अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रतिसर्गमनुत्तमम। प्राकृतं हि समासेन शृणुध्वं गदतो मम।।

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi pratisargamanuttamam| prākṛtaṃ hi samāsena śṛṇudhvaṃ gadato mama||

चतुर्दशसहस्त्रणि योजनानां महापुरी। मेरोरुपरि विख्याता देवदेवस्य वेधसः।।

caturdaśasahastraṇi yojanānāṃ mahāpurī| merorupari vikhyātā devadevasya vedhasaḥ||

तत्रास्ते भगवान ब्रह्मा विश्वात्मा विश्वभावनः। उपास्यमानो योगीन्द्रैर्मुनीन्द्रोपेन्द्रशङ्करैः।।

tatrāste bhagavān brahmā viśvātmā viśvabhāvanaḥ| upāsyamāno yogīndrairmunīndropendraśaṅkaraiḥ||

गते परार्धद्वितये कालो लोकप्रकालनः। कालाग्निर्भस्मसात कर्तुं करोति निकिलं मतिम।।

gate parārdhadvitaye kālo lokaprakālanaḥ| kālāgnirbhasmasāt kartuṃ karoti nikilaṃ matim||

तत्र देवेश्वरेशानं विश्वात्मानं प्रजापतिम। सनत्कुमारो भगवानुपास्ते नित्यमेव हि।।

tatra deveśvareśānaṃ viśvātmānaṃ prajāpatim| sanatkumāro bhagavānupāste nityameva hi||

स्वात्मन्यात्मानमावेश्य भूत्वा देवो महेश्वरः। दहेदशेषं ब्रह्माण्डं सदेवासुरमानुषम।।

svātmanyātmānamāveśya bhūtvā devo maheśvaraḥ| dahedaśeṣaṃ brahmāṇḍaṃ sadevāsuramānuṣam||

तमाविश्य महादेवो भगवान्नीललोहितः। करोति लोकसंहारं भीषणं रूपमाश्रितः।।

tamāviśya mahādevo bhagavānnīlalohitaḥ| karoti lokasaṃhāraṃ bhīṣaṇaṃ rūpamāśritaḥ||

स सिद्धैरृषिगन्धर्वैः पूज्यमानः सुरैरपि। समास्ते योगयुक्तत्मा पीत्वा तत्परमामृतम।।

sa siddhairṛṣigandharvaiḥ pūjyamānaḥ surairapi| samāste yogayuktatmā pītvā tatparamāmṛtam||

तत्र देवादिदेवस्य शंभोरमिततेजसः। दीप्तमायतनं शुभ्रं पुरस्ताद ब्रह्मणः स्थितम।।

tatra devādidevasya śaṃbhoramitatejasaḥ| dīptamāyatanaṃ śubhraṃ purastād brahmaṇaḥ sthitam||

प्रविश्य मण्डलं सौरं कृत्वासौ बहुधा पुनः। निर्दहत्यखिलं लोकं सप्तसप्तिस्वरूपधृक।।

praviśya maṇḍalaṃ sauraṃ kṛtvāsau bahudhā punaḥ| nirdahatyakhilaṃ lokaṃ saptasaptisvarūpadhṛk||

स दग्ध्वा सकलं सत्त्वमस्त्रं ब्रह्मशिरो महत। देवतानां शरीरेषु क्षिपत्यखिलदाहकम।।

sa dagdhvā sakalaṃ sattvamastraṃ brahmaśiro mahat| devatānāṃ śarīreṣu kṣipatyakhiladāhakam||

दिव्यकान्तिसमायुक्तं चतुर्धारं सुशोभनम। महर्षिगणसंकीर्णं ब्रह्मविद्भिर्निषेवितम।।

divyakāntisamāyuktaṃ caturdhāraṃ suśobhanam| maharṣigaṇasaṃkīrṇaṃ brahmavidbhirniṣevitam||

देव्या सह महादेवः शशाङ्कार्काग्निलोचनः। रमते तत्र विश्वेशः प्रमथैः प्रमथेश्वरः।।

devyā saha mahādevaḥ śaśāṅkārkāgnilocanaḥ| ramate tatra viśveśaḥ pramathaiḥ pramatheśvaraḥ||

दग्धेष्वशेषदेवेषु देवी गिरिवरात्मजा। एकासा साक्षिणी शंभोस्तिष्ठते वैदिकी श्रुतिः।।

dagdheṣvaśeṣadeveṣu devī girivarātmajā| ekāsā sākṣiṇī śaṃbhostiṣṭhate vaidikī śrutiḥ||

शिरः कपालैर्देवानां कृतस्त्रग्वरभूषणः। आदित्यचन्द्रादिगणैः पूरयन व्योममण्डलम।।

śiraḥ kapālairdevānāṃ kṛtastragvarabhūṣaṇaḥ| ādityacandrādigaṇaiḥ pūrayan vyomamaṇḍalam||

तत्र वेदविदः शान्ता मुनयो ब्रह्मचारिणः। पूजयन्ति महादेवं तापसाः सत्यवादिनः।।

tatra vedavidaḥ śāntā munayo brahmacāriṇaḥ| pūjayanti mahādevaṃ tāpasāḥ satyavādinaḥ||

सहस्रनयनो देवः सहस्राकृतिरिश्वरः। सहस्रहस्तचरणः सहस्रार्चिर्महाभुजः।।

sahasranayano devaḥ sahasrākṛtiriśvaraḥ| sahasrahastacaraṇaḥ sahasrārcirmahābhujaḥ||

तेषां साक्षान्महादेवो मुनीनां ब्रह्मवादिनाम। गृह्णाति पूजां शिरसा पार्वत्या परमेश्वरः।।

teṣāṃ sākṣānmahādevo munīnāṃ brahmavādinām| gṛhṇāti pūjāṃ śirasā pārvatyā parameśvaraḥ||

तत्रैव पर्वतवरे शक्रस्य परमा पुरी। नाम्नामरावती पूर्वे सर्वशोभासमन्विता।।

tatraiva parvatavare śakrasya paramā purī| nāmnāmarāvatī pūrve sarvaśobhāsamanvitā||

दंष्ट्राकरालवदनः प्रदीप्तानललोचनः। त्रिशूली कृत्तिवसनो योगमैश्वरमास्थितः।।

daṃṣṭrākarālavadanaḥ pradīptānalalocanaḥ| triśūlī kṛttivasano yogamaiśvaramāsthitaḥ||

पीत्वा तत्परमानन्दं प्रभूतममृतं स्वयम। करोति ताण्डवं देवीमालोक्य परमेश्वरः।।

pītvā tatparamānandaṃ prabhūtamamṛtaṃ svayam| karoti tāṇḍavaṃ devīmālokya parameśvaraḥ||

तमिन्द्रमप्सरः सङ्घा गन्धर्वा गीततत्पराः। उपासते सहस्त्राक्षं देवास्तत्र सहस्त्रशः।।

tamindramapsaraḥ saṅghā gandharvā gītatatparāḥ| upāsate sahastrākṣaṃ devāstatra sahastraśaḥ||

ये धार्मिका वेदविदो यागहोमपरायणाः। तेषां तत परमं स्थानं देवानामपि दुर्लभम।।

ye dhārmikā vedavido yāgahomaparāyaṇāḥ| teṣāṃ tat paramaṃ sthānaṃ devānāmapi durlabham||

पीत्वा नृत्तामृतं देवी भर्तुः परममङ्गला। योगमास्थाय देवस्य देहमायाति शूलिनः।।

pītvā nṛttāmṛtaṃ devī bhartuḥ paramamaṅgalā| yogamāsthāya devasya dehamāyāti śūlinaḥ||

संत्यक्त्वा ताण्डवरसं स्वेच्छयैव पिनाकधृक। ज्योतिः स्वभावं भगवान दग्ध्वा ब्रह्माण्डमण्डलम।।

saṃtyaktvā tāṇḍavarasaṃ svecchayaiva pinākadhṛk| jyotiḥ svabhāvaṃ bhagavān dagdhvā brahmāṇḍamaṇḍalam||

तस्य दक्षिणदिग्भागे वह्नेरमिततेजसः। तेजोवती नाम पुरी दिव्याश्चर्यसमन्विता।।

tasya dakṣiṇadigbhāge vahneramitatejasaḥ| tejovatī nāma purī divyāścaryasamanvitā||

संस्थितेष्वथ देवेषु ब्रह्मविष्णुपिनाकिषु। गुणैरशेषैः पृथिवीविलयं याति वारिषु।।

saṃsthiteṣvatha deveṣu brahmaviṣṇupinākiṣu| guṇairaśeṣaiḥ pṛthivīvilayaṃ yāti vāriṣu||

तत्रास्ते भगवान वह्निर्भ्राजमानः स्वतेजसा। जपिनां होमिनां स्थानं दानवानां दुरासदम।।

tatrāste bhagavān vahnirbhrājamānaḥ svatejasā| japināṃ homināṃ sthānaṃ dānavānāṃ durāsadam||

दक्षिणे पर्वतवरे यमस्यापि महापुरी। नाम्ना संयमनी दिव्या सिद्धगन्धर्वसेविता।।

dakṣiṇe parvatavare yamasyāpi mahāpurī| nāmnā saṃyamanī divyā siddhagandharvasevitā||

स वारितत्त्वं सगुणं ग्रसते हव्यवाहनः। तेजस्तु गुणसंयुक्तं वायौ संयाति संक्षयम।।

sa vāritattvaṃ saguṇaṃ grasate havyavāhanaḥ| tejastu guṇasaṃyuktaṃ vāyau saṃyāti saṃkṣayam||

आकाशे सगुणो वायुः प्रलयं याति विश्वभृत। भूतादौ च तथाकाशं लीयते गुणसंयुतम।।

ākāśe saguṇo vāyuḥ pralayaṃ yāti viśvabhṛt| bhūtādau ca tathākāśaṃ līyate guṇasaṃyutam||

तत्र वैवस्वतं देवं देवाद्याः पर्युपासते। स्थानं तत सत्यसंधानां लोके पुण्यकृतां नृणाम।।

tatra vaivasvataṃ devaṃ devādyāḥ paryupāsate| sthānaṃ tat satyasaṃdhānāṃ loke puṇyakṛtāṃ nṛṇām||

तस्यास्तु पश्चिमे भागे निरृतेस्तु महात्मनः। रक्षोवती नाम पुरी राक्षसैः सर्वतो वृता।।

tasyāstu paścime bhāge nirṛtestu mahātmanaḥ| rakṣovatī nāma purī rākṣasaiḥ sarvato vṛtā||

इन्द्रियाणि च सर्वाणि तैजसे यान्ति संक्षयम। वैकारिके देवगणाः प्रलंय यान्ति सत्तमाः।।

indriyāṇi ca sarvāṇi taijase yānti saṃkṣayam| vaikārike devagaṇāḥ pralaṃya yānti sattamāḥ||

वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्चेति सत्तमाः। त्रिविधो ऽयमहङ्कारो महति प्रलंय व्रजेत।।

vaikārikastaijasaśca bhūtādiśceti sattamāḥ| trividho 'yamahaṅkāro mahati pralaṃya vrajet||

तत्र तं निरृतिं देवं राक्षसाः पर्युपासते। गच्छन्ति तां धर्मरता ये वै तामसवृत्तयः।।

tatra taṃ nirṛtiṃ devaṃ rākṣasāḥ paryupāsate| gacchanti tāṃ dharmaratā ye vai tāmasavṛttayaḥ||

पश्चिमे पर्वतवरे वरुणस्य महापुरी। नाम्ना सुद्धवती पुण्या सर्वकामर्धिसंयुता।।

paścime parvatavare varuṇasya mahāpurī| nāmnā suddhavatī puṇyā sarvakāmardhisaṃyutā||

महान्तमेभिः सहितं ब्रह्माणमतितेजसम। अव्यक्तं जगतो योनिः संहरेदेकमव्ययम।।

mahāntamebhiḥ sahitaṃ brahmāṇamatitejasam| avyaktaṃ jagato yoniḥ saṃharedekamavyayam||

एवं संहृत्य भूतानि तत्त्वानि च महेश्वरः। वियोजयति चान्योन्यं प्रधानं पुरुषं परम।।

evaṃ saṃhṛtya bhūtāni tattvāni ca maheśvaraḥ| viyojayati cānyonyaṃ pradhānaṃ puruṣaṃ param||

तत्राप्सरोगणैः सिद्धैः सेव्यमानो ऽमराधिपः। आस्ते स वरुणो राजा तत्र गच्छन्ति ये ऽम्बुदाः। तीर्थयात्रापरी नित्यं ये च लोके ऽधमर्षिणः।।

tatrāpsarogaṇaiḥ siddhaiḥ sevyamāno 'marādhipaḥ| āste sa varuṇo rājā tatra gacchanti ye 'mbudāḥ| tīrthayātrāparī nityaṃ ye ca loke 'dhamarṣiṇaḥ||

प्रधानपुंसोरजयोरेष संहार ईरितः। महेश्वरेच्छाजनितो न स्वयं विद्यते लयः।।

pradhānapuṃsorajayoreṣa saṃhāra īritaḥ| maheśvarecchājanito na svayaṃ vidyate layaḥ||

तस्या उत्तरदिग्भागे वायोरपि महापुरी। नाम्ना गन्धवती पुण्या तत्रास्ते ऽसौ प्रभञ्जनः।।

tasyā uttaradigbhāge vāyorapi mahāpurī| nāmnā gandhavatī puṇyā tatrāste 'sau prabhañjanaḥ||

अप्सरोगणगन्धर्वैः सेव्यमानो ऽमरप्रभुः। प्राणायामपरामर्त्यास्थानन्तद्यान्ति शाश्वतम।।

apsarogaṇagandharvaiḥ sevyamāno 'maraprabhuḥ| prāṇāyāmaparāmartyāsthānantadyānti śāśvatam||

गुणसाम्यं तदव्यक्तं प्रकृतिः परिगीयते। प्रधानं जगतो योनिर्मायातत्त्वमचेतनम।।

guṇasāmyaṃ tadavyaktaṃ prakṛtiḥ parigīyate| pradhānaṃ jagato yonirmāyātattvamacetanam||

तस्याः पूर्वेण दिग्भागे सोमस्य परमा पुरी। नाम्ना कान्तिमती शुभ्रा तत्र सोमो विराजते।।

tasyāḥ pūrveṇa digbhāge somasya paramā purī| nāmnā kāntimatī śubhrā tatra somo virājate||

कूटस्थश्चिन्मयो ह्यात्मा केवलः पञ्चविंशकः। गीयते मुनिभिः साक्षी महानेकः पितामहः।।

kūṭasthaścinmayo hyātmā kevalaḥ pañcaviṃśakaḥ| gīyate munibhiḥ sākṣī mahānekaḥ pitāmahaḥ||

तत्र ये भोगनिरता स्वधर्मं पुर्यपासते। तेषां तद रचितं स्थानं नानाभोगसमन्वितम।।

tatra ye bhoganiratā svadharmaṃ puryapāsate| teṣāṃ tad racitaṃ sthānaṃ nānābhogasamanvitam||

एवं संहारकरणी शक्तिर्माहेश्वरी ध्रुवा। प्रधानाद्यं विशेषान्तं दहेद रुद्र इति श्रुतिः।।

evaṃ saṃhārakaraṇī śaktirmāheśvarī dhruvā| pradhānādyaṃ viśeṣāntaṃ dahed rudra iti śrutiḥ||

योगिनामथ सर्वेषां ज्ञानविन्यस्तचेतसाम। आत्यन्तिकं चैव लयं विदधातीह शङ्करः।।

yogināmatha sarveṣāṃ jñānavinyastacetasām| ātyantikaṃ caiva layaṃ vidadhātīha śaṅkaraḥ||

तस्याश्च पूर्वदिग्भागे शङ्करस्य महापुरी। नाम्ना यशोवती पुण्या सर्वेषां सुदुरासदा।।

tasyāśca pūrvadigbhāge śaṅkarasya mahāpurī| nāmnā yaśovatī puṇyā sarveṣāṃ sudurāsadā||

तत्रेशानस्य भवनं रुद्रविष्णुतनोः शुभम। घमेश्वरस्य विपुलं तत्रास्ते स गणैर्वृतः।।

tatreśānasya bhavanaṃ rudraviṣṇutanoḥ śubham| ghameśvarasya vipulaṃ tatrāste sa gaṇairvṛtaḥ||

इत्येष भगवान रुद्रः संहारं कुरुते वशी। स्थापिका मोहनी शक्तिर्नारायण इति श्रुतिः।।

ityeṣa bhagavān rudraḥ saṃhāraṃ kurute vaśī| sthāpikā mohanī śaktirnārāyaṇa iti śrutiḥ||

तत्र भोगाभिलिप्सूनां भक्तानां परमेष्ठिनः। निवासः कल्पितः पूर्वं देवदेवेन शूलिना।।

tatra bhogābhilipsūnāṃ bhaktānāṃ parameṣṭhinaḥ| nivāsaḥ kalpitaḥ pūrvaṃ devadevena śūlinā||

हिरण्यगर्भा भगवान जगत सदसदात्मकम। सृजेदशेषं प्रकृतेस्तन्मयः पञ्चविंशकः।।

hiraṇyagarbhā bhagavān jagat sadasadātmakam| sṛjedaśeṣaṃ prakṛtestanmayaḥ pañcaviṃśakaḥ||

विष्णुपादाद विनिष्क्रान्ता प्लावयित्वेन्दुमण्डलम। समन्ताद ब्रह्मणः पुर्यां गङ्गा पतति वै दिवः।।

viṣṇupādād viniṣkrāntā plāvayitvendumaṇḍalam| samantād brahmaṇaḥ puryāṃ gaṅgā patati vai divaḥ||

सर्वज्ञाः सर्वगाः शान्ताः स्वात्मन्येवव्यवस्थिताः। शक्तयो ब्रह्मविण्वीशा भुक्तिमुक्तिफलप्रदाः।।

sarvajñāḥ sarvagāḥ śāntāḥ svātmanyevavyavasthitāḥ| śaktayo brahmaviṇvīśā bhuktimuktiphalapradāḥ||

सर्वेश्वराः सर्ववन्द्याः शाश्वतानन्तभोगिनः। एकमेवाक्षरं तत्त्वं पुंप्रधानेश्वरात्मकम।।

sarveśvarāḥ sarvavandyāḥ śāśvatānantabhoginaḥ| ekamevākṣaraṃ tattvaṃ puṃpradhāneśvarātmakam||

सा तत्र पतिता दिक्षु चतुर्धा ह्यभवद द्विजाः। सीता चालकनन्दा च सुचक्षुर्भद्रनामिका।।

sā tatra patitā dikṣu caturdhā hyabhavad dvijāḥ| sītā cālakanandā ca sucakṣurbhadranāmikā||

पूर्वेण सीता शैलात तु शैलं यात्यन्तरिक्षतः। ततश्च पूर्ववर्षेण भद्राश्वेनैति चार्णवम।।

pūrveṇa sītā śailāt tu śailaṃ yātyantarikṣataḥ| tataśca pūrvavarṣeṇa bhadrāśvenaiti cārṇavam||

अन्याश्च शक्तयो दिव्याः सन्ति तत्र सहस्रशः। इज्यन्ते विविधैर्यज्ञैः शक्रादित्यादयो ऽमराः।।

anyāśca śaktayo divyāḥ santi tatra sahasraśaḥ| ijyante vividhairyajñaiḥ śakrādityādayo 'marāḥ||

एकैकस्य सहस्राणि देहानां वै शतानि च। कथ्यन्ते चैव माहात्म्याच्छक्तिरेकैव निर्गुणाः।।

ekaikasya sahasrāṇi dehānāṃ vai śatāni ca| kathyante caiva māhātmyācchaktirekaiva nirguṇāḥ||

तथैवालकनन्दा च दक्षिणादेत्य भारतम। प्रयाति सागरं भित्त्वा सप्तभेदा द्विजोत्तमाः।।

tathaivālakanandā ca dakṣiṇādetya bhāratam| prayāti sāgaraṃ bhittvā saptabhedā dvijottamāḥ||

तां तां शक्तिं समाधाय स्वयं देवो महेश्वरः। करोति देहान विविधान ग्रसते चैव लीलया।।

tāṃ tāṃ śaktiṃ samādhāya svayaṃ devo maheśvaraḥ| karoti dehān vividhān grasate caiva līlayā||

सुचक्षुः पश्चिमगिरीनतीत्य सकलांस्तथा। पश्चिमं केतुमालाख्यं वर्षं गत्वैति चार्णवम।।

sucakṣuḥ paścimagirīnatītya sakalāṃstathā| paścimaṃ ketumālākhyaṃ varṣaṃ gatvaiti cārṇavam||

भद्रा तथोत्तरगिरीनुत्तरांश्च तथा कुरून। अतीत्य चोत्तराम्भोधिं समभ्येति महर्षयः।।

bhadrā tathottaragirīnuttarāṃśca tathā kurūn| atītya cottarāmbhodhiṃ samabhyeti maharṣayaḥ||

इज्यते सर्वयज्ञेषु ब्राह्मणैर्वेदवादिभिः। सर्वकामप्रदो रुद्र इत्येषा वैदिकी श्रुतिः।।

ijyate sarvayajñeṣu brāhmaṇairvedavādibhiḥ| sarvakāmaprado rudra ityeṣā vaidikī śrutiḥ||

आनीलनिषधायामौ माल्यवान गन्धमादनः। तयोर्मध्यगतो मेरुः कर्णिकाकारसंस्थितः।।

ānīlaniṣadhāyāmau mālyavān gandhamādanaḥ| tayormadhyagato meruḥ karṇikākārasaṃsthitaḥ||

सर्वासामेव शक्तीनां ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः। प्राधान्येन स्मृता देवाः शक्तयः परमात्मनः।।

sarvāsāmeva śaktīnāṃ brahmaviṣṇumaheśvarāḥ| prādhānyena smṛtā devāḥ śaktayaḥ paramātmanaḥ||

भारताः केतुमालाश्च भद्राश्वाः कुरवस्तथा। पत्राणि लोकपद्मस्य मर्यादाशैलबाह्यतः।।

bhāratāḥ ketumālāśca bhadrāśvāḥ kuravastathā| patrāṇi lokapadmasya maryādāśailabāhyataḥ||

आद्यः परस्ताद भगवान परमात्मा सनातनः। गीयते सर्वशक्त्यात्मा शूलपाणिर्महेश्वरः।।

ādyaḥ parastād bhagavān paramātmā sanātanaḥ| gīyate sarvaśaktyātmā śūlapāṇirmaheśvaraḥ||

एनमेके वदन्त्यग्निं नारायणमथापरे। इन्द्रमेके परे विश्वान ब्रह्माणमपरे जगुः।।

enameke vadantyagniṃ nārāyaṇamathāpare| indrameke pare viśvān brahmāṇamapare jaguḥ||

जठरो देवकूटश्च मर्यादापर्वतावुभौ। दक्षिणोत्तरमायामावानीलनिषधायतौ।।

jaṭharo devakūṭaśca maryādāparvatāvubhau| dakṣiṇottaramāyāmāvānīlaniṣadhāyatau||

गन्धमादनकैलासौ पूर्वपश्चायतावुभौ। अशीतियोजनायामावर्णवान्तर्व्यवस्थितौ।।

gandhamādanakailāsau pūrvapaścāyatāvubhau| aśītiyojanāyāmāvarṇavāntarvyavasthitau||

ब्रह्मविष्णवग्निवरुणाः सर्वे देवास्तथर्षयः। एकस्यैवाथ रुद्रस्य भेदास्ते परिकीर्तिताः।।

brahmaviṣṇavagnivaruṇāḥ sarve devāstatharṣayaḥ| ekasyaivātha rudrasya bhedāste parikīrtitāḥ||

निषधः पारियात्रश्च मर्यादापर्वताविमौ। मेरोः पश्चिमदिग्भागे यथापूर्वौ तथा स्थितौ।।

niṣadhaḥ pāriyātraśca maryādāparvatāvimau| meroḥ paścimadigbhāge yathāpūrvau tathā sthitau||

यं यं भेदं समाश्रित्य यजन्ति परमेश्वरम। तत तद रूपं समास्थाय प्रददाति फलं शिवः।।

yaṃ yaṃ bhedaṃ samāśritya yajanti parameśvaram| tat tad rūpaṃ samāsthāya pradadāti phalaṃ śivaḥ||

त्रिशृङ्गो जारुधैस्तद्वदुत्तरे वर्षपर्वतौ। पूर्वपश्चायतावेतौ अर्णवान्तर्व्यवस्थितौ।।

triśṛṅgo jārudhaistadvaduttare varṣaparvatau| pūrvapaścāyatāvetau arṇavāntarvyavasthitau||

तस्मादेकतरं भेदं समाश्रित्यापि शाश्वतम। आराधयन्महादेवं याति तत्परमं पदम।।

tasmādekataraṃ bhedaṃ samāśrityāpi śāśvatam| ārādhayanmahādevaṃ yāti tatparamaṃ padam||

मर्यादापर्वताः प्रोक्ता अष्टाविह मया द्विजाः। जठराद्याः स्थिता मेरोश्चतुर्दिक्षु महर्षयः।।

maryādāparvatāḥ proktā aṣṭāviha mayā dvijāḥ| jaṭharādyāḥ sthitā meroścaturdikṣu maharṣayaḥ||

किन्तु देवं महादेवं सर्वशक्तिं सनातनम। आराधयेद वै गिरिशं सगुणं वाथ निर्गुणम।।

kintu devaṃ mahādevaṃ sarvaśaktiṃ sanātanam| ārādhayed vai giriśaṃ saguṇaṃ vātha nirguṇam||

मया प्रोक्तो हि भवतां योगः प्रागेव निर्गुणः। आरुरुक्षुस्तु सगुणं पूजयेत परमेश्वरम।।

mayā prokto hi bhavatāṃ yogaḥ prāgeva nirguṇaḥ| ārurukṣustu saguṇaṃ pūjayet parameśvaram||

पिनाकिनं त्रिनयनं जटिलं कृत्तिवाससम। पद्मासनस्थं रुक्माभं चिन्तयेद वैदिकी श्रुतिः।।

pinākinaṃ trinayanaṃ jaṭilaṃ kṛttivāsasam| padmāsanasthaṃ rukmābhaṃ cintayed vaidikī śrutiḥ||

एष योगः समुद्दिष्टः सबीजो मुनिसत्तमाः। तस्मात सर्वान परित्यज्य देवान ब्रह्मपुरोगमान। आराधयेद विरूपाक्षमादिमध्यान्तसंस्थितम।।

eṣa yogaḥ samuddiṣṭaḥ sabījo munisattamāḥ| tasmāt sarvān parityajya devān brahmapurogamān| ārādhayed virūpākṣamādimadhyāntasaṃsthitam||

भक्तियोगसमायुक्तः स्वधर्मनिरतः शुचिः। तादृशं रूपमास्थाय समायात्यन्तिकं शिवम।।

bhaktiyogasamāyuktaḥ svadharmanirataḥ śuciḥ| tādṛśaṃ rūpamāsthāya samāyātyantikaṃ śivam||

एष योगः समुद्दिष्टः सबीजो ऽत्यन्तभावने। यथाविधि प्रकुर्वाणः प्राप्नुयादैश्वरं पदम।।

eṣa yogaḥ samuddiṣṭaḥ sabījo 'tyantabhāvane| yathāvidhi prakurvāṇaḥ prāpnuyādaiśvaraṃ padam||

अत्राप्यशक्तो ऽथ हरं विष्णुं बह्माणमर्चयेत। अथ चेदसमर्थः स्यात तत्रापि मुनिपुङ्गवाः। ततो वाय्वग्निशक्रादीन पूजयेद भक्तिसंयुतः।।

atrāpyaśakto 'tha haraṃ viṣṇuṃ bahmāṇamarcayet| atha cedasamarthaḥ syāt tatrāpi munipuṅgavāḥ| tato vāyvagniśakrādīn pūjayed bhaktisaṃyutaḥ||

ये चान्ये भावने शुद्धे प्रागुक्ते भवतामिह। अथापि कथितो योगो निर्बोजश्च सबीजकः।।

ye cānye bhāvane śuddhe prāgukte bhavatāmiha| athāpi kathito yogo nirbojaśca sabījakaḥ||

ज्ञानं तदुक्तं निर्बोजं पूर्वं हि भवतां मया। विष्णुं रुद्रं विरञ्चिं च सबीजं भावयेद बुधः। सथवाग्न्यादिकान देवांस्तत्परः संयतेन्द्रियः।।

jñānaṃ taduktaṃ nirbojaṃ pūrvaṃ hi bhavatāṃ mayā| viṣṇuṃ rudraṃ virañciṃ ca sabījaṃ bhāvayed budhaḥ| sathavāgnyādikān devāṃstatparaḥ saṃyatendriyaḥ||

पूजयेत पुरुषं विष्णुं चतुर्मूर्तिधरं हरिम। अनादिनिधनं देवं वासुदेवं सनातनम।।

pūjayet puruṣaṃ viṣṇuṃ caturmūrtidharaṃ harim| anādinidhanaṃ devaṃ vāsudevaṃ sanātanam||

नारायणं जगद्योनिमाकाशं परमं पदम। तल्लिङ्गधारी नियतं तद्भक्तस्तदपाश्रयः। एष एव विधिर्ब्राह्मे भावने चान्तिके मतः।।

nārāyaṇaṃ jagadyonimākāśaṃ paramaṃ padam| talliṅgadhārī niyataṃ tadbhaktastadapāśrayaḥ| eṣa eva vidhirbrāhme bhāvane cāntike mataḥ||

इत्येतत कथितं ज्ञानं भावनासंश्रयं परम। इन्द्रद्युम्नाय मुनये कथितं यन्मया पुरा।।

ityetat kathitaṃ jñānaṃ bhāvanāsaṃśrayaṃ param| indradyumnāya munaye kathitaṃ yanmayā purā||

अव्यक्तात्मकमेवेदं चेतनाचेतनं जगत। तदीश्वरः परं ब्रह्म तस्माद ब्रह्ममयं जगत।।

avyaktātmakamevedaṃ cetanācetanaṃ jagat| tadīśvaraḥ paraṃ brahma tasmād brahmamayaṃ jagat||

एतावदुक्त्वा भगवान विरराम जनार्दनः। तुष्टुवुर्मुनयो विष्णुं शक्रेण सह माधवम।।

etāvaduktvā bhagavān virarāma janārdanaḥ| tuṣṭuvurmunayo viṣṇuṃ śakreṇa saha mādhavam||

नमस्ते कूर्मरूपाय विष्णवे परमात्मने। नारायणाय विश्वाय वासुदेवाय ते नमः।।

namaste kūrmarūpāya viṣṇave paramātmane| nārāyaṇāya viśvāya vāsudevāya te namaḥ||

नमो नमस्ते कृष्णाय गोविन्दाय नमो नमः। माधवाय नमस्तुभ्यं नमो यज्ञेश्वराय च।।

namo namaste kṛṣṇāya govindāya namo namaḥ| mādhavāya namastubhyaṃ namo yajñeśvarāya ca||

सहस्रशिरसे तुभ्यं सहस्राक्षाय ते नमः। नमः सहस्रहस्ताय सहस्रचरणाय च।।

sahasraśirase tubhyaṃ sahasrākṣāya te namaḥ| namaḥ sahasrahastāya sahasracaraṇāya ca||

ओं नमो ज्ञानरूपाय परमात्मस्वरूपिणे। आनन्दाय नमस्तुभ्यं मायातीताय ते नमः।।

oṃ namo jñānarūpāya paramātmasvarūpiṇe| ānandāya namastubhyaṃ māyātītāya te namaḥ||

नमो गूढशरीराय निर्गुणाय नमो ऽस्तु ते। पुरुषाय पुराणाय सत्तामात्रस्वरूपिणे।।

namo gūḍhaśarīrāya nirguṇāya namo 'stu te| puruṣāya purāṇāya sattāmātrasvarūpiṇe||

नमः सांख्याय योगाय केवलाय नमो ऽस्तु ते। धर्मज्ञानाधिगम्याय निष्कलाय नमो नमः।।

namaḥ sāṃkhyāya yogāya kevalāya namo 'stu te| dharmajñānādhigamyāya niṣkalāya namo namaḥ||

नमोस्तु व्योमतत्त्वाय महायोगेश्वराय च। परावराणां प्रभवे वेदवेद्याय ते नमः।।

namostu vyomatattvāya mahāyogeśvarāya ca| parāvarāṇāṃ prabhave vedavedyāya te namaḥ||

नमो बुद्धाय शुद्धाय नमो युक्ताय हेतवे। नमो नमो नमस्तुभ्यं मायिने वेधसे नमः।।

namo buddhāya śuddhāya namo yuktāya hetave| namo namo namastubhyaṃ māyine vedhase namaḥ||

नमो ऽस्तु ते वराहाय नारसिंहाय ते नमः। वामनाय नमस्तुभ्यं हृषीकेशाय ते नमः।।

namo 'stu te varāhāya nārasiṃhāya te namaḥ| vāmanāya namastubhyaṃ hṛṣīkeśāya te namaḥ||

नमो ऽस्तु कालरुद्राय कालरूपाय ते नमः। स्वर्गापवर्गदात्रे च नमो ऽप्रतिहतात्मने।।

namo 'stu kālarudrāya kālarūpāya te namaḥ| svargāpavargadātre ca namo 'pratihatātmane||

नमो योगाधिगम्याय योगिने योगदायिने। देवानां पतये तुभ्यं देवार्तिशमनाय ते।।

namo yogādhigamyāya yogine yogadāyine| devānāṃ pataye tubhyaṃ devārtiśamanāya te||

भगवंस्त्वत्प्रसादेन सर्वसंसारनाशनम। अस्माभिर्विदितं ज्ञानं यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते।।

bhagavaṃstvatprasādena sarvasaṃsāranāśanam| asmābhirviditaṃ jñānaṃ yajjñātvāmṛtamaśnute||

श्रुतास्तु विविधा धर्मा वंशा मन्वन्तराणि च। सर्गश्च प्रतिसर्गश्च ब्रह्माण्यस्यास्य विस्तरः।।

śrutāstu vividhā dharmā vaṃśā manvantarāṇi ca| sargaśca pratisargaśca brahmāṇyasyāsya vistaraḥ||

त्वं हि सर्वजगत्साक्षी विश्वो नारायणः परः। त्रातुमर्हस्यनन्तात्मंस्त्वमेव शरणं गतिः।।

tvaṃ hi sarvajagatsākṣī viśvo nārāyaṇaḥ paraḥ| trātumarhasyanantātmaṃstvameva śaraṇaṃ gatiḥ||

एतद वः कथितं विप्रा योगमोक्षप्रदायकम। कौर्मं पुराणमखिलं यज्जगाद गदाधरः।।

etad vaḥ kathitaṃ viprā yogamokṣapradāyakam| kaurmaṃ purāṇamakhilaṃ yajjagāda gadādharaḥ||

अस्मिन पुराणे लक्ष्म्यास्तु संभवः कथितः पुरा। मोहायाशेषभूतानां वासुदेवेन योजनम।।

asmin purāṇe lakṣmyāstu saṃbhavaḥ kathitaḥ purā| mohāyāśeṣabhūtānāṃ vāsudevena yojanam||

प्रजापतीनां सर्गस्तु वर्णधर्माश्च वृत्तयः। धर्मार्थकाममोक्षाणां यथावल्लक्षणं शुभम।।

prajāpatīnāṃ sargastu varṇadharmāśca vṛttayaḥ| dharmārthakāmamokṣāṇāṃ yathāvallakṣaṇaṃ śubham||

पितामहस्य विष्णोश्च महेशस्य च धीमतः। एकत्वं च पृथक्त्वं च विशेषश्चोपवर्णितः।।

pitāmahasya viṣṇośca maheśasya ca dhīmataḥ| ekatvaṃ ca pṛthaktvaṃ ca viśeṣaścopavarṇitaḥ||

भक्तानां लक्षणं प्रोक्तं समाचारश्च शोभनः। वर्णाश्रमाणां कथितं यथावदिह लक्षणम।।

bhaktānāṃ lakṣaṇaṃ proktaṃ samācāraśca śobhanaḥ| varṇāśramāṇāṃ kathitaṃ yathāvadiha lakṣaṇam||

आदिसर्गस्ततः पश्चादण्डावरणसप्तकम। हिरण्यगर्भसर्गश्च कीर्तितो मुनिपुङ्गवाः।।

ādisargastataḥ paścādaṇḍāvaraṇasaptakam| hiraṇyagarbhasargaśca kīrtito munipuṅgavāḥ||

कालसंख्याप्रकथनं माहात्म्यं चेश्वरस्य च। ब्रह्मणः शयनं चाप्सु नामनिर्वचनं तथा।।

kālasaṃkhyāprakathanaṃ māhātmyaṃ ceśvarasya ca| brahmaṇaḥ śayanaṃ cāpsu nāmanirvacanaṃ tathā||

वराहवपुषा भूयो भूमेरुद्धरणं पुनः। मुख्यादिसर्गकथनं मुनिसर्गस्तथापरः।।

varāhavapuṣā bhūyo bhūmeruddharaṇaṃ punaḥ| mukhyādisargakathanaṃ munisargastathāparaḥ||

व्याख्यतो रुद्रसर्गश्च ऋषिसर्गश्च तापसः। धर्मस्य च प्रजासर्गस्तामसात पूर्वमेव तु।।

vyākhyato rudrasargaśca ṛṣisargaśca tāpasaḥ| dharmasya ca prajāsargastāmasāt pūrvameva tu||

ब्रह्मविष्णुविवादः स्यादन्तर्देहप्रवेशनम। पद्मोद्भवत्वं देवस्य मोहस्तस्य च धीमतः।।

brahmaviṣṇuvivādaḥ syādantardehapraveśanam| padmodbhavatvaṃ devasya mohastasya ca dhīmataḥ||

दर्शनं च महेशस्य माहात्म्यं विष्णुनेरितम। दिव्यदृष्टिप्रदानं च ब्रह्मणः परमेष्ठिनः।।

darśanaṃ ca maheśasya māhātmyaṃ viṣṇuneritam| divyadṛṣṭipradānaṃ ca brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ||

संस्तवो देवदेवस्य ब्रह्मणा परमेष्ठिना। प्रसादो गिरिशस्याथ वरदानं तथैव च।।

saṃstavo devadevasya brahmaṇā parameṣṭhinā| prasādo giriśasyātha varadānaṃ tathaiva ca||

संवादो विष्णुना सार्धं शङ्करस्य महात्मनः। वरदानं तथापूर्वमन्तर्धानं पिनाकिनः।।

saṃvādo viṣṇunā sārdhaṃ śaṅkarasya mahātmanaḥ| varadānaṃ tathāpūrvamantardhānaṃ pinākinaḥ||

वधश्च कथितो विप्रा मधुकैटभयोः पुरा। अवतारो ऽथ देवस्य ब्रह्मणो नाभिपङ्कजात।।

vadhaśca kathito viprā madhukaiṭabhayoḥ purā| avatāro 'tha devasya brahmaṇo nābhipaṅkajāt||

एकीभावश्च देवस्य विष्णुना कथितस्ततः। विमोहो ब्रह्मणश्चाथ संज्ञालाभो हरेस्ततः।।

ekībhāvaśca devasya viṣṇunā kathitastataḥ| vimoho brahmaṇaścātha saṃjñālābho harestataḥ||

तपश्चरणमाख्यातं देवदेवस्य धीमतः। प्रादुर्भावो महेशस्य ललाटात कथितस्ततः।।

tapaścaraṇamākhyātaṃ devadevasya dhīmataḥ| prādurbhāvo maheśasya lalāṭāt kathitastataḥ||

रुद्राणां कथिता सृष्टिर्ब्रह्मणः प्रतिषेधनम। भूतिश्च देवदेवस्य वरदानोपदेशकौ।।

rudrāṇāṃ kathitā sṛṣṭirbrahmaṇaḥ pratiṣedhanam| bhūtiśca devadevasya varadānopadeśakau||

अन्तर्धानं च रुद्रस्य तपश्चर्याण्डजस्य च। दर्शनं देवदेवस्य नरनारीशरीरता।।

antardhānaṃ ca rudrasya tapaścaryāṇḍajasya ca| darśanaṃ devadevasya naranārīśarīratā||

देव्या विभागकथनं देवदेवात पिनाकिनः। देव्यास्तु पश्चात कथितं दक्षपुत्रीत्वमेव च।।

devyā vibhāgakathanaṃ devadevāt pinākinaḥ| devyāstu paścāt kathitaṃ dakṣaputrītvameva ca||

हिमवद्दुहितृत्वं च देव्या माहात्म्यमेव च। दर्शनं दिव्यरूपस्य वैश्वरूपस्य दर्शनम।।

himavadduhitṛtvaṃ ca devyā māhātmyameva ca| darśanaṃ divyarūpasya vaiśvarūpasya darśanam||

नाम्नां सहस्रं कथितं पित्रा हिमवता स्वयम। उपदेशो महादेव्या वरदानं तथैव च।।

nāmnāṃ sahasraṃ kathitaṃ pitrā himavatā svayam| upadeśo mahādevyā varadānaṃ tathaiva ca||

भृग्वादीनां प्रजासर्गो राज्ञां वंशस्य विस्तरः। प्राचेतसत्वं दक्षस्य दक्षयज्ञविमर्दनम।।

bhṛgvādīnāṃ prajāsargo rājñāṃ vaṃśasya vistaraḥ| prācetasatvaṃ dakṣasya dakṣayajñavimardanam||

दधीचस्य च दक्षस्य विवादः कथितस्तदा। ततश्च शापः कथितो मुनीनां मुनिपुङ्गवाः।।

dadhīcasya ca dakṣasya vivādaḥ kathitastadā| tataśca śāpaḥ kathito munīnāṃ munipuṅgavāḥ||

रुद्रागतिः प्रसादश्च अन्तर्धानं पिनाकिनः। पितामहस्योपदेशः कीर्त्यते रक्षणाय तु।।

rudrāgatiḥ prasādaśca antardhānaṃ pinākinaḥ| pitāmahasyopadeśaḥ kīrtyate rakṣaṇāya tu||

दक्षस्य च प्रजासर्गः कश्यपस्य महात्मनः। हिरण्यकशिपोर्नाशो हिरण्याक्षवधस्तथा।।

dakṣasya ca prajāsargaḥ kaśyapasya mahātmanaḥ| hiraṇyakaśipornāśo hiraṇyākṣavadhastathā||

ततश्च शापः कथितो देवदारुवनौकसाम। निग्रहश्चान्धकस्याथ गाणपत्यमनुत्तमम।।

tataśca śāpaḥ kathito devadāruvanaukasām| nigrahaścāndhakasyātha gāṇapatyamanuttamam||

प्रह्रादनिग्रहश्चाथ बलेः संयमनं ततः। बाणस्य निग्रहश्चाथ प्रसादस्तस्य शूलिनः।।

prahrādanigrahaścātha baleḥ saṃyamanaṃ tataḥ| bāṇasya nigrahaścātha prasādastasya śūlinaḥ||

ऋषीणां वंशविस्तारो राज्ञां वंशाः प्रकीर्तिताः। वसुदेवात ततो विष्णोरुत्पत्तिः स्वेच्छया हरेः।।

ṛṣīṇāṃ vaṃśavistāro rājñāṃ vaṃśāḥ prakīrtitāḥ| vasudevāt tato viṣṇorutpattiḥ svecchayā hareḥ||

दर्शनं चोपमन्योर्वै तपश्चरणमेव च। वरलाभो महादेवं दृष्ट्वा साम्बं त्रिलोचनम।।

darśanaṃ copamanyorvai tapaścaraṇameva ca| varalābho mahādevaṃ dṛṣṭvā sāmbaṃ trilocanam||

कैलासगमनं चाथ निवासस्तत्र शार्ङ्गिणः। ततश्च कथ्यते भीतिर्द्वारिवत्या निवासिनाम।।

kailāsagamanaṃ cātha nivāsastatra śārṅgiṇaḥ| tataśca kathyate bhītirdvārivatyā nivāsinām||

रक्षणं गरुडेनाथ जित्वा शत्रून महाबलान। नारादागमनं चैव यात्रा चैव गरुत्मतः।।

rakṣaṇaṃ garuḍenātha jitvā śatrūn mahābalān| nārādāgamanaṃ caiva yātrā caiva garutmataḥ||

ततश्च कृष्णागमनं मुनीनामागतिस्ततः। नैत्यकं वासुदेवस्य शिवलिङ्गार्चनं तथा।।

tataśca kṛṣṇāgamanaṃ munīnāmāgatistataḥ| naityakaṃ vāsudevasya śivaliṅgārcanaṃ tathā||

मार्कण्डेयस्य च मुनेः प्रश्नः प्रोक्तस्ततः परम। लिङ्गार्चननिमित्तं च लिङ्गस्यापि सलिङ्गिनः।।

mārkaṇḍeyasya ca muneḥ praśnaḥ proktastataḥ param| liṅgārcananimittaṃ ca liṅgasyāpi saliṅginaḥ||

यथात्म्यकथनं चाथ लिङ्गाविर्भाव एव च। ब्रह्मविष्णोस्तथा मध्ये कीर्तितो मुनिपुङ्गवाः।।

yathātmyakathanaṃ cātha liṅgāvirbhāva eva ca| brahmaviṣṇostathā madhye kīrtito munipuṅgavāḥ||

मोहस्तयोस्तु कथितो गमनं चोर्ध्वतो ऽप्यधः। संस्तवो देवदेवस्य प्रसादः परमेष्ठिनः।।

mohastayostu kathito gamanaṃ cordhvato 'pyadhaḥ| saṃstavo devadevasya prasādaḥ parameṣṭhinaḥ||

अन्तर्धानं च लिङ्गस्य साम्बोत्पत्तिस्ततः परम। कीर्तिता चानिरुद्धस्य समुत्पत्तिर्द्विजोत्तमाः।।

antardhānaṃ ca liṅgasya sāmbotpattistataḥ param| kīrtitā cāniruddhasya samutpattirdvijottamāḥ||

कृष्णस्य गमने बुद्धिरृषीणामागतिस्तथा। अनुवशासितं च कृष्णेन वरदानं महात्मनः।।

kṛṣṇasya gamane buddhirṛṣīṇāmāgatistathā| anuvaśāsitaṃ ca kṛṣṇena varadānaṃ mahātmanaḥ||

गमनं चैव कृष्णस्य पार्थस्यापि च दर्शनम। कृष्णद्वैपायनस्योक्ता युगधर्माः सनातनाः।।

gamanaṃ caiva kṛṣṇasya pārthasyāpi ca darśanam| kṛṣṇadvaipāyanasyoktā yugadharmāḥ sanātanāḥ||

अनुग्रहो ऽथ पार्थस्य वाराणसीगतिस्ततः। पाराशर्यस्य च मुनेर्व्यासस्याद्भुतकर्मणः।।

anugraho 'tha pārthasya vārāṇasīgatistataḥ| pārāśaryasya ca munervyāsasyādbhutakarmaṇaḥ||

वारणस्याश्च माहात्म्यं तीर्थानां चैव वर्णनम। तीर्थयात्रा च व्यासस्य देव्याश्चैवाथ दर्शनम। उद्वासनं च कथितं वरदानं तथैव च।।

vāraṇasyāśca māhātmyaṃ tīrthānāṃ caiva varṇanam| tīrthayātrā ca vyāsasya devyāścaivātha darśanam| udvāsanaṃ ca kathitaṃ varadānaṃ tathaiva ca||

प्रयागस्य च माहात्म्यं क्षेत्राणामथ कीर्तिनम। फलं च विपुलं विप्रा मार्कण्डेयस्य निर्गमः।।

prayāgasya ca māhātmyaṃ kṣetrāṇāmatha kīrtinam| phalaṃ ca vipulaṃ viprā mārkaṇḍeyasya nirgamaḥ||

भुवनानां स्वरूपं च ज्योतिषां च निवेशनम। कीर्त्यन्ते चैव वर्षाणि नदीनां चैव निर्णयः।।

bhuvanānāṃ svarūpaṃ ca jyotiṣāṃ ca niveśanam| kīrtyante caiva varṣāṇi nadīnāṃ caiva nirṇayaḥ||

पर्वतानां च कथनं स्थानानि च दिवौकसाम। द्वीपानां प्रविभागश्च श्वेतद्वीपोपवर्णनम।।

parvatānāṃ ca kathanaṃ sthānāni ca divaukasām| dvīpānāṃ pravibhāgaśca śvetadvīpopavarṇanam||

शयनं केशवस्याथ माहात्म्यं च महात्मनः। मन्वन्तराणां कथनं विष्णोर्माहात्म्यमेव च।।

śayanaṃ keśavasyātha māhātmyaṃ ca mahātmanaḥ| manvantarāṇāṃ kathanaṃ viṣṇormāhātmyameva ca||

वेदशाखाप्रणयनं व्यासानां कथनं ततः। अवेदस्य च वेदानां कथनं मुनिपुङ्गवाः।।

vedaśākhāpraṇayanaṃ vyāsānāṃ kathanaṃ tataḥ| avedasya ca vedānāṃ kathanaṃ munipuṅgavāḥ||

योगेश्वराणां च कथा शिष्याणां चाथ कीर्तनम। गीताश्च विविधागुह्या ईश्वरस्याथ कीर्तिताः।।

yogeśvarāṇāṃ ca kathā śiṣyāṇāṃ cātha kīrtanam| gītāśca vividhāguhyā īśvarasyātha kīrtitāḥ||

वर्णाश्रमाणामाचाराः प्रायश्चित्तविधिस्ततः। कपालित्वं च रुद्रस्य भिक्षाचरणमेव च।।

varṇāśramāṇāmācārāḥ prāyaścittavidhistataḥ| kapālitvaṃ ca rudrasya bhikṣācaraṇameva ca||

पतिव्रतायाश्चाख्यानं तीर्थानां च विनिर्णयः। तथा मङ्कणकस्याथ निग्रहः कीर्त्यते द्विजाः।।

pativratāyāścākhyānaṃ tīrthānāṃ ca vinirṇayaḥ| tathā maṅkaṇakasyātha nigrahaḥ kīrtyate dvijāḥ||

वधश्च कथितो विप्राः कालस्य च समासतः। देवदारुवने शंभोः प्रवेशो माधवस्य च।।

vadhaśca kathito viprāḥ kālasya ca samāsataḥ| devadāruvane śaṃbhoḥ praveśo mādhavasya ca||

दर्शनं षट्कुलीयानां देवदेवस्य धीमतः। वरदानं च देवस्य नन्दिने तु प्रकीर्तितम।।

darśanaṃ ṣaṭkulīyānāṃ devadevasya dhīmataḥ| varadānaṃ ca devasya nandine tu prakīrtitam||

नैमित्तिकस्तु कथितः प्रतिसर्गस्ततः परम। प्राकृतः प्रलयश्चोर्ध्वं सबीजो योग एव च।।

naimittikastu kathitaḥ pratisargastataḥ param| prākṛtaḥ pralayaścordhvaṃ sabījo yoga eva ca||

एवं ज्ञात्वा पुराणस्य संक्षेपं कीर्तयेत तु यः। सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते।।

evaṃ jñātvā purāṇasya saṃkṣepaṃ kīrtayet tu yaḥ| sarvapāpavinirmukto brahmaloke mahīyate||

एवमुक्त्वा श्रियं देवीमादाय पुरुषोत्तमः। संत्यज्य कूर्मसंस्थानं स्वस्थानं च जगाम ह।।

evamuktvā śriyaṃ devīmādāya puruṣottamaḥ| saṃtyajya kūrmasaṃsthānaṃ svasthānaṃ ca jagāma ha||

देवाश्च सर्वे मुनयः स्वानि स्थानानि भेजिरे। प्रणम्य पुरुषं विष्णुं गृहीत्वा ह्यमृतं द्विजाः।।

devāśca sarve munayaḥ svāni sthānāni bhejire| praṇamya puruṣaṃ viṣṇuṃ gṛhītvā hyamṛtaṃ dvijāḥ||

एतत पुराणं परमं भाषितं कूर्मरूपिणा। साक्षाद देवादिदेनेन विष्णुना विश्वयोनिना।।

etat purāṇaṃ paramaṃ bhāṣitaṃ kūrmarūpiṇā| sākṣād devādidenena viṣṇunā viśvayoninā||

यः पठेत सततं मर्त्यो नियमेन समाहितः। सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते।।

yaḥ paṭhet satataṃ martyo niyamena samāhitaḥ| sarvapāpavinirmukto brahmaloke mahīyate||

लिखित्वा चैव यो दद्याद वैशाखे मासि सुव्रतः। विप्राय वेदविदुषे तस्य पुण्यं निबोधत।।

likhitvā caiva yo dadyād vaiśākhe māsi suvrataḥ| viprāya vedaviduṣe tasya puṇyaṃ nibodhata||

सर्वपापविनिर्मुक्तः सर्वैश्वर्यसमन्वितः। भुक्त्वा च विपुलान्स्वर्गे भोगान्दिव्यान्सुशोभनान।।

sarvapāpavinirmuktaḥ sarvaiśvaryasamanvitaḥ| bhuktvā ca vipulānsvarge bhogāndivyānsuśobhanān||

ततः स्वर्गात परिभ्रष्टो विप्राणां जायते कुले। पूर्वसंस्कारमाहात्म्याद ब्रह्मविद्यामवाप्नुयात।।

tataḥ svargāt paribhraṣṭo viprāṇāṃ jāyate kule| pūrvasaṃskāramāhātmyād brahmavidyāmavāpnuyāt||

पठित्वाध्यायमेवैकं सर्वपापैः प्रमुच्यते। योरऽथं विचारयेत सम्यक स प्राप्नोति परं पदम।।

paṭhitvādhyāyamevaikaṃ sarvapāpaiḥ pramucyate| yor'thaṃ vicārayet samyak sa prāpnoti paraṃ padam||

अध्येतव्यमिदं नित्यं विप्रैः पर्वणि पर्वणि। श्रोतव्यं च द्विजश्रेष्ठा महापातकनाशनम।।

adhyetavyamidaṃ nityaṃ vipraiḥ parvaṇi parvaṇi| śrotavyaṃ ca dvijaśreṣṭhā mahāpātakanāśanam||

एकतस्तु पुराणानि सेतिहासानि कृत्स्नशः। एकत्र चेदं परममेतदेवातिरिच्यते।।

ekatastu purāṇāni setihāsāni kṛtsnaśaḥ| ekatra cedaṃ paramametadevātiricyate||

धर्मनैपुण्यकामानां ज्ञाननैपुण्यकामिनाम। इदं पुराणं मुक्त्वैकं नास्त्यन्यत साधनं परम।।

dharmanaipuṇyakāmānāṃ jñānanaipuṇyakāminām| idaṃ purāṇaṃ muktvaikaṃ nāstyanyat sādhanaṃ param||

यथावदत्र भगवान देवो नारायणो हरिः। कथ्यते हि यथा विष्णुर्न तथान्येषु सुव्रताः।।

yathāvadatra bhagavān devo nārāyaṇo hariḥ| kathyate hi yathā viṣṇurna tathānyeṣu suvratāḥ||

ब्राह्मी पौराणिकी चेयं संहिता पापनाशनी। अत्र तत परमं ब्रह्म कीर्त्यते हि यथार्थतः।।

brāhmī paurāṇikī ceyaṃ saṃhitā pāpanāśanī| atra tat paramaṃ brahma kīrtyate hi yathārthataḥ||

तीर्थानां परमं तीर्थं तपसां च परं तपः। ज्ञानानां परमं ज्ञानं व्रतानां परमं व्रतम।।

tīrthānāṃ paramaṃ tīrthaṃ tapasāṃ ca paraṃ tapaḥ| jñānānāṃ paramaṃ jñānaṃ vratānāṃ paramaṃ vratam||

नाध्येतव्यमिदं शास्त्रं वृषलस्य च सन्निधौ। यो ऽधीते स तु मोहात्मा स याति नरकान बहून।।

nādhyetavyamidaṃ śāstraṃ vṛṣalasya ca sannidhau| yo 'dhīte sa tu mohātmā sa yāti narakān bahūn||

श्राद्धे वा दैविके कार्ये श्रावणीयं द्विजातिभिः। यज्ञान्ते तु विशेषेण सर्वदोषविशोधनम।।

śrāddhe vā daivike kārye śrāvaṇīyaṃ dvijātibhiḥ| yajñānte tu viśeṣeṇa sarvadoṣaviśodhanam||

मुमुक्षूणामिदं शास्त्रमध्येतव्यं विशेषतः। श्रोतव्यं चाथ मन्तव्यं वेदार्थपरिबृंहणम।।

mumukṣūṇāmidaṃ śāstramadhyetavyaṃ viśeṣataḥ| śrotavyaṃ cātha mantavyaṃ vedārthaparibṛṃhaṇam||

ज्ञात्वा यथावद विप्रेन्द्रान श्रावयेद भक्तिसंयुतान। सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मसायुज्यमाप्नुयात।।

jñātvā yathāvad viprendrān śrāvayed bhaktisaṃyutān| sarvapāpavinirmukto brahmasāyujyamāpnuyāt||

यो ऽश्रद्दधाने पुरुषे दद्याच्चाधार्मिके तथा। स प्रेत्य गत्वा निरयान शुनां योनिं व्रजत्यधः।।

yo 'śraddadhāne puruṣe dadyāccādhārmike tathā| sa pretya gatvā nirayān śunāṃ yoniṃ vrajatyadhaḥ||

नमस्कृत्वा हरिं विष्णुं जगद्योनिं सनातनम। अध्येतव्यमिदं शास्त्रं कृष्णद्वैपायनं तथा।।

namaskṛtvā hariṃ viṣṇuṃ jagadyoniṃ sanātanam| adhyetavyamidaṃ śāstraṃ kṛṣṇadvaipāyanaṃ tathā||

इत्याज्ञा देवदेवस्य विष्णोरमिततेजसः। पाराशर्यस्य विप्रर्षेर्व्यासस्य च महात्मनः।।

ityājñā devadevasya viṣṇoramitatejasaḥ| pārāśaryasya viprarṣervyāsasya ca mahātmanaḥ||

श्रुत्वा नारायणाद दिव्यां नारदो भगवानृषिः। गौतमाय ददौ पूर्वं तस्माच्चैव पराशरः।।

śrutvā nārāyaṇād divyāṃ nārado bhagavānṛṣiḥ| gautamāya dadau pūrvaṃ tasmāccaiva parāśaraḥ||

पराशरो ऽपि भगवान गङ्गाद्वारे मुनीश्वराः। मुनिभ्यः कथयामास धर्मकामार्थमोक्षदम।।

parāśaro 'pi bhagavāna gaṅgādvāre munīśvarāḥ| munibhyaḥ kathayāmāsa dharmakāmārthamokṣadam||

ब्रह्मणा कथितं पूर्वं सनकाय च धीमते। सनत्कुमाराय तथा सर्वपापप्रणाशनम।।

brahmaṇā kathitaṃ pūrvaṃ sanakāya ca dhīmate| sanatkumārāya tathā sarvapāpapraṇāśanam||

सनकाद भगवान साक्षाद देवलो योगवित्तमः। अवाप्तवान पञ्चशिखो देवलादिदमुत्तमम।।

sanakād bhagavān sākṣād devalo yogavittamaḥ| avāptavān pañcaśikho devalādidamuttamam||

सनत्कुमाराद भगवान मुनिः सत्यवतीसुतः। लेभे पुराणं परमं व्यासः सर्वार्थसंचयम।।

sanatkumārād bhagavān muniḥ satyavatīsutaḥ| lebhe purāṇaṃ paramaṃ vyāsaḥ sarvārthasaṃcayam||

तस्माद व्यासादहं श्रुत्वा भवतां पापनाशनम। ऊचिवान वै भवद्भिश्च दातव्यं धार्मिके जने।।

tasmād vyāsādahaṃ śrutvā bhavatāṃ pāpanāśanam| ūcivān vai bhavadbhiśca dātavyaṃ dhārmike jane||

तस्मै व्यासाय गुरवे सर्वज्ञाय महर्षये। पाराशर्याय शान्ताय नमो नारायणात्मने।।

tasmai vyāsāya gurave sarvajñāya maharṣaye| pārāśaryāya śāntāya namo nārāyaṇātmane||

यस्मात संजायते कृत्सनं यत्र चैव प्रलीयते। नमस्तस्मै सुरेशाय विष्णवे कूर्मरूपिणे।।

yasmāt saṃjāyate kṛtsanaṃ yatra caiva pralīyate| namastasmai sureśāya viṣṇave kūrmarūpiṇe||