एतदाकर्ण्य विज्ञानं नारायणमुखेरितम। कूर्मरूपधरं देवं पप्रच्छुर्मुनयः प्रभुम।।

etadākarṇya vijñānaṃ nārāyaṇamukheritam| kūrmarūpadharaṃ devaṃ papracchurmunayaḥ prabhum||

एतद ब्रह्माण्डमाख्यातं चतुर्दशविधं महत। अतः परं प्रवक्ष्यामि भूर्लोकस्यास्य निर्णयम।।

etad brahmāṇḍamākhyātaṃ caturdaśavidhaṃ mahat| ataḥ paraṃ pravakṣyāmi bhūrlokasyāsya nirṇayam||

कथिता भवता धर्मा मोक्षज्ञानं सविस्तरम। लोकानां सर्गविस्तारं वंशमन्वन्तराणि च।।

kathitā bhavatā dharmā mokṣajñānaṃ savistaram| lokānāṃ sargavistāraṃ vaṃśamanvantarāṇi ca||

जम्बुद्वीपः प्रधानो ऽयं प्लक्षः शाल्मल एव च। कुशः क्रौञ्चश्च शाकश्च पुष्करश्चैव सप्तमः।।

jambudvīpaḥ pradhāno 'yaṃ plakṣaḥ śālmala eva ca| kuśaḥ krauñcaśca śākaśca puṣkaraścaiva saptamaḥ||

एते सप्त महाद्वीपाः समुद्रैः सप्तभिर्वृताः। द्वीपाद द्वीपो महानुक्तः सागरादपि सागरः।।

ete sapta mahādvīpāḥ samudraiḥ saptabhirvṛtāḥ| dvīpād dvīpo mahānuktaḥ sāgarādapi sāgaraḥ||

प्रतिसर्गमिदानीं नो वक्तुमर्हसी माधव। भूतानां भूतभव्येश यथा पूर्वं त्वयोदितम।।

pratisargamidānīṃ no vaktumarhasī mādhava| bhūtānāṃ bhūtabhavyeśa yathā pūrvaṃ tvayoditam||

श्रुत्वा तेषां तदा वाक्यं भगवान कूर्मरूपधृक। व्याजहार महायोगी भूतानां प्रतिसंचरम।।

śrutvā teṣāṃ tadā vākyaṃ bhagavān kūrmarūpadhṛk| vyājahāra mahāyogī bhūtānāṃ pratisaṃcaram||

क्षारोदेक्षुरसोदश्च सुरोदश्च घृतोदकः। दध्योदः क्षीरसलिलः स्वादूदश्चेति सागराः।।

kṣārodekṣurasodaśca surodaśca ghṛtodakaḥ| dadhyodaḥ kṣīrasalilaḥ svādūdaśceti sāgarāḥ||

पञ्चाशत्कोटिविस्तीर्णा ससमुद्रा धरा स्मृता। द्वीपैश्च सप्तभिर्युक्ता योजनानां समासतः।।

pañcāśatkoṭivistīrṇā sasamudrā dharā smṛtā| dvīpaiśca saptabhiryuktā yojanānāṃ samāsataḥ||

नित्यो नैमित्तिकश्चैव प्राकृतात्यन्तिकौ तथा। चतुर्धायं पुराणे ऽस्मिन प्रोच्यते प्रतिसंचरः।।

nityo naimittikaścaiva prākṛtātyantikau tathā| caturdhāyaṃ purāṇe 'smin procyate pratisaṃcaraḥ||

यो ऽयं संदृश्यते नित्यं लोके भूतक्षयस्त्विह। नित्यः संकीर्त्यते नाम्ना मुनिभिः प्रतिसंचरः।।

yo 'yaṃ saṃdṛśyate nityaṃ loke bhūtakṣayastviha| nityaḥ saṃkīrtyate nāmnā munibhiḥ pratisaṃcaraḥ||

जम्बूद्वीपः समस्तानां द्वीपानां मध्यतः शुभः। तस्य मध्ये महामेरुर्विश्रुतः कनकप्रभः।।

jambūdvīpaḥ samastānāṃ dvīpānāṃ madhyataḥ śubhaḥ| tasya madhye mahāmerurviśrutaḥ kanakaprabhaḥ||

चतुरशीतिसाहस्त्रो योजनैस्तस्य चोच्छ्रयः। प्रविष्टः षोडशाधस्ताद्द्वात्रिंशन्मूर्ध्नि विस्तृतः।।

caturaśītisāhastro yojanaistasya cocchrayaḥ| praviṣṭaḥ ṣoḍaśādhastāddvātriṃśanmūrdhni vistṛtaḥ||

ब्राह्मो नैमित्तिको नाम कल्पान्ते यो भविष्यति। त्रैलोक्यस्यास्य कथितः प्रतिसर्गो मनीषिभिः।।

brāhmo naimittiko nāma kalpānte yo bhaviṣyati| trailokyasyāsya kathitaḥ pratisargo manīṣibhiḥ||

महादाद्यां विशेषान्तं यदा संयाति संक्षयम। प्राकृतः प्रतिसर्गो ऽयं प्रोच्यते कालचिन्तकैः।।

mahādādyāṃ viśeṣāntaṃ yadā saṃyāti saṃkṣayam| prākṛtaḥ pratisargo 'yaṃ procyate kālacintakaiḥ||

मूले षोडशसाहस्त्रो विस्तारस्तस्य सर्वतः। भूपद्मास्यास्य शैलो ऽसौ कर्णिकात्वेन संस्थितः।।

mūle ṣoḍaśasāhastro vistārastasya sarvataḥ| bhūpadmāsyāsya śailo 'sau karṇikātvena saṃsthitaḥ||

हिमवान हेमकूटश्च निषधश्चास्य दक्षिणे। नीलः श्वेतश्च शृङ्गी च उत्तरे वर्षपर्वताः।।

himavān hemakūṭaśca niṣadhaścāsya dakṣiṇe| nīlaḥ śvetaśca śṛṅgī ca uttare varṣaparvatāḥ||

ज्ञानादात्यन्तिकः प्रोक्तो योगिनः परमात्मनि। प्रलयः प्रतिसर्गो ऽयं कालचिन्तापरैर्द्विजैः।।

jñānādātyantikaḥ prokto yoginaḥ paramātmani| pralayaḥ pratisargo 'yaṃ kālacintāparairdvijaiḥ||

लक्षप्रमाणौ द्वौ मध्ये दशहीनास्तथा परे। सहस्त्रद्वितयोच्छ्रायास्तावद्विस्तारिणश्च ते।।

lakṣapramāṇau dvau madhye daśahīnāstathā pare| sahastradvitayocchrāyāstāvadvistāriṇaśca te||

आत्यन्तिकश्च कथितः प्रलयो ऽत्र ससाधनः। नैमित्तिकमिदानीं वः कथयिष्ये समासतः।।

ātyantikaśca kathitaḥ pralayo 'tra sasādhanaḥ| naimittikamidānīṃ vaḥ kathayiṣye samāsataḥ||

भारतं दक्षिणं वर्षं ततः किंपुरुषं स्मृतम। हरिवर्षं तथैवान्यन्मेरोर्दक्षिणतो द्विजाः।।

bhārataṃ dakṣiṇaṃ varṣaṃ tataḥ kiṃpuruṣaṃ smṛtam| harivarṣaṃ tathaivānyanmerordakṣiṇato dvijāḥ||

चतुर्युगसहस्रान्ते संप्राप्ते प्रतिसंचरे। स्वात्मसंस्थाः प्रजाः कर्तुं प्रतिपेदे प्रजापतिः।।

caturyugasahasrānte saṃprāpte pratisaṃcare| svātmasaṃsthāḥ prajāḥ kartuṃ pratipede prajāpatiḥ||

रम्यकं चोत्तरं वर्षं तस्यैवानुहिरण्मयम। उत्तराः कुरवश्चैव यथैते भरतास्तथा।।

ramyakaṃ cottaraṃ varṣaṃ tasyaivānuhiraṇmayam| uttarāḥ kuravaścaiva yathaite bharatāstathā||

ततो भवत्यनावृष्टिस्तीव्रा सा शतवार्षिकी। भूतक्षयकरी घोरा सर्वभूतक्षयङ्करी।।

tato bhavatyanāvṛṣṭistīvrā sā śatavārṣikī| bhūtakṣayakarī ghorā sarvabhūtakṣayaṅkarī||

ततो यान्यल्पसाराणि सत्त्वानि पृथिवीतले। तानि चाग्रे प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च।।

tato yānyalpasārāṇi sattvāni pṛthivītale| tāni cāgre pralīyante bhūmitvamupayānti ca||

नवसाहस्त्रमेकैकमेतेषां द्विजसत्तमाः। इलावृतं च तन्मध्ये तन्मध्ये मेरुरुच्छ्रितः।।

navasāhastramekaikameteṣāṃ dvijasattamāḥ| ilāvṛtaṃ ca tanmadhye tanmadhye merurucchritaḥ||

मेरोश्चतुर्दिशं तत्र नवसाहस्त्रविस्तृतम। इलावृतं महाभागाश्चात्वारस्तत्र पर्वताः। विष्कम्भा रचिता मेरोर्योजनायुतमुच्छ्रिताः।।

meroścaturdiśaṃ tatra navasāhastravistṛtam| ilāvṛtaṃ mahābhāgāścātvārastatra parvatāḥ| viṣkambhā racitā meroryojanāyutamucchritāḥ||

सप्तरश्मिरथो भूत्वा समुत्तिष्ठन दिवाकरः। असह्यरश्मिर्भवति पिबन्नम्भो गभस्तिभिः।।

saptaraśmiratho bhūtvā samuttiṣṭhan divākaraḥ| asahyaraśmirbhavati pibannambho gabhastibhiḥ||

तस्य ते रश्मयः सप्त पिबन्त्यम्बु महार्णवे। तेनाहारेण ता दीप्ताः सूर्याः सप्त भवन्त्युत।।

tasya te raśmayaḥ sapta pibantyambu mahārṇave| tenāhāreṇa tā dīptāḥ sūryāḥ sapta bhavantyuta||

पूर्वेण मन्दरो नाम दक्षिणे गन्धमादनः। विपुलः पश्चिमे पार्श्वे सुपार्श्वश्चोत्तरे स्मृतः।।

pūrveṇa mandaro nāma dakṣiṇe gandhamādanaḥ| vipulaḥ paścime pārśve supārśvaścottare smṛtaḥ||

कदम्बस्तेषु जम्बुश्च पिप्पलो वट एव च। जम्बूद्वीपस्य सा जम्बूर्नामहेतुर्महर्षयः।।

kadambasteṣu jambuśca pippalo vaṭa eva ca| jambūdvīpasya sā jambūrnāmaheturmaharṣayaḥ||

ततस्ते रश्मयः सप्त सूर्या भूत्वा चतुर्दिशम। चतुर्लोकमिदं सर्वं दहन्ति शिखिनस्तथा।।

tataste raśmayaḥ sapta sūryā bhūtvā caturdiśam| caturlokamidaṃ sarvaṃ dahanti śikhinastathā||

व्याप्नुवन्तश्च ते विप्रास्तूर्ध्वं चाधश्च रश्मिभिः। दीप्यन्ते भास्कराः सप्त युगान्ताग्निप्रतापिनः।।

vyāpnuvantaśca te viprāstūrdhvaṃ cādhaśca raśmibhiḥ| dīpyante bhāskarāḥ sapta yugāntāgnipratāpinaḥ||

महागजप्रमाणानि जम्ब्वास्तस्याः फलानि च। पतन्ति भूभृतः पृष्ठे शीर्यमाणानि सर्वतः।।

mahāgajapramāṇāni jambvāstasyāḥ phalāni ca| patanti bhūbhṛtaḥ pṛṣṭhe śīryamāṇāni sarvataḥ||

रसेन तस्याः प्रख्याता तत्र जम्बूनदीति वै। सरित प्रवर्तते चापि पीयते तत्र वासिभिः।।

rasena tasyāḥ prakhyātā tatra jambūnadīti vai| sarit pravartate cāpi pīyate tatra vāsibhiḥ||

ते सूर्या वारिणा दीप्ता बहुसाहस्त्ररश्मयः। खं समावृत्य तिष्ठन्ति निर्दहन्तो वसुंधराम।।

te sūryā vāriṇā dīptā bahusāhastraraśmayaḥ| khaṃ samāvṛtya tiṣṭhanti nirdahanto vasuṃdharām||

न स्वेदो न च दौर्गन्ध्यं न जरा नेन्द्रियक्षयः। तत्पानात सुस्थमनसां नराणां तत्र जायते।।

na svedo na ca daurgandhyaṃ na jarā nendriyakṣayaḥ| tatpānāt susthamanasāṃ narāṇāṃ tatra jāyate||

ततस्तेषां प्रतापेन दह्यमाना वसुंधरा। साद्रिनद्यर्णवद्वीपा निस्नेहा समपद्यत।।

tatasteṣāṃ pratāpena dahyamānā vasuṃdharā| sādrinadyarṇavadvīpā nisnehā samapadyata||

दीप्ताभिः संतताभिश्च रश्मिभिर्वै समन्ततः। अधश्चोर्ध्वं च लग्नाभिस्तिर्यक चैव समावृतम।।

dīptābhiḥ saṃtatābhiśca raśmibhirvai samantataḥ| adhaścordhvaṃ ca lagnābhistiryak caiva samāvṛtam||

तीरमृत्तत्र संप्राप्य वायुना सुविशोषिता। जाम्बूनदाख्यं भवति सुवर्णं सिद्धभूषणम।।

tīramṛttatra saṃprāpya vāyunā suviśoṣitā| jāmbūnadākhyaṃ bhavati suvarṇaṃ siddhabhūṣaṇam||

भद्राश्वः पूर्वतो मेरोः केतुमालश्च पश्चिमे। वर्षे द्वे तु मुनिश्रेष्ठास्तयोर्मध्ये इलावृतम।।

bhadrāśvaḥ pūrvato meroḥ ketumālaśca paścime| varṣe dve tu muniśreṣṭhāstayormadhye ilāvṛtam||

सूर्याग्निना प्रमृष्टानां संसृष्टानां परस्परम। एकत्वमुपयातानामेकज्वालं भवत्युत।।

sūryāgninā pramṛṣṭānāṃ saṃsṛṣṭānāṃ parasparam| ekatvamupayātānāmekajvālaṃ bhavatyuta||

सर्वलोकप्रणाशश्च सो ऽग्निर्भूत्वा सुकुण्डली। चतुर्लोकमिदं सर्वं निर्दहत्यात्मतेजसा।।

sarvalokapraṇāśaśca so 'gnirbhūtvā sukuṇḍalī| caturlokamidaṃ sarvaṃ nirdahatyātmatejasā||

वनं चैत्ररथं पूर्वे दक्षिणे गन्धमादनम। वैभ्राजं पश्चिमे विद्यादुत्तरे सवितुर्वनम।।

vanaṃ caitrarathaṃ pūrve dakṣiṇe gandhamādanam| vaibhrājaṃ paścime vidyāduttare saviturvanam||

अरुणोदं महाभद्रमसितोदं च मानसम। सरांस्येतानि चत्वारि देवयोग्यानि सर्वदा।।

aruṇodaṃ mahābhadramasitodaṃ ca mānasam| sarāṃsyetāni catvāri devayogyāni sarvadā||

ततः प्रलीने सर्वस्मिञ जङ्गमे स्थावरे तथा। निर्वृक्षा निस्तृणा भूमिः कूर्मपृष्ठा प्रकाशते।।

tataḥ pralīne sarvasmiñ jaṅgame sthāvare tathā| nirvṛkṣā nistṛṇā bhūmiḥ kūrmapṛṣṭhā prakāśate||

अम्बरीषमिवाभाति सर्वमापूरितं जगत। सर्वमेव तदर्चिर्भिः पूर्णं जाज्वल्यते पुनः।।

ambarīṣamivābhāti sarvamāpūritaṃ jagat| sarvameva tadarcirbhiḥ pūrṇaṃ jājvalyate punaḥ||

सितान्तश्च कुमुद्वांश्च कुरुरी माल्यवांस्तथा। वैकङ्को मणिशैलश्च ऋक्षवांश्चाचलोत्तमाः।।

sitāntaśca kumudvāṃśca kururī mālyavāṃstathā| vaikaṅko maṇiśailaśca ṛkṣavāṃścācalottamāḥ||

महानीलो ऽथ रुचकः सबिन्दुर्मन्दरस्तथा। वेणुमांश्चैव मेघश्च निषधो देवपर्वतः। इत्येते देवरचिताः सिद्धावासाः प्रकीर्तिताः।।

mahānīlo 'tha rucakaḥ sabindurmandarastathā| veṇumāṃścaiva meghaśca niṣadho devaparvataḥ| ityete devaracitāḥ siddhāvāsāḥ prakīrtitāḥ||

पाताले यानि सत्त्वानि महोदधिगतानि च। ततस्तानि प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च।।

pātāle yāni sattvāni mahodadhigatāni ca| tatastāni pralīyante bhūmitvamupayānti ca||

द्वीपांश्च पर्वतांश्चैव वर्षाण्यथ महोदधीन। तान सर्वान भस्मसात कृत्वा सप्तात्मा पावकः प्रभुः।।

dvīpāṃśca parvatāṃścaiva varṣāṇyatha mahodadhīn| tān sarvān bhasmasāt kṛtvā saptātmā pāvakaḥ prabhuḥ||

अरुणोदस्य सरसः पूर्वतः केसराचलः। त्रिकूटशिखरश्चैव पतङ्गो रुचकस्तथा।।

aruṇodasya sarasaḥ pūrvataḥ kesarācalaḥ| trikūṭaśikharaścaiva pataṅgo rucakastathā||

निषधो वसुधारश्च कलिङ्गस्त्रिशिखः शुभः। समूलो वसुधारश्च कुरवश्चैव सानुमान।।

niṣadho vasudhāraśca kaliṅgastriśikhaḥ śubhaḥ| samūlo vasudhāraśca kuravaścaiva sānumān||

समुद्रेभ्यो नदीभ्यश्च पातालेभ्यश्च सर्वशः। पिबन्नपः समिद्धो ऽग्निः पृथिवीमाश्रितो ज्वलन।।

samudrebhyo nadībhyaśca pātālebhyaśca sarvaśaḥ| pibannapaḥ samiddho 'gniḥ pṛthivīmāśrito jvalan||

ताम्रातश्च विशालश्च कुमुदो वेणुर्वतः। एकशृङ्गो महाशैलो गजशैलः पिशाचकः।।

tāmrātaśca viśālaśca kumudo veṇurvataḥ| ekaśṛṅgo mahāśailo gajaśailaḥ piśācakaḥ||

ततः संवर्तकः शैलानतिक्रम्य महांस्तथा। लोकान दहति दीप्तात्मा रुद्रतेजोविजॄम्भितः।।

tataḥ saṃvartakaḥ śailānatikramya mahāṃstathā| lokān dahati dīptātmā rudratejovijṝmbhitaḥ||

स दग्ध्वा पृथिवीं देवो रसातलमशोषयत। अधस्तात पृथिवीं दग्ध्वा दिवमूर्ध्वं दहिष्यति।।

sa dagdhvā pṛthivīṃ devo rasātalamaśoṣayat| adhastāt pṛthivīṃ dagdhvā divamūrdhvaṃ dahiṣyati||

पञ्चशैलो ऽथ कैलासो हिमवांशचाचलोत्तमः। इत्येते देवचरिता उत्कटाः पर्वतोत्तमाः।।

pañcaśailo 'tha kailāso himavāṃśacācalottamaḥ| ityete devacaritā utkaṭāḥ parvatottamāḥ||

योजनानां शतानीह सहस्राण्ययुतानि च। उत्तिष्ठन्ति शिखास्तस्य वह्नेः संवर्तकस्य तु।।

yojanānāṃ śatānīha sahasrāṇyayutāni ca| uttiṣṭhanti śikhāstasya vahneḥ saṃvartakasya tu||

महाभद्रस्य सरसो दक्षिणे केसराचलः। शिखिवासश्च वैदूर्यः कपिलो गन्धमादनः।।

mahābhadrasya saraso dakṣiṇe kesarācalaḥ| śikhivāsaśca vaidūryaḥ kapilo gandhamādanaḥ||

जारुधिश्च सुगन्धिश्च श्रीशृङ्गश्चाचलोत्तमः। सुपार्श्वश्च सुपक्षश्च कङ्कः कपिल एव च।।

jārudhiśca sugandhiśca śrīśṛṅgaścācalottamaḥ| supārśvaśca supakṣaśca kaṅkaḥ kapila eva ca||

गन्धर्वांश्च पिशाचांश्च सयक्षोरगराक्षसान। तदा दहत्यसौ दीप्तः कालरुद्रप्रचोदितः।।

gandharvāṃśca piśācāṃśca sayakṣoragarākṣasān| tadā dahatyasau dīptaḥ kālarudrapracoditaḥ||

पिञ्जरो भद्रशैलश्च सुरसश्च महाबलः। अञ्जनो मधुमांस्तद्वत कुमुदो मुकुटस्तथा।।

piñjaro bhadraśailaśca surasaśca mahābalaḥ| añjano madhumāṃstadvat kumudo mukuṭastathā||

भूर्लोकं च भुवर्लोकं स्वर्लोकं च तथा महः। दहेदशेषं कालाग्निः कालो विश्वतनुः स्वयम।।

bhūrlokaṃ ca bhuvarlokaṃ svarlokaṃ ca tathā mahaḥ| dahedaśeṣaṃ kālāgniḥ kālo viśvatanuḥ svayam||

व्याप्तेष्वेतेषु लोकेषु तिर्यगूर्ध्वमथाग्निना। तत तेजः समनुप्राप्य कृत्स्नं जगदिदं शनैः। अयोगुडनिभं सर्वं तदा चैकं प्रकाशते।।

vyāpteṣveteṣu lokeṣu tiryagūrdhvamathāgninā| tat tejaḥ samanuprāpya kṛtsnaṃ jagadidaṃ śanaiḥ| ayoguḍanibhaṃ sarvaṃ tadā caikaṃ prakāśate||

सहस्त्रशिखरश्चैव पाण्डुरः कृष्ण एव च। पारिजातो महाशैलस्तथैव कपिलोदकः।।

sahastraśikharaścaiva pāṇḍuraḥ kṛṣṇa eva ca| pārijāto mahāśailastathaiva kapilodakaḥ||

सुषेणः पुण्डरीकश्च महामेघस्तथैव च। एते पर्वतराजानः सिद्धगन्धर्वसेविताः।।

suṣeṇaḥ puṇḍarīkaśca mahāmeghastathaiva ca| ete parvatarājānaḥ siddhagandharvasevitāḥ||

ततो गजकुलोन्नादास्तडिद्भिः समलङ्कृताः। उत्तिष्ठन्ति तदा व्योम्नि घोराः संवर्तका घनाः।।

tato gajakulonnādāstaḍidbhiḥ samalaṅkṛtāḥ| uttiṣṭhanti tadā vyomni ghorāḥ saṃvartakā ghanāḥ||

केचिन्नीलोत्पलश्यामाः केचित कुमुदसन्निभाः। धूम्रवर्णास्तथा केचित केचित पीताः पयोधराः।।

kecinnīlotpalaśyāmāḥ kecit kumudasannibhāḥ| dhūmravarṇāstathā kecit kecit pītāḥ payodharāḥ||

असितोदस्य सरसः पश्चिमे केसराचलः। शङ्खकूटो ऽथ वृषभो हंसो नागस्तथा परः।।

asitodasya sarasaḥ paścime kesarācalaḥ| śaṅkhakūṭo 'tha vṛṣabho haṃso nāgastathā paraḥ||

कालाञ्जनः शुक्रशैलो नीलः कमल एव च। पुष्पकश्च सुमेघश्च वाराहो विरजास्तथा। मयूरः कपिलश्चैव महाकपिल एव च।।

kālāñjanaḥ śukraśailo nīlaḥ kamala eva ca| puṣpakaśca sumeghaśca vārāho virajāstathā| mayūraḥ kapilaścaiva mahākapila eva ca||

केचिद रासभवर्णास्तु लाक्षारसनिभास्तथा। शङ्खकुन्दनिभाश्चान्ये जात्यञ्जननिभाः परे।।

kecid rāsabhavarṇāstu lākṣārasanibhāstathā| śaṅkhakundanibhāścānye jātyañjananibhāḥ pare||

मनः शिलाभास्त्वन्ये च कपोतसदृशाः परे। इन्द्रगोपनिभाः केचिद्धरितालनिभास्तथा। इन्द्रचापनिभाः केचिदुत्तिष्ठन्ति घना दिवि।।

manaḥ śilābhāstvanye ca kapotasadṛśāḥ pare| indragopanibhāḥ keciddharitālanibhāstathā| indracāpanibhāḥ keciduttiṣṭhanti ghanā divi||

इत्येते देवगन्धर्वसिद्धसङ्घनिषेविताः। सरसो मानसस्येह उत्तरे केसराचलाः।।

ityete devagandharvasiddhasaṅghaniṣevitāḥ| saraso mānasasyeha uttare kesarācalāḥ||

एतेषां शैलमुख्यानामन्तरेषु यथाक्रमम। सन्ति चैवान्तरद्रोण्यः सरांसि च वनानि च।।

eteṣāṃ śailamukhyānāmantareṣu yathākramam| santi caivāntaradroṇyaḥ sarāṃsi ca vanāni ca||

केचित पर्वतसंकाशाः केचिद गजकुलोपमाः। कूटाङ्गारनिभाश्चान्ये केचिन्मीनकुलोद्वहाः। बहूरूपा घोरूपा घोरस्वरनिनादिनः।।

kecit parvatasaṃkāśāḥ kecid gajakulopamāḥ| kūṭāṅgāranibhāścānye kecinmīnakulodvahāḥ| bahūrūpā ghorūpā ghorasvaraninādinaḥ||

तदा जलधराः सर्वे पूरयन्ति नभः स्थलम। ततस्ते जलदा घोरा राविणो भास्करात्मजाः। सप्तधा संवृतात्मानस्तमग्निं शमयन्त्युत।।

tadā jaladharāḥ sarve pūrayanti nabhaḥ sthalam| tataste jaladā ghorā rāviṇo bhāskarātmajāḥ| saptadhā saṃvṛtātmānastamagniṃ śamayantyuta||

वसन्ति तत्र मुनयः सिद्धाश्च ब्रह्मभाविताः। प्रसन्नाः शान्तरजसः सर्वदुः खविवर्जिताः।।

vasanti tatra munayaḥ siddhāśca brahmabhāvitāḥ| prasannāḥ śāntarajasaḥ sarvaduḥ khavivarjitāḥ||

ततस्ते जलदा वर्षं मुञ्चन्तीह महौघवत। सुघोरमशिवं सर्वं नाशयन्ति च पावकम।।

tataste jaladā varṣaṃ muñcantīha mahaughavat| sughoramaśivaṃ sarvaṃ nāśayanti ca pāvakam||

प्रवृष्टे च तदात्यर्थमम्भसा पूर्यते जगत। अद्भिस्तेजोभिभूतत्वात तदाग्निः प्रविशत्यपः।।

pravṛṣṭe ca tadātyarthamambhasā pūryate jagat| adbhistejobhibhūtatvāt tadāgniḥ praviśatyapaḥ||

नष्टे चाग्नौ वर्षशतैः पयोदाः क्षयसंभवाः। प्लावयन्तो ऽथ भुवनं महाजलपरिस्त्रवैः।।

naṣṭe cāgnau varṣaśataiḥ payodāḥ kṣayasaṃbhavāḥ| plāvayanto 'tha bhuvanaṃ mahājalaparistravaiḥ||

धाराभिः पूरयन्तीदं चोद्यमानाः स्वयंभुवा। अत्यन्तसलिलौघैश्च वेला इव महोदधिः।।

dhārābhiḥ pūrayantīdaṃ codyamānāḥ svayaṃbhuvā| atyantasalilaughaiśca velā iva mahodadhiḥ||

साद्रिद्वीपा तथा पृथ्वी जलैः संच्छाद्यते शनैः। आदित्यरश्मिभिः पीतं जलमभ्रेषु तिष्ठति। पुनः पतति तद भूमौ पूर्यन्ते तेन चार्णवाः।।

sādridvīpā tathā pṛthvī jalaiḥ saṃcchādyate śanaiḥ| ādityaraśmibhiḥ pītaṃ jalamabhreṣu tiṣṭhati| punaḥ patati tad bhūmau pūryante tena cārṇavāḥ||

ततः समुद्राः स्वां वेलामतिक्रान्तास्तु कृत्स्नशः। पर्वताश्च विलीयन्ते मही चाप्सु निमज्जति।।

tataḥ samudrāḥ svāṃ velāmatikrāntāstu kṛtsnaśaḥ| parvatāśca vilīyante mahī cāpsu nimajjati||

तस्मिन्नेकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे। योगनिन्द्रां समास्थाय शेते देवः प्रजापतिः।।

tasminnekārṇave ghore naṣṭe sthāvarajaṅgame| yoganindrāṃ samāsthāya śete devaḥ prajāpatiḥ||

चतुर्युगसहस्रान्तं कल्पमाहुर्महर्षयः। वाराहो वर्तते कल्पो यस्य विस्तार ईरितः।।

caturyugasahasrāntaṃ kalpamāhurmaharṣayaḥ| vārāho vartate kalpo yasya vistāra īritaḥ||

असंख्यातास्तथा कल्पा ब्रह्मविष्णुशिवात्मकाः। कथिता हि पुराणेषु मुनिभिः कालचिन्तकैः।।

asaṃkhyātāstathā kalpā brahmaviṣṇuśivātmakāḥ| kathitā hi purāṇeṣu munibhiḥ kālacintakaiḥ||

सात्त्विकेष्वथ कल्पेषु माहात्म्यमधिकं हरेः। तामसेषु हरस्योक्तं राजसेषु प्रजापतेः।।

sāttvikeṣvatha kalpeṣu māhātmyamadhikaṃ hareḥ| tāmaseṣu harasyoktaṃ rājaseṣu prajāpateḥ||

यो ऽयं प्रवर्तते कल्पो वाराहः सात्त्विको मतः। अन्ये च सात्त्विकाः कल्पा मम तेषु परिग्रहः।।

yo 'yaṃ pravartate kalpo vārāhaḥ sāttviko mataḥ| anye ca sāttvikāḥ kalpā mama teṣu parigrahaḥ||

ध्यानं तपस्तथा ज्ञानं लब्ध्वा तेष्वेव योगिनः। आराध्य गिरिशं मां च यान्ति तत परमं पदम।।

dhyānaṃ tapastathā jñānaṃ labdhvā teṣveva yoginaḥ| ārādhya giriśaṃ māṃ ca yānti tat paramaṃ padam||

सो ऽहं सत्त्वं समास्थाय मायी मायामयीं स्वयम। एकार्णवे जगत्यस्मिन योगनिद्रां व्रजामि तु।।

so 'haṃ sattvaṃ samāsthāya māyī māyāmayīṃ svayam| ekārṇave jagatyasmin yoganidrāṃ vrajāmi tu||

मां पश्यन्ति महात्मानः सुप्तं कालं महर्षयः। जनलोके वर्तमानास्तपसा योगचक्षुषा।।

māṃ paśyanti mahātmānaḥ suptaṃ kālaṃ maharṣayaḥ| janaloke vartamānāstapasā yogacakṣuṣā||

अहं पुराणपुरुषो भूर्भुवः प्रभवो विभुः। सहस्रचरणः श्रीमान सहस्रांशुः सहस्रदृक।।

ahaṃ purāṇapuruṣo bhūrbhuvaḥ prabhavo vibhuḥ| sahasracaraṇaḥ śrīmān sahasrāṃśuḥ sahasradṛk||

मन्त्रो ऽग्निर्ब्राह्मिणा गावः कुशाश्च समिधो ह्यहम। प्रोक्षणी च श्रुवश्चैव सोमो घृतमथास्म्यहम।।

mantro 'gnirbrāhmiṇā gāvaḥ kuśāśca samidho hyaham| prokṣaṇī ca śruvaścaiva somo ghṛtamathāsmyaham||

संवर्तको महानात्मा पवित्रं परमं यशः। वेदो वेद्यं प्रभुर्गोप्ता गोपतिर्ब्रह्मणो मुखम।।

saṃvartako mahānātmā pavitraṃ paramaṃ yaśaḥ| vedo vedyaṃ prabhurgoptā gopatirbrahmaṇo mukham||

अनन्तस्तारको योगी गतिर्गतिमतां वरः। हंसः प्राणो ऽथ कपिलो विश्वमूर्तिः सनातनः।।

anantastārako yogī gatirgatimatāṃ varaḥ| haṃsaḥ prāṇo 'tha kapilo viśvamūrtiḥ sanātanaḥ||

क्षेत्रज्ञः प्रकृतिः कालो जगद्बीजमथामृतम। माता पिता महादेवो मत्तो ह्यन्यन्न विद्यते।।

kṣetrajñaḥ prakṛtiḥ kālo jagadbījamathāmṛtam| mātā pitā mahādevo matto hyanyanna vidyate||

नारायणः पुरुषो योगमूर्तिः। ज्ञात्वात्मानममृतत्वं व्रजन्ति।।

nārāyaṇaḥ puruṣo yogamūrtiḥ| jñātvātmānamamṛtatvaṃ vrajanti||