वर्षशतैरपि।।

eṣa saṃkṣepataḥ prokto jambūdvīpasya vistaraḥ| na śakyaṃ vistarād vaktuṃ mayā varṣaśatairapi||