अन्यत पवित्रं विपुलं तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम। रुद्रकोटिरिति ख्यातं रुद्रस्य परमेष्ठिनः।।

anyat pavitraṃ vipulaṃ tīrthaṃ trailokyaviśrutam| rudrakoṭiriti khyātaṃ rudrasya parameṣṭhinaḥ||

कथयिष्यामि ते वत्स तीर्थयात्राविधिक्रमम। आर्षेण तु विधानेन यथा दृष्टं यथा श्रुतम।।

kathayiṣyāmi te vatsa tīrthayātrāvidhikramam| ārṣeṇa tu vidhānena yathā dṛṣṭaṃ yathā śrutam||

पुरा पुण्यतमे काले देवदर्शनतत्पराः। कोटिब्रह्मर्षयो दान्तास्तं देशमगमन परम।।

purā puṇyatame kāle devadarśanatatparāḥ| koṭibrahmarṣayo dāntāstaṃ deśamagaman param||

प्रयागतीर्थयात्रार्थो यः प्रयाति नरः क्वचित। बलीवर्दं समारूढः शृणु तस्यापि यत्फलम।।

prayāgatīrthayātrārtho yaḥ prayāti naraḥ kvacit| balīvardaṃ samārūḍhaḥ śṛṇu tasyāpi yatphalam||

अहं द्रक्ष्यामि गिरिशं पूर्वमेव पिनाकिनम। अन्यो ऽन्यं भक्तियुक्तानां व्याघातो जायते किल।।

ahaṃ drakṣyāmi giriśaṃ pūrvameva pinākinam| anyo 'nyaṃ bhaktiyuktānāṃ vyāghāto jāyate kila||

नरके वसते घोरे समाः कल्पशतायुतम। ततो निवर्तते घोरो गवां क्रोधो हि दारुणः। सलिलं च न गृह्णन्ति पितरस्तस्य देहिनः।।

narake vasate ghore samāḥ kalpaśatāyutam| tato nivartate ghoro gavāṃ krodho hi dāruṇaḥ| salilaṃ ca na gṛhṇanti pitarastasya dehinaḥ||

तेषां भक्तिं तदा दृष्ट्वा गिरिशो योगिनां गुरुः। कोटिरूपो ऽभवद रुद्रो रुद्रकोटिस्ततः स्मृतः।।

teṣāṃ bhaktiṃ tadā dṛṣṭvā giriśo yogināṃ guruḥ| koṭirūpo 'bhavad rudro rudrakoṭistataḥ smṛtaḥ||

यस्तु पुत्रांस्तथा बालान स्नापयेत पाययेत तथा। यथात्मना तथा सर्वान दानं विप्रेषु दापयेत।।

yastu putrāṃstathā bālān snāpayet pāyayet tathā| yathātmanā tathā sarvān dānaṃ vipreṣu dāpayet||

ऐश्वर्याल्लोभमोहाद वा गच्छेद यानेन यो नरः। निष्फलं तस्य तत तीर्थं तसमाद्यानं विवर्जयेत।।

aiśvaryāllobhamohād vā gacched yānena yo naraḥ| niṣphalaṃ tasya tat tīrthaṃ tasamādyānaṃ vivarjayet||

ते स्म सर्वे महादेवं हरं गिरिगुहाशयम। पश्यन्तः पार्वतीनाथं हृष्टपुष्टधियो ऽभवन।।

te sma sarve mahādevaṃ haraṃ giriguhāśayam| paśyantaḥ pārvatīnāthaṃ hṛṣṭapuṣṭadhiyo 'bhavan||

अनाद्यन्तं महादेवं पूर्वमेवाहमीश्वरम। दृष्टवानिति भक्त्या ते रुद्रन्यस्तधियो ऽभवन।।

anādyantaṃ mahādevaṃ pūrvamevāhamīśvaram| dṛṣṭavāniti bhaktyā te rudranyastadhiyo 'bhavan||

गङ्गायमुनयोर्मध्ये यस्तु कन्यां प्रयच्छति। आर्षेण तु विवाहेन यथा विभवविस्तरम।।

gaṅgāyamunayormadhye yastu kanyāṃ prayacchati| ārṣeṇa tu vivāhena yathā vibhavavistaram||

न स पश्यति तं घोरं नरकं तेन कर्मणा। उत्तरान स कुरून गत्वा मोदते कालमक्षयम।।

na sa paśyati taṃ ghoraṃ narakaṃ tena karmaṇā| uttarān sa kurūn gatvā modate kālamakṣayam||

अथान्तरिक्षे विमलं पश्यन्ति स्म महत्तरम। ज्योतिस्तत्रैव ते सर्वे ऽभिलषन्तः परं पदम।।

athāntarikṣe vimalaṃ paśyanti sma mahattaram| jyotistatraiva te sarve 'bhilaṣantaḥ paraṃ padam||

एतत सदेशाध्युषितं तीर्थं पुण्यतमं शुभम। दृष्ट्वा रुद्रं समभ्यर्च्य रुद्रसामीप्यमाप्नुयात।।

etat sadeśādhyuṣitaṃ tīrthaṃ puṇyatamaṃ śubham| dṛṣṭvā rudraṃ samabhyarcya rudrasāmīpyamāpnuyāt||

वटमूलं समाश्रित्य यस्तु प्राणान परित्यजेत। सर्वलोकानतिक्रम्य रुद्रलोकं स गच्छति।।

vaṭamūlaṃ samāśritya yastu prāṇān parityajet| sarvalokānatikramya rudralokaṃ sa gacchati||

अन्यच्च तीर्थप्रवरं नाम्ना मधुवनं स्मृतम। तत्र गत्वा नियमवानिन्द्रस्यार्धासनं लभेत।।

anyacca tīrthapravaraṃ nāmnā madhuvanaṃ smṛtam| tatra gatvā niyamavānindrasyārdhāsanaṃ labhet||

तत्र ब्रह्मादयो देवा दिशश्च सदिगीश्वराः। लोकपालाश्च सिद्धाश्च पितरो लोकसंमताः।।

tatra brahmādayo devā diśaśca sadigīśvarāḥ| lokapālāśca siddhāśca pitaro lokasaṃmatāḥ||

सनत्कुमारप्रमुखास्तथा ब्रह्मर्षयो ऽपरे। नागाः सुपार्णाः सिद्धाश्च तथा नित्यं समासते। हरिश्च भगवानास्ते प्रजापतिपुरस्कृतः।।

sanatkumārapramukhāstathā brahmarṣayo 'pare| nāgāḥ supārṇāḥ siddhāśca tathā nityaṃ samāsate| hariśca bhagavānāste prajāpatipuraskṛtaḥ||

अथान्यत्पुष्पनगरी देशः पुण्यतमः शुभः। तत्र गत्वा पितॄन पूज्य कुलानां तारयेच्छतम।।

athānyatpuṣpanagarī deśaḥ puṇyatamaḥ śubhaḥ| tatra gatvā pitṝn pūjya kulānāṃ tārayecchatam||

कालञ्जरं महातीर्थं लोके रुद्रो महेश्वरः। कालं जरितवान देवो यत्र भक्तिप्रियो हरः।।

kālañjaraṃ mahātīrthaṃ loke rudro maheśvaraḥ| kālaṃ jaritavān devo yatra bhaktipriyo haraḥ||

गङ्गायमुनयोर्मध्ये पृथिव्या जघनं स्मृतम। प्रयागं राजशार्दूल त्रिषु लोकेषु विश्रुतम।।

gaṅgāyamunayormadhye pṛthivyā jaghanaṃ smṛtam| prayāgaṃ rājaśārdūla triṣu lokeṣu viśrutam||

श्वेतो नाम शिवे भक्तो राजर्षिप्रवरः पुरा। तदाशीस्तन्नमस्कारः पूजयामास शूलिनम।।

śveto nāma śive bhakto rājarṣipravaraḥ purā| tadāśīstannamaskāraḥ pūjayāmāsa śūlinam||

तत्राभिषेकं यः कुर्यात संगमे संशितव्रतः। तुल्यं फलवाप्नोति राजसूयाश्वमेधयोः।।

tatrābhiṣekaṃ yaḥ kuryāt saṃgame saṃśitavrataḥ| tulyaṃ phalavāpnoti rājasūyāśvamedhayoḥ||

न मातृवचनात तात न लोकवचनादपि। मतिरुत्क्रमणीया ते प्रयागगामनं प्रति।।

na mātṛvacanāt tāta na lokavacanādapi| matirutkramaṇīyā te prayāgagāmanaṃ prati||

संस्थाप्य विधिना लिङ्गं भक्तियोगपुरः सरः। जजाप रुद्रमनिशं तत्र संन्यस्तमानसः।।

saṃsthāpya vidhinā liṅgaṃ bhaktiyogapuraḥ saraḥ| jajāpa rudramaniśaṃ tatra saṃnyastamānasaḥ||

स तं कालो ऽथ दीप्तात्मा शूलमादाय भीषणम। नेतुमभ्यागतो देशं स राजा यत्र तिष्ठति।।

sa taṃ kālo 'tha dīptātmā śūlamādāya bhīṣaṇam| netumabhyāgato deśaṃ sa rājā yatra tiṣṭhati||

दश तीर्थ सहस्त्राणि षष्टिकोट्यस्तथापरे। तेषां सान्निध्यमत्रैव तीर्थानां कुरुनन्दन।।

daśa tīrtha sahastrāṇi ṣaṣṭikoṭyastathāpare| teṣāṃ sānnidhyamatraiva tīrthānāṃ kurunandana||

या गतिर्योगयुक्तस्य सत्त्वस्थस्य मनीषिणः। सा गतिस्त्यजतः प्राणान गङ्गायमुनसंगमे।।

yā gatiryogayuktasya sattvasthasya manīṣiṇaḥ| sā gatistyajataḥ prāṇān gaṅgāyamunasaṃgame||

वीक्ष्य राजा भयाविष्टः शूलहस्तं समागतम। कालं कालकरं घोरं भीषणं चण्डदीधितिम।।

vīkṣya rājā bhayāviṣṭaḥ śūlahastaṃ samāgatam| kālaṃ kālakaraṃ ghoraṃ bhīṣaṇaṃ caṇḍadīdhitim||

उबाभ्यामथ हस्ताभ्यां स्पृट्वासौ लिङ्गमैश्वरम। ननाम शिरसा रुद्रं जजाप शतरुद्रियम।।

ubābhyāmatha hastābhyāṃ spṛṭvāsau liṅgamaiśvaram| nanāma śirasā rudraṃ jajāpa śatarudriyam||

न ते जीवन्ति लोके ऽस्मिन यत्र तत्र युधिष्ठिर। ये प्रयागं न संप्राप्तास्त्रिषु लोकेषु विश्रुतम।।

na te jīvanti loke 'smin yatra tatra yudhiṣṭhira| ye prayāgaṃ na saṃprāptāstriṣu lokeṣu viśrutam||

एवं दृष्ट्वा तु तत तीर्थं प्रयागं परमं पदम। मुच्यते सर्वपापेभ्यः शशाङ्क इव राहुणा।।

evaṃ dṛṣṭvā tu tat tīrthaṃ prayāgaṃ paramaṃ padam| mucyate sarvapāpebhyaḥ śaśāṅka iva rāhuṇā||

जपन्तमाह राजानं नमन्तमसकृद भवम। एह्येहीति पुरः स्थित्वा कृतान्तः प्रहसन्निव।।

japantamāha rājānaṃ namantamasakṛd bhavam| ehyehīti puraḥ sthitvā kṛtāntaḥ prahasanniva||

कम्बलाश्वतरौ नागौ यमुनादक्षिणे तटे। तत्र स्नात्वा च पीत्वा च मुच्यते सर्वपातकैः।।

kambalāśvatarau nāgau yamunādakṣiṇe taṭe| tatra snātvā ca pītvā ca mucyate sarvapātakaiḥ||

तमुवाच भयाविष्टो राजा रुद्रपरायणः। एकमीशार्चनरतं विहायान्यं निषूदय।।

tamuvāca bhayāviṣṭo rājā rudraparāyaṇaḥ| ekamīśārcanarataṃ vihāyānyaṃ niṣūdaya||

तत्र गत्वा नरः स्थानं महादेवस्य धीमतः। आत्मानं तारयेत पूर्वं दशातीतान दशापरान।।

tatra gatvā naraḥ sthānaṃ mahādevasya dhīmataḥ| ātmānaṃ tārayet pūrvaṃ daśātītān daśāparān||

इत्युक्तवन्तं भगवानब्रवीद भीतमानसम। रुद्रार्चनरतो वान्यो मद्वशे को न तिष्ठति।।

ityuktavantaṃ bhagavānabravīd bhītamānasam| rudrārcanarato vānyo madvaśe ko na tiṣṭhati||

कृत्वाभिषेकं तु नरः सो ऽश्वमेधफलं लभेत। स्वर्गलोकमवाप्नोति यावदाहूतसंप्लवम।।

kṛtvābhiṣekaṃ tu naraḥ so 'śvamedhaphalaṃ labhet| svargalokamavāpnoti yāvadāhūtasaṃplavam||

एवमुक्त्वा स राजानं कालो लोकप्रकालनः। बबन्ध पाशै राजापि जजाप शतरुद्रियम।।

evamuktvā sa rājānaṃ kālo lokaprakālanaḥ| babandha pāśai rājāpi jajāpa śatarudriyam||

तेजोराशिं भूतभर्तुः पुराणम। प्रादुर्भूतं संस्थितं संददर्श।।

tejorāśiṃ bhūtabhartuḥ purāṇam| prādurbhūtaṃ saṃsthitaṃ saṃdadarśa||

पूर्वपार्श्वे तु गङ्गायास्त्रैलोक्यख्यातिमान नृप। अवचः सर्वसामुद्रः प्रतिष्ठानं च विश्रुतम।।

pūrvapārśve tu gaṅgāyāstrailokyakhyātimān nṛpa| avacaḥ sarvasāmudraḥ pratiṣṭhānaṃ ca viśrutam||

देव्या देवं चन्द्रलेखोज्ज्वलाङ्गम। मेने चास्मन्नाथ आगच्छतीति।।

devyā devaṃ candralekhojjvalāṅgam| mene cāsmannātha āgacchatīti||

ब्रह्मचारी जितक्रोधस्त्रिरात्रं यदि तिष्ठति। सर्वपापविशुद्धात्मा सो ऽश्वमेधफलं लभेत।।

brahmacārī jitakrodhastrirātraṃ yadi tiṣṭhati| sarvapāpaviśuddhātmā so 'śvamedhaphalaṃ labhet||

उत्तरेण प्रतिष्ठानं भागीरथ्यास्तु सव्यतः। हंसप्रपतनं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम।।

uttareṇa pratiṣṭhānaṃ bhāgīrathyāstu savyataḥ| haṃsaprapatanaṃ nāma tīrthaṃ trailokyaviśrutam||

कालो रुद्रं देवदेव्या महेशम। राजर्षिस्तं नेतुमभ्याजगाम।।

kālo rudraṃ devadevyā maheśam| rājarṣistaṃ netumabhyājagāma||

देवो रुद्रो भूतभर्ता पुराणः। देहीतीमं कालमूचे ममेति।।

devo rudro bhūtabhartā purāṇaḥ| dehītīmaṃ kālamūce mameti||

अश्वमेधफलं तत्र स्मृतमात्रात तु जायते। यावच्चन्द्रश्च सूर्यश्च तावत स्वर्गे महीयते।।

aśvamedhaphalaṃ tatra smṛtamātrāt tu jāyate| yāvaccandraśca sūryaśca tāvat svarge mahīyate||

उर्वशीपुलिने रम्ये विपुले हंसपाण्डुरे। परित्यजतियः प्राणान शृणु तस्यापि यत फलम।।

urvaśīpuline ramye vipule haṃsapāṇḍure| parityajatiyaḥ prāṇān śṛṇu tasyāpi yat phalam||

कालात्मासौ मन्यमानः स्वभावम। क्रुद्धो रुद्रमभिदुद्राव वेगात।।

kālātmāsau manyamānaḥ svabhāvam| kruddho rudramabhidudrāva vegāt||

सो ऽन्वीक्ष्यान्ते विश्वमायाविधिज्ञः। श्वेतस्यैनं पश्यतो व्याजघान।।

so 'nvīkṣyānte viśvamāyāvidhijñaḥ| śvetasyainaṃ paśyato vyājaghāna||

षष्टिवर्षसहस्त्राणि षष्टिवर्षशतानि च। आस्ते स पितृभिः सार्धं स्वर्गलोके नराधिप।।

ṣaṣṭivarṣasahastrāṇi ṣaṣṭivarṣaśatāni ca| āste sa pitṛbhiḥ sārdhaṃ svargaloke narādhipa||

अथं संध्यावटे रम्ये ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः। नरः शुचिरुपासीत ब्रह्मलोकमवाप्नुयात।।

athaṃ saṃdhyāvaṭe ramye brahmacārī jitendriyaḥ| naraḥ śucirupāsīta brahmalokamavāpnuyāt||

ममार सो ऽतिभीषणो महेशपादघातितः। रराज देवतापतिः सहोमया पिनाकधृक।।

mamāra so 'tibhīṣaṇo maheśapādaghātitaḥ| rarāja devatāpatiḥ sahomayā pinākadhṛk||

कोटितीर्थं समाश्रित्य यस्तु प्राणान परित्यजेत। कोटिवर्षसहस्त्राणि स्वर्गलोके महीयते।।

koṭitīrthaṃ samāśritya yastu prāṇān parityajet| koṭivarṣasahastrāṇi svargaloke mahīyate||

निरीक्ष्य देवमीश्वरं प्रहृष्टमानसो हरम। ननाम साम्बमव्ययं स राजपुङ्गवस्तदा।।

nirīkṣya devamīśvaraṃ prahṛṣṭamānaso haram| nanāma sāmbamavyayaṃ sa rājapuṅgavastadā||

यत्र गङ्गा महाभागा बहुतीर्थतपोवना। सिद्धक्षेत्रं हि तज्ज्ञेयं नात्र कार्या विचारणा।।

yatra gaṅgā mahābhāgā bahutīrthatapovanā| siddhakṣetraṃ hi tajjñeyaṃ nātra kāryā vicāraṇā||

नमो भवाय हेतवे हराय विश्वसंभवे। नमः शिवाय धीमते नमो ऽपवर्गदायिने।।

namo bhavāya hetave harāya viśvasaṃbhave| namaḥ śivāya dhīmate namo 'pavargadāyine||

नमो नमो नमो ऽस्तु ते महाविभूतये नमः। विभागहीनरूपिणे नमो नराधिपाय ते।।

namo namo namo 'stu te mahāvibhūtaye namaḥ| vibhāgahīnarūpiṇe namo narādhipāya te||

क्षितौ तारयते मर्त्यान नागांस्तारयते ऽप्यधः। दिवि तारयते देवांस्तेन त्रिपथगा स्मृता।।

kṣitau tārayate martyān nāgāṃstārayate 'pyadhaḥ| divi tārayate devāṃstena tripathagā smṛtā||

यावदस्थीनि गङ्गायां तिष्ठन्ति पुरुषस्य तु। तावद वर्षसहस्त्राणि स्वर्गलोके महीयते।।

yāvadasthīni gaṅgāyāṃ tiṣṭhanti puruṣasya tu| tāvad varṣasahastrāṇi svargaloke mahīyate||

नमो ऽस्तु ते गणेश्वर प्रपन्नदुः खनाशन। अनादिनित्यभूतये वराहशृङ्गधारिणे।।

namo 'stu te gaṇeśvara prapannaduḥ khanāśana| anādinityabhūtaye varāhaśṛṅgadhāriṇe||

नमो वृषध्वजाय ते कपालमालिने नमः। नमो महानटाय ते नमो वृषध्वजाय ते।।

namo vṛṣadhvajāya te kapālamāline namaḥ| namo mahānaṭāya te namo vṛṣadhvajāya te||

तीर्थानां परमं तीर्थं नदीनां परमा नदी। मोक्षदा सर्वभूतानां महापातकिनामपि।।

tīrthānāṃ paramaṃ tīrthaṃ nadīnāṃ paramā nadī| mokṣadā sarvabhūtānāṃ mahāpātakināmapi||

सर्वत्र सुलभा गङ्गा त्रिषु स्थानेषु दुर्लभा। गङ्गाद्वारे प्रयागे च गङ्गासागरसंगमे।।

sarvatra sulabhā gaṅgā triṣu sthāneṣu durlabhā| gaṅgādvāre prayāge ca gaṅgāsāgarasaṃgame||

अथानुगृह्य शङ्करः प्रणामतत्परं नृपम। स्वगाणपत्यमव्ययं सरूपतामथो ददौ।।

athānugṛhya śaṅkaraḥ praṇāmatatparaṃ nṛpam| svagāṇapatyamavyayaṃ sarūpatāmatho dadau||

सहोमया सपार्षदः सराजपुङ्गवो हरः। मुनीशसिद्धवन्दितः क्षणाददृश्यतामगात।।

sahomayā sapārṣadaḥ sarājapuṅgavo haraḥ| munīśasiddhavanditaḥ kṣaṇādadṛśyatāmagāt||

सर्वेषामे भूतानां पापोपहतचेतसाम। गतिमन्वेषमाणानां नास्ति गङ्गासमा गतिः।।

sarveṣāme bhūtānāṃ pāpopahatacetasām| gatimanveṣamāṇānāṃ nāsti gaṅgāsamā gatiḥ||

पवित्राणां पवित्रं च मङ्गलानां च मङ्गलम। माहेश्वरात परिभ्रष्टा सर्वपापहरा शुभा।।

pavitrāṇāṃ pavitraṃ ca maṅgalānāṃ ca maṅgalam| māheśvarāt paribhraṣṭā sarvapāpaharā śubhā||

काले महेशाभिहते लोकनाथः पितामहः। अयाचत वरं रुद्रं सजीवो ऽयं भवत्विति।।

kāle maheśābhihate lokanāthaḥ pitāmahaḥ| ayācata varaṃ rudraṃ sajīvo 'yaṃ bhavatviti||

कृते युगे तु तीर्थानि त्रेतायां पुष्करं परम। द्वापरे तु कुरुक्षेत्रं कलौ गङ्गां विशिष्यते।।

kṛte yuge tu tīrthāni tretāyāṃ puṣkaraṃ param| dvāpare tu kurukṣetraṃ kalau gaṅgāṃ viśiṣyate||

नास्ति कश्चिदपीशान दोषलेशो वृषध्वज। कृतान्तस्यैव भवता तत्कार्ये विनियोजितः।।

nāsti kaścidapīśāna doṣaleśo vṛṣadhvaja| kṛtāntasyaiva bhavatā tatkārye viniyojitaḥ||

गङ्गामेव निषेवेत प्रयागे तु विशेषतः। नान्यत कलियुगोद्भूतं मलं हन्तुं सुदुष्कृतम।।

gaṅgāmeva niṣeveta prayāge tu viśeṣataḥ| nānyat kaliyugodbhūtaṃ malaṃ hantuṃ suduṣkṛtam||

स देवदेववचनाद देवदेवेश्वरो हरः। तथास्त्वित्याह विश्वात्मा सो ऽपि तादृग्विधो ऽभवत।।

sa devadevavacanād devadeveśvaro haraḥ| tathāstvityāha viśvātmā so 'pi tādṛgvidho 'bhavat||

इत्येतत परमं तीर्थं कालञ्जरमिति श्रुतम। गत्वाभ्यर्च्य महादेवं गाणपत्यं स विन्दति।।

ityetat paramaṃ tīrthaṃ kālañjaramiti śrutam| gatvābhyarcya mahādevaṃ gāṇapatyaṃ sa vindati||

अकामो वा सकामो वा गङ्गायां यो विपद्यते। स मृतो जायते स्वर्गे नरकं च न पश्यति।।

akāmo vā sakāmo vā gaṅgāyāṃ yo vipadyate| sa mṛto jāyate svarge narakaṃ ca na paśyati||