तीर्थानि यानि लोके ऽस्मिन विश्रुतानि माहन्ति च। तानि त्वं कथयास्माकं रोमहर्षण सांप्रतम।।

tīrthāni yāni loke 'smin viśrutāni māhanti ca| tāni tvaṃ kathayāsmākaṃ romaharṣaṇa sāṃpratam||

माहात्म्यमविमुक्तस्य यथावत तदुदीरितम। इदानीं तु प्रयागस्य माहात्म्यं ब्रूहि सुव्रत।।

māhātmyamavimuktasya yathāvat tadudīritam| idānīṃ tu prayāgasya māhātmyaṃ brūhi suvrata||

यानि तीर्थानि तत्रैव विश्रुतानि महान्ति वै। इदानीं कथयास्माकं सूत सर्वार्थविद भवान।।

yāni tīrthāni tatraiva viśrutāni mahānti vai| idānīṃ kathayāsmākaṃ sūta sarvārthavid bhavān||

शृणुध्वं कथयिष्ये ऽहं तीर्थानि विविधानि च। कथितानि पुराणेषु मुनिभिर्ब्रह्मवादिभिः।।

śṛṇudhvaṃ kathayiṣye 'haṃ tīrthāni vividhāni ca| kathitāni purāṇeṣu munibhirbrahmavādibhiḥ||

शृणुध्वमृषयः सर्वे विस्तरेण ब्रवीमि वः। प्रयागस्य च माहात्म्यं यत्र देवः पितामहः।।

śṛṇudhvamṛṣayaḥ sarve vistareṇa bravīmi vaḥ| prayāgasya ca māhātmyaṃ yatra devaḥ pitāmahaḥ||

यत्र स्नानं जपो होमः श्राद्धदानादिकं कृतम। एकैकशो मुनिश्रेष्ठाः पुनात्यासप्तमं कुलम।।

yatra snānaṃ japo homaḥ śrāddhadānādikaṃ kṛtam| ekaikaśo muniśreṣṭhāḥ punātyāsaptamaṃ kulam||

पञ्चयोजनविस्तीर्णं ब्रह्मणः परमेष्ठिनः। प्रयागं प्रथितं तीर्थं तस्य माहात्म्यमीरितम।।

pañcayojanavistīrṇaṃ brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ| prayāgaṃ prathitaṃ tīrthaṃ tasya māhātmyamīritam||

मार्कण्डेयेन कथितं कौन्तेयाय महात्मने। यथा युधिष्ठिरायैतत तद्वक्ष्ये भवतामहम।।

mārkaṇḍeyena kathitaṃ kaunteyāya mahātmane| yathā yudhiṣṭhirāyaitat tadvakṣye bhavatāmaham||

निहत्य कौरवान सर्वान भ्रातृभिः सह पार्थिवः। शोकेन महाताविष्टा मुमोह स युधिष्ठिरः।।

nihatya kauravāna sarvān bhrātṛbhiḥ saha pārthivaḥ| śokena mahātāviṣṭā mumoha sa yudhiṣṭhiraḥ||

अन्यच्च तीर्थप्रवरं कुरूणां देववन्दितम। ऋषीणामाश्रमैर्जुष्टं सर्वपापविशोधनम।।

anyacca tīrthapravaraṃ kurūṇāṃ devavanditam| ṛṣīṇāmāśramairjuṣṭaṃ sarvapāpaviśodhanam||

तत्र स्नात्वा विशुद्धात्मा दम्भमात्सर्यवर्जितः। ददाति यत्किञ्चिदपि पुनात्युभयतः कुलम।।

tatra snātvā viśuddhātmā dambhamātsaryavarjitaḥ| dadāti yatkiñcidapi punātyubhayataḥ kulam||

अचिरेणाथ कालेन मार्कण्डेयो महातपाः। संप्राप्तो हास्तिनपुरं राजद्वारे स तिष्ठति।।

acireṇātha kālena mārkaṇḍeyo mahātapāḥ| saṃprāpto hāstinapuraṃ rājadvāre sa tiṣṭhati||

द्वारपालो ऽपि तं दृष्ट्वा राज्ञः कथितवान द्रुतम। मार्कण्डेयो द्रष्टुमिच्छंस्त्वामास्ते द्वार्यसौ मुनिः।।

dvārapālo 'pi taṃ dṛṣṭvā rājñaḥ kathitavān drutam| mārkaṇḍeyo draṣṭumicchaṃstvāmāste dvāryasau muniḥ||

गयातीर्थं परं गुह्यं पितॄणां चाति वल्लभम। कृत्वा पिण्डप्रदानं तु न भूयो जायते नरः।।

gayātīrthaṃ paraṃ guhyaṃ pitṝṇāṃ cāti vallabham| kṛtvā piṇḍapradānaṃ tu na bhūyo jāyate naraḥ||

त्वरितो धर्मपुत्रस्तु द्वारमेत्याह तत्परम। स्वागतं ते महाप्राज्ञ स्वागतं ते महामुने।।

tvarito dharmaputrastu dvārametyāha tatparam| svāgataṃ te mahāprājña svāgataṃ te mahāmune||

सकृद गयाभिगमनं कृत्वा पिण्डं ददाति यः। तारिताः पितरस्तेन यास्यन्ति परमां गतिम।।

sakṛd gayābhigamanaṃ kṛtvā piṇḍaṃ dadāti yaḥ| tāritāḥ pitarastena yāsyanti paramāṃ gatim||

तत्र लोकहितार्थाय रुद्रेण परमात्मना। शिलातले पदं न्यस्तं तत्र पितॄन प्रसादयेत।।

tatra lokahitārthāya rudreṇa paramātmanā| śilātale padaṃ nyastaṃ tatra pitṝn prasādayet||

अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे तारितं कुलम। अद्य मे पितरस्तुष्टास्त्वयि तुष्टे महामुने।।

adya me saphalaṃ janma adya me tāritaṃ kulam| adya me pitarastuṣṭāstvayi tuṣṭe mahāmune||

सिंहासनमुपस्थाप्य पादशौचार्चनादिभिः। युधिष्ठिरो महात्मेति पूजयामास तं मुनिम।।

siṃhāsanamupasthāpya pādaśaucārcanādibhiḥ| yudhiṣṭhiro mahātmeti pūjayāmāsa taṃ munim||

गयाभिगमनं कर्तुं यः शक्तो नाभिगच्छति। शोचन्ति पितरस्तं वै वृथा तस्य परिश्रमः।।

gayābhigamanaṃ kartuṃ yaḥ śakto nābhigacchati| śocanti pitarastaṃ vai vṛthā tasya pariśramaḥ||

गायन्ति पितरो गाथाः कीर्तयन्ति महर्षयः। गयांयास्यतियः कश्चित सो ऽस्मान संतारयिष्यति।।

gāyanti pitaro gāthāḥ kīrtayanti maharṣayaḥ| gayāṃyāsyatiyaḥ kaścit so 'smān saṃtārayiṣyati||

मार्कण्डेयस्ततस्तुष्टः प्रोवाच स युधिष्ठिरम। किमर्थं मुह्यसे विद्वन सर्वं ज्ञात्वाहमागतः।।

mārkaṇḍeyastatastuṣṭaḥ provāca sa yudhiṣṭhiram| kimarthaṃ muhyase vidvan sarvaṃ jñātvāhamāgataḥ||

ततो युधिष्ठिरो राजा प्रणम्याह महामुनिम। कथय त्वं समासेन येन मुच्येत किल्बिषैः।।

tato yudhiṣṭhiro rājā praṇamyāha mahāmunim| kathaya tvaṃ samāsena yena mucyeta kilbiṣaiḥ||

यदि स्यात पातकोपेतः स्वधर्मरतिवर्जितः। गयां यास्यति वंश्यो यः सो ऽस्मान संतारयिष्यति।।

yadi syāt pātakopetaḥ svadharmarativarjitaḥ| gayāṃ yāsyati vaṃśyo yaḥ so 'smān saṃtārayiṣyati||

एष्टव्या बहवः पुत्राः शीलवन्तो गुणान्विताः। तेषां तु समवेतानां यद्येको ऽपि गयां व्रजेत।।

eṣṭavyā bahavaḥ putrāḥ śīlavanto guṇānvitāḥ| teṣāṃ tu samavetānāṃ yadyeko 'pi gayāṃ vrajet||

निहता वहवो युद्धे पुंसो निरपराधिनः। अस्माभिः कौरवैः सार्धं प्रसङ्गान्मुनिपुङ्गव।।

nihatā vahavo yuddhe puṃso niraparādhinaḥ| asmābhiḥ kauravaiḥ sārdhaṃ prasaṅgānmunipuṅgava||

तस्मात सर्वप्रयत्नेन ब्राह्मणस्तु विशेषतः। प्रदद्याद विधिवत पिण्डान गयां गत्वा समाहितः।।

tasmāt sarvaprayatnena brāhmaṇastu viśeṣataḥ| pradadyād vidhivat piṇḍān gayāṃ gatvā samāhitaḥ||

येन हिंसासमुद्भूताज्जन्मान्तरकृतादपि। मुच्यते पातकादस्मात तद भवान वक्तुमर्हति।।

yena hiṃsāsamudbhūtājjanmāntarakṛtādapi| mucyate pātakādasmāt tad bhavān vaktumarhati||

धन्यास्तु खलु ते मर्त्या गयायां पिण्डदायिनः। कुलान्युभयतः सप्त समुद्धृत्याप्नुयात परम।।

dhanyāstu khalu te martyā gayāyāṃ piṇḍadāyinaḥ| kulānyubhayataḥ sapta samuddhṛtyāpnuyāt param||

शृणु राजन महाभाग यन्मां पृच्छसि भारत। प्रयागगमनं श्रेष्ठं नराणां पापनाशनम।।

śṛṇu rājan mahābhāga yanmāṃ pṛcchasi bhārat| prayāgagamanaṃ śreṣṭhaṃ narāṇāṃ pāpanāśanam||

अन्यच्च तीर्थप्रवरं सिद्धावासमुदाहृतम। प्रभासमिति विख्यातं यत्रास्ते भगवान भवः।।

anyacca tīrthapravaraṃ siddhāvāsamudāhṛtam| prabhāsamiti vikhyātaṃ yatrāste bhagavān bhavaḥ||

तत्र देवो महादेवो रुद्रो विश्वामरेश्वरः। समास्ते भगवान ब्रह्मा स्वयंभूरपि दैवदैः।।

tatra devo mahādevo rudro viśvāmareśvaraḥ| samāste bhagavān brahmā svayaṃbhūrapi daivadaiḥ||

भगवञ्च्छ्रोतुमिच्छामि प्रयागगमने फलम। मृतानां का गतिस्तत्र स्नातानामपि किं फलम।।

bhagavañcchrotumicchāmi prayāgagamane phalam| mṛtānāṃ kā gatistatra snātānāmapi kiṃ phalam||

तत्र स्नानं तपः श्राद्धं ब्राह्मणानां च पूजनम। कृत्वा लोकमवाप्नोति ब्रह्मणो ऽक्षय्यमुत्तमम।।

tatra snānaṃ tapaḥ śrāddhaṃ brāhmaṇānāṃ ca pūjanam| kṛtvā lokamavāpnoti brahmaṇo 'kṣayyamuttamam||

ये वसन्ति प्रयागे तु ब्रूहि तेषां तु किं फलम। भवता विदितं ह्येतत तन्मे ब्रूहि नमो ऽस्तु ते।।

ye vasanti prayāge tu brūhi teṣāṃ tu kiṃ phalam| bhavatā viditaṃ hyetat tanme brūhi namo 'stu te||

तीर्थं त्रैयम्बकं नाम सर्वदेवनमस्कृतम। पूजयित्वा तत्र रुद्रं ज्योतिष्टोमफलं लभेत।।

tīrthaṃ traiyambakaṃ nāma sarvadevanamaskṛtam| pūjayitvā tatra rudraṃ jyotiṣṭomaphalaṃ labhet||

कथयिष्यामि ते वत्स या चेष्टा यच्च तत्फलम। पुरा महर्षिभिः सम्यक कथ्यमानं मया श्रुतम।।

kathayiṣyāmi te vatsa yā ceṣṭā yacca tatphalam| purā maharṣibhiḥ samyak kathyamānaṃ mayā śrutam||

सुवर्णाक्षं महादेवं समभ्यर्च्य कपर्दिनम। ब्राह्मणान पूजयित्वा तु गाणपत्यं लभेद ध्रुवम।।

suvarṇākṣaṃ mahādevaṃ samabhyarcya kapardinam| brāhmaṇān pūjayitvā tu gāṇapatyaṃ labhed dhruvam||

एतत प्रजापतिक्षेत्रं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम। अत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृतास्ते ऽपुनर्भवाः।।

etat prajāpatikṣetraṃ triṣu lokeṣu viśrutam| atra snātvā divaṃ yānti ye mṛtāste 'punarbhavāḥ||

सोमेश्वरं तीर्थवरं रुद्रस्य परमेष्ठिनः। सर्वव्याधिहरं पुण्यं रुद्रसालोक्यकारणम।।

someśvaraṃ tīrthavaraṃ rudrasya parameṣṭhinaḥ| sarvavyādhiharaṃ puṇyaṃ rudrasālokyakāraṇam||

तीर्थानां परमं तीर्थं विजयं नाम शोभनम। तत्र लिङ्गं महेशस्य विजयं नाम विश्रुतम।।

tīrthānāṃ paramaṃ tīrthaṃ vijayaṃ nāma śobhanam| tatra liṅgaṃ maheśasya vijayaṃ nāma viśrutam||

तत्र ब्रह्मादयो देवा रक्षां कुर्वन्ति संगताः। बहून्यन्यानि तीर्थानि सर्वपापापहानि तु।।

tatra brahmādayo devā rakṣāṃ kurvanti saṃgatāḥ| bahūnyanyāni tīrthāni sarvapāpāpahāni tu||

कथितुं नेह शक्नोमि बहुवर्षशतैरपि। संक्षेपेण प्रवक्ष्यामि प्रयागस्येह कीर्तनम।।

kathituṃ neha śaknomi bahuvarṣaśatairapi| saṃkṣepeṇa pravakṣyāmi prayāgasyeha kīrtanam||

षण्मासान नियताहारो ब्रह्मचारी समाहितः। उषित्वा तत्र विप्रेन्द्रा यास्यन्ति परमं पदम।।

ṣaṇmāsān niyatāhāro brahmacārī samāhitaḥ| uṣitvā tatra viprendrā yāsyanti paramaṃ padam||

षष्टिर्धनुः सहस्त्राणि यानि रक्षन्ति जाह्नवीम। यमुनां रक्षति सदा सविता सप्तवाहनः।।

ṣaṣṭirdhanuḥ sahastrāṇi yāni rakṣanti jāhnavīm| yamunāṃ rakṣati sadā savitā saptavāhanaḥ||

अन्यच्च तीर्थप्रवरं पूर्वदेशे सुशोभनम। एकाम्रं देवदेवस्य गाणपत्यफलप्रदम।।

anyacca tīrthapravaraṃ pūrvadeśe suśobhanam| ekāmraṃ devadevasya gāṇapatyaphalapradam||

प्रयागे तु विशेषेण स्वयं वसति वासवः। मण्डलं रक्षति हरिः सर्वदेवैश्च सम्मितम।।

prayāge tu viśeṣeṇa svayaṃ vasati vāsavaḥ| maṇḍalaṃ rakṣati hariḥ sarvadevaiśca sammitam||

दत्त्वात्र शिवभक्तानां किञ्चिच्छश्वन्महीं शुभाम। सार्वभौमो भवेद राजा मुमुक्षुर्मोक्षमाप्नुयात।।

dattvātra śivabhaktānāṃ kiñcicchaśvanmahīṃ śubhām| sārvabhaumo bhaved rājā mumukṣurmokṣamāpnuyāt||

महानदीजलं पुण्यं सर्वपापविनाशनम। ग्रहणे समुपस्पृश्य मुच्यते सर्वपातकैः।।

mahānadījalaṃ puṇyaṃ sarvapāpavināśanam| grahaṇe samupaspṛśya mucyate sarvapātakaiḥ||

न्यग्रोधं रक्षते नित्यं शूलपाणिर्महेश्वरः। स्थानं रक्षन्ति वै देवाः सर्वपापहरं शुभम।।

nyagrodhaṃ rakṣate nityaṃ śūlapāṇirmaheśvaraḥ| sthānaṃ rakṣanti vai devāḥ sarvapāpaharaṃ śubham||

अन्या च विरजा नाम नदी त्रैलोक्यविश्रुता। तस्यां स्नात्वा नरो विप्रा ब्रह्मलोके महीयते।।

anyā ca virajā nāma nadī trailokyaviśrutā| tasyāṃ snātvā naro viprā brahmaloke mahīyate||

स्वकर्मणावृतो लोको नैव गच्छति तत्पदम। स्वल्पं स्वल्पतरं पापं यदा तस्य नराधिप। प्रयागं स्मरमाणस्य सर्वमायाति संक्षयम।।

svakarmaṇāvṛto loko naiva gacchati tatpadam| svalpaṃ svalpataraṃ pāpaṃ yadā tasya narādhipa| prayāgaṃ smaramāṇasya sarvamāyāti saṃkṣayam||

तीर्थं नारायणस्यान्यन्नाम्ना तु पुरुषोत्तमम। तत्र नारायणः श्रीमानास्ते परमपूरुषः।।

tīrthaṃ nārāyaṇasyānyannāmnā tu puruṣottamam| tatra nārāyaṇaḥ śrīmānāste paramapūruṣaḥ||

दर्शनात तस्य तीर्थस्य नाम संकीर्तनादपि। मुत्तिकालम्भनाद वापि नरः पापात प्रमुच्यते।।

darśanāt tasya tīrthasya nāma saṃkīrtanādapi| muttikālambhanād vāpi naraḥ pāpāt pramucyate||

पञ्च कुण्डानि राजेन्द्र येषां मध्ये तु जाह्नवी। प्रयागं विशतः पुंसः पापं नश्यति तत्क्षणात।।

pañca kuṇḍāni rājendra yeṣāṃ madhye tu jāhnavī| prayāgaṃ viśataḥ puṃsaḥ pāpaṃ naśyati tatkṣaṇāt||

पूजयित्वा परं विष्णुं स्नात्वा तत्र द्विजोत्तमः। ब्राह्मणान पूजयित्वा तु विष्णुलोकमवाप्नुयात।।

pūjayitvā paraṃ viṣṇuṃ snātvā tatra dvijottamaḥ| brāhmaṇān pūjayitvā tu viṣṇulokamavāpnuyāt||

तीर्थानां परमं तीर्थं गोकर्णं नाम विश्रुतम। सर्वपापहरं शंभोर्निवासः परमेष्ठिनः।।

tīrthānāṃ paramaṃ tīrthaṃ gokarṇaṃ nāma viśrutam| sarvapāpaharaṃ śaṃbhornivāsaḥ parameṣṭhinaḥ||

योजनानां सहस्त्रेषु गङ्गां यः स्मरते नरः। अपि दुष्कृतकर्मासौ लभते परमां गतिम।।

yojanānāṃ sahastreṣu gaṅgāṃ yaḥ smarate naraḥ| api duṣkṛtakarmāsau labhate paramāṃ gatim||

कीर्तनान्मुच्यते पापाद दृष्ट्वा भद्राणि पश्यति। तथोपस्पृश्य राजेन्द्र स्वर्गलोके महीयते।।

kīrtanānmucyate pāpād dṛṣṭvā bhadrāṇi paśyati| tathopaspṛśya rājendra svargaloke mahīyate||

दृष्ट्वा लिंङ्गं तु देवस्य गोकर्णेश्वरमुत्तमम। ईप्सितांल्लभते कामान रुद्रस्य दयितो भवेत।।

dṛṣṭvā liṃṅgaṃ tu devasya gokarṇeśvaramuttamam| īpsitāṃllabhate kāmān rudrasya dayito bhavet||

उत्तरं चापि गोकर्णं लिङ्गं देवस्य शूलिनः। महादेवस्यार्चयित्वा शिवसायुज्यमाप्नुयात।।

uttaraṃ cāpi gokarṇaṃ liṅgaṃ devasya śūlinaḥ| mahādevasyārcayitvā śivasāyujyamāpnuyāt||

व्याधितो यदि वा दीनः क्रूद्धो वापि भवेन्नरः। गङ्गायमुनमासाद्य त्यजेत प्राणान प्रयत्नतः।।

vyādhito yadi vā dīnaḥ krūddho vāpi bhavennaraḥ| gaṅgāyamunamāsādya tyajet prāṇān prayatnataḥ||

दीप्तकाञ्चनवर्णाभैर्विमानैर्भानुवर्णिभिः। ईप्सितांल्लभते कामान वदन्ति मुनिपुङ्गवाः।।

dīptakāñcanavarṇābhairvimānairbhānuvarṇibhiḥ| īpsitāṃllabhate kāmān vadanti munipuṅgavāḥ||

तत्र देवो महादेवः स्थाणुरित्यभिविश्रुतः। तं दृष्ट्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते तत्क्षणान्नरः।।

tatra devo mahādevaḥ sthāṇurityabhiviśrutaḥ| taṃ dṛṣṭvā sarvapāpebhyo mucyate tatkṣaṇānnaraḥ||

अन्यत कुब्जाम्रमतुलं स्थानं विष्णोर्महात्मनः। संपूज्य पुरुषं विष्णुं श्वेतद्वीपे महीयते।।

anyat kubjāmramatulaṃ sthānaṃ viṣṇormahātmanaḥ| saṃpūjya puruṣaṃ viṣṇuṃ śvetadvīpe mahīyate||

सर्वरत्नमयैर्दिव्यैर्नानाध्वजसमाकुलैः। वराङ्गनासमाकीर्णैर्मोदते शुभलक्षणः।।

sarvaratnamayairdivyairnānādhvajasamākulaiḥ| varāṅganāsamākīrṇairmodate śubhalakṣaṇaḥ||

गीतवादित्रनिर्घोषैः प्रसुप्तः प्रतिबुध्यते। यावन्न स्मरते जन्म तापत स्वर्गे महीयते।।

gītavāditranirghoṣaiḥ prasuptaḥ pratibudhyate| yāvanna smarate janma tāpat svarge mahīyate||

यत्र नारायणो देवो रुद्रेण त्रिपुरारिणा। कृत्वा यज्ञस्य मथनं दक्षस्य तु विसर्जितः।।

yatra nārāyaṇo devo rudreṇa tripurāriṇā| kṛtvā yajñasya mathanaṃ dakṣasya tu visarjitaḥ||

तस्मात स्वर्गात परिभ्रष्टः क्षीणकर्मा नरोत्तम। हिरण्यरत्नसंपूर्णे समृद्धे जायते कुले।।

tasmāt svargāt paribhraṣṭaḥ kṣīṇakarmā narottama| hiraṇyaratnasaṃpūrṇe samṛddhe jāyate kule||

समन्ताद योजनं क्षेत्रं सिद्धर्षिगणवन्दितम। पुण्यमायतनं विष्णोस्तत्रास्ते पुरुषोत्तमः।।

samantād yojanaṃ kṣetraṃ siddharṣigaṇavanditam| puṇyamāyatanaṃ viṣṇostatrāste puruṣottamaḥ||

अन्यत कोकामुखं विष्णोस्तीर्थमद्भुतकर्मणः। मृतो ऽत्र पातकैर्मुक्तो विष्णुसारूप्यमाप्नुयात।।

anyat kokāmukhaṃ viṣṇostīrthamadbhutakarmaṇaḥ| mṛto 'tra pātakairmukto viṣṇusārūpyamāpnuyāt||

तदेव स्मरते तीर्थं स्मरणात तत्र गच्छति। देशस्थो यदि वारण्ये विदेशे यदि वा गृहे।।

tadeva smarate tīrthaṃ smaraṇāt tatra gacchati| deśastho yadi vāraṇye videśe yadi vā gṛhe||

प्रयागं स्मरमाणस्तु यस्तु प्राणान परित्यजेत। ब्रह्मलोकमवाप्नोति वदन्ति मुनिपुङ्गवाः।।

prayāgaṃ smaramāṇastu yastu prāṇān parityajet| brahmalokamavāpnoti vadanti munipuṅgavāḥ||

शालग्रामं महातीर्थं विष्णोः प्रीतिविवर्धनम। प्राणांस्तत्र नरस्त्यक्त्वा हृषीकेषं प्रपश्यति।।

śālagrāmaṃ mahātīrthaṃ viṣṇoḥ prītivivardhanam| prāṇāṃstatra narastyaktvā hṛṣīkeṣaṃ prapaśyati||

अश्वतीर्थमिति ख्यातं सिद्धावासं सुपावनम। आस्ते हयशिरा नित्यं तत्र नारायणः स्वयम।।

aśvatīrthamiti khyātaṃ siddhāvāsaṃ supāvanam| āste hayaśirā nityaṃ tatra nārāyaṇaḥ svayam||

सर्वकामफला वृक्षा मही यत्र हिरण्मयी। ऋषयो मुनयः सिद्धास्तत्र लोके स गच्छति।।

sarvakāmaphalā vṛkṣā mahī yatra hiraṇmayī| ṛṣayo munayaḥ siddhāstatra loke sa gacchati||

स्त्रीसहस्त्राकुले रम्ये मन्दाकिन्यास्तटे शुभे। मोदते मुनिभिः सार्धं स्वकृतेनेह कर्मणा।।

strīsahastrākule ramye mandākinyāstaṭe śubhe| modate munibhiḥ sārdhaṃ svakṛteneha karmaṇā||

तीर्थं त्रैलोक्यविख्यातं ब्रह्मणः परमेष्ठिनः। पुष्करं सर्वपापघ्नं मृतानां ब्रह्मलोकदम।।

tīrthaṃ trailokyavikhyātaṃ brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ| puṣkaraṃ sarvapāpaghnaṃ mṛtānāṃ brahmalokadam||

मनसा संस्मरेद यस्तु पुष्करं वै द्विजोत्तमः। पूयते पातकैः सर्वैः शक्रेण सह मोदते।।

manasā saṃsmared yastu puṣkaraṃ vai dvijottamaḥ| pūyate pātakaiḥ sarvaiḥ śakreṇa saha modate||

सिद्धचारणगन्धर्वैः पूज्यते दिवि दैवतैः। ततः स्वर्गात परिभ्रष्टो जम्बुद्वीपपतिर्भवेत।।

siddhacāraṇagandharvaiḥ pūjyate divi daivataiḥ| tataḥ svargāt paribhraṣṭo jambudvīpapatirbhavet||

तत्र देवाः सगन्धर्वाः सयक्षोरगराक्षसाः। उपासते सिद्धसङ्घा ब्रह्मणं पद्मसंभवम।।

tatra devāḥ sagandharvāḥ sayakṣoragarākṣasāḥ| upāsate siddhasaṅghā brahmaṇaṃ padmasaṃbhavam||

ततः शुभानि कर्माणि चिन्तयानः पुनः पुनः। गुणवान वित्तसंपन्नो भवतीह न संशयः। कर्मणा मनसा वाचा सत्यधर्मप्रतिष्ठितः।।

tataḥ śubhāni karmāṇi cintayānaḥ punaḥ punaḥ| guṇavān vittasaṃpanno bhavatīha na saṃśayaḥ| karmaṇā manasā vācā satyadharmapratiṣṭhitaḥ||

गङ्गायमुनयोर्मध्ये यस्तु ग्रामं प्रतीच्छति। सुवर्णमथ मुक्तां वा तथैवान्यान प्रतिग्रहान।।

gaṅgāyamunayormadhye yastu grāmaṃ pratīcchati| suvarṇamatha muktāṃ vā tathaivānyān pratigrahān||

तत्र स्त्रात्वा भवेच्छुद्धो ब्रह्माणं परमेष्ठिनम। पूजयित्वा द्विजवरान ब्रह्माणं संप्रपष्यति।।

tatra strātvā bhavecchuddho brahmāṇaṃ parameṣṭhinam| pūjayitvā dvijavarān brahmāṇaṃ saṃprapaṣyati||

तत्राभिगम्य देवेशं पुरुहूतमनिन्दितम। सुरूपो जायते मर्त्यः सर्वान कामानवाप्नुयात।।

tatrābhigamya deveśaṃ puruhūtamaninditam| surūpo jāyate martyaḥ sarvān kāmānavāpnuyāt||

स्वकार्ये पितृकार्ये वा देवताभ्यर्चने ऽपि वा। निष्फलं तस्य तत तीर्थं यावत तत्फलमश्नुते।।

svakārye pitṛkārye vā devatābhyarcane 'pi vā| niṣphalaṃ tasya tat tīrthaṃ yāvat tatphalamaśnute||

सप्तसारस्वतं तीर्थं ब्रह्माद्यैः सेवितं परम। पूजयित्वा तत्र रुद्रमश्वमेधफलं लभेत।।

saptasārasvataṃ tīrthaṃ brahmādyaiḥ sevitaṃ param| pūjayitvā tatra rudramaśvamedhaphalaṃ labhet||

अतस्तीर्थे न गृह्णीयात पुण्येष्वायतनेषु च। निमित्तेषु च सर्वेषु अप्रमत्तो द्विजो भवेत।।

atastīrthe na gṛhṇīyāt puṇyeṣvāyataneṣu ca| nimitteṣu ca sarveṣu apramatto dvijo bhavet||

यत्र मङ्कणको रुद्रं प्रपन्नः परमेश्वरम। आराधयामास हरं पञ्चक्षरपरायणः।।

yatra maṅkaṇako rudraṃ prapannaḥ parameśvaram| ārādhayāmāsa haraṃ pañcakṣaraparāyaṇaḥ||

कपिलां पाटलावर्णां यस्तु धेनुं प्रयच्छति। स्वर्णशृङ्गीं रौप्यखुरां चैलकण्ठां पयस्विनीम।।

kapilāṃ pāṭalāvarṇāṃ yastu dhenuṃ prayacchati| svarṇaśṛṅgīṃ raupyakhurāṃ cailakaṇṭhāṃ payasvinīm||

यावद रोमाणि तस्या वै सन्ति गात्रेषु सत्तम। तावद वर्षसहस्त्राणि रुद्रलोके महीयते।।

yāvad romāṇi tasyā vai santi gātreṣu sattama| tāvad varṣasahastrāṇi rudraloke mahīyate||

नमः शिवायेति मुनिः जपन पञ्चाक्षरं परम। आराधयामास शिवं तपसा गोवृषध्वजम।।

namaḥ śivāyeti muniḥ japan pañcākṣaraṃ param| ārādhayāmāsa śivaṃ tapasā govṛṣadhvajam||

प्रजज्वालाथ तपसा मुनिर्मङ्कणकस्तदा। ननर्त हर्षवेगेन ज्ञात्वा रुद्रं समागतम।।

prajajvālātha tapasā munirmaṅkaṇakastadā| nanarta harṣavegena jñātvā rudraṃ samāgatam||

तं प्राह भगवान रुद्रः किमर्थं नर्तितं त्वया। दृष्ट्वापि देवमीशानं नृत्यति स्म पुनः पुनः।।

taṃ prāha bhagavān rudraḥ kimarthaṃ nartitaṃ tvayā| dṛṣṭvāpi devamīśānaṃ nṛtyati sma punaḥ punaḥ||

सो ऽन्वीक्ष्य भगवानीशः सगर्वं गर्वशान्तये। स्वकं देहं विदार्यास्मै भस्मराशिमदर्शयत।।

so 'nvīkṣya bhagavānīśaḥ sagarvaṃ garvaśāntaye| svakaṃ dehaṃ vidāryāsmai bhasmarāśimadarśayat||

पश्येमं मच्छरीरोत्थं भस्मराशिं द्विजोत्तम। माहात्म्यमेतत तपसस्त्वादृशो ऽन्यो ऽपि विद्यते।।

paśyemaṃ maccharīrotthaṃ bhasmarāśiṃ dvijottama| māhātmyametat tapasastvādṛśo 'nyo 'pi vidyate||

यत सगर्वं हि भवता नर्तितं मुनिपुङ्गव। न युक्तं तापसस्यैतत त्वत्तोप्यत्राधिको ह्यहम।।

yat sagarvaṃ hi bhavatā nartitaṃ munipuṅgava| na yuktaṃ tāpasasyaitat tvattopyatrādhiko hyaham||

इत्याभाष्य मुनिश्रेष्ठं स रुद्रः किल विश्वदृक। आस्थाय परमं भावं ननर्त जगतो हरः।।

ityābhāṣya muniśreṣṭhaṃ sa rudraḥ kila viśvadṛk| āsthāya paramaṃ bhāvaṃ nanarta jagato haraḥ||

सहस्रशीर्षा भूत्वा सहस्राक्षः सहस्रपात। दंष्ट्राकरालवदनो ज्वालामाली भयङ्करः।।

sahasraśīrṣā bhūtvā sahasrākṣaḥ sahasrapāt| daṃṣṭrākarālavadano jvālāmālī bhayaṅkaraḥ||

सो ऽन्वपश्यदशेषस्य पार्श्वे तस्य त्रिशूलिनः। विशाललोचनमेकां देवीं चारुविलासिनीम। सूर्यायुतसमप्रख्यां प्रसन्नवदनां शिवाम।।

so 'nvapaśyadaśeṣasya pārśve tasya triśūlinaḥ| viśālalocanamekāṃ devīṃ cāruvilāsinīm| sūryāyutasamaprakhyāṃ prasannavadanāṃ śivām||

सस्मितं प्रेक्ष्य विश्वेशं तिष्ठन्तीममितद्युतिम। दृष्ट्वा संत्रस्तहृदयो वेपमानो मुनीश्वरः। ननाम शिरसा रुद्रं रुद्राध्यायं जपन वशी।।

sasmitaṃ prekṣya viśveśaṃ tiṣṭhantīmamitadyutim| dṛṣṭvā saṃtrastahṛdayo vepamāno munīśvaraḥ| nanāma śirasā rudraṃ rudrādhyāyaṃ japan vaśī||

प्रसन्नो भगवानीशस्त्र्यम्बको भक्तवत्सलः। पूर्ववेषं स जग्राह देवी चान्तर्हिताभवत।।

prasanno bhagavānīśastryambako bhaktavatsalaḥ| pūrvaveṣaṃ sa jagrāha devī cāntarhitābhavat||

आलिङ्ग्य भक्तं प्रणतं देवदेवः स्वयंशिवः। न भेतव्यं त्वया वत्स प्राह किं ते ददाम्यहम।।

āliṅgya bhaktaṃ praṇataṃ devadevaḥ svayaṃśivaḥ| na bhetavyaṃ tvayā vatsa prāha kiṃ te dadāmyaham||

प्रणम्य मूर्ध्ना गिरिशं हरं त्रिपुरसूदनम। विज्ञापयामास तदा हृष्टः प्रष्टुमना मुनिः।।

praṇamya mūrdhnā giriśaṃ haraṃ tripurasūdanam| vijñāpayāmāsa tadā hṛṣṭaḥ praṣṭumanā muniḥ||

नमो ऽस्तु ते महादेव महेश्वर नमो ऽस्तु ते। किमेतद भगवद्रूपं सुघोरं विश्वतोमुखम।।

namo 'stu te mahādeva maheśvara namo 'stu te| kimetad bhagavadrūpaṃ sughoraṃ viśvatomukham||

का च सा भगवत्पार्श्वे राजमाना व्यवस्थिता। अन्तर्हितेव सहसा सर्वमिच्छामि वेदितुम।।

kā ca sā bhagavatpārśve rājamānā vyavasthitā| antarhiteva sahasā sarvamicchāmi veditum||

इत्युक्ते व्याजहारमं तथा मङ्कणकं हरः। महेशः स्वात्मनो योगं देवीं च त्रिपुरानलः।।

ityukte vyājahāramaṃ tathā maṅkaṇakaṃ haraḥ| maheśaḥ svātmano yogaṃ devīṃ ca tripurānalaḥ||

अहं सहस्रनयनः सर्वात्मा सर्वतोमुखः। दाहकः सर्वपापानां कालः कालकरो हरः।।

ahaṃ sahasranayanaḥ sarvātmā sarvatomukhaḥ| dāhakaḥ sarvapāpānāṃ kālaḥ kālakaro haraḥ||

मयैव प्रेर्यते कृत्स्नं चेतनाचेतनात्मकम। सो ऽन्तर्यामी स पुरुषो ह्यहं वै पुरुषोत्तमः।।

mayaiva preryate kṛtsnaṃ cetanācetanātmakam| so 'ntaryāmī sa puruṣo hyahaṃ vai puruṣottamaḥ||

तस्य सा परमा माया प्रकृतिस्त्रिगुणात्मिका। प्रोच्यते मुनिर्भिशक्तिर्जगद्योनिः सनातनी।।

tasya sā paramā māyā prakṛtistriguṇātmikā| procyate munirbhiśaktirjagadyoniḥ sanātanī||

स एष मायया विश्वं व्यामोहयति विश्ववित। नारायणः परो ऽव्यक्तो मायारूप इति श्रुतिः।।

sa eṣa māyayā viśvaṃ vyāmohayati viśvavit| nārāyaṇaḥ paro 'vyakto māyārūpa iti śrutiḥ||

एवमेतज्जगत सर्वं सर्वदा स्थापयाम्यहम। योजयामि प्रकृत्याहं पुरुषं पञ्चविंशकम।।

evametajjagat sarvaṃ sarvadā sthāpayāmyaham| yojayāmi prakṛtyāhaṃ puruṣaṃ pañcaviṃśakam||

तथा वै संगतो देवः कूटस्थः सर्वगो ऽमलः। सृजत्यशेषमेवेदं स्वमूर्तेः प्रकृतेरजः।।

tathā vai saṃgato devaḥ kūṭasthaḥ sarvago 'malaḥ| sṛjatyaśeṣamevedaṃ svamūrteḥ prakṛterajaḥ||

स देवो भगवान ब्रह्मा विश्वरूपः पितामहः। तवैतत कथितं सम्यक स्त्रष्ट्वत्वं परमात्मनः।।

sa devo bhagavān brahmā viśvarūpaḥ pitāmahaḥ| tavaitat kathitaṃ samyak straṣṭvatvaṃ paramātmanaḥ||

एको ऽहं भगवान कलो ह्यनादिश्चान्तकृद विभुः। समास्थाय परं भावं प्रोक्तो रुद्रो मनीषिभिः।।

eko 'haṃ bhagavān kalo hyanādiścāntakṛd vibhuḥ| samāsthāya paraṃ bhāvaṃ prokto rudro manīṣibhiḥ||

मम वै सापरा शक्तिर्देवी विद्येति विश्रुता। दृष्टा हि भवता नूनं विद्यादेहस्त्वहं ततः।।

mama vai sāparā śaktirdevī vidyeti viśrutā| dṛṣṭā hi bhavatā nūnaṃ vidyādehastvahaṃ tataḥ||

एवमेतानि तत्त्वानि प्रधानपुरुषेश्वराः। विष्णुर्ब्रह्मा च भगवान रुद्रः काल इति श्रुतिः।।

evametāni tattvāni pradhānapuruṣeśvarāḥ| viṣṇurbrahmā ca bhagavān rudraḥ kāla iti śrutiḥ||

त्रयमेतदनाद्यन्तं ब्रह्मण्येव व्यवस्थितम। तदात्मकं तदव्यक्तं तदक्षरमिति श्रुतिः।।

trayametadanādyantaṃ brahmaṇyeva vyavasthitam| tadātmakaṃ tadavyaktaṃ tadakṣaramiti śrutiḥ||

आत्मानन्दपरं तत्त्वं चिन्मात्रं परमं पदम। आकाशं निष्कलं ब्रह्म तस्मादन्यन्न विद्यते।।

ātmānandaparaṃ tattvaṃ cinmātraṃ paramaṃ padam| ākāśaṃ niṣkalaṃ brahma tasmādanyanna vidyate||

एवं विज्ञाय भवता भक्तियोगाश्रयेण तु। संपूज्यो वन्दनीयो ऽहं ततस्तं पश्य शाश्वतम।।

evaṃ vijñāya bhavatā bhaktiyogāśrayeṇa tu| saṃpūjyo vandanīyo 'haṃ tatastaṃ paśya śāśvatam||

एतावदुक्त्वा भगवाञ्जगामादर्शनं हरः। तत्रैव भक्तियोगेन रुद्रामाराधयन्मुनिः।।

etāvaduktvā bhagavāñjagāmādarśanaṃ haraḥ| tatraiva bhaktiyogena rudrāmārādhayanmuniḥ||

एतत पवित्रमतुलं तीर्थं ब्रह्मर्षिसेवितम। संसेव्य ब्राह्मणो विद्वान मुच्यते सर्वपातकैः।।

etat pavitramatulaṃ tīrthaṃ brahmarṣisevitam| saṃsevya brāhmaṇo vidvān mucyate sarvapātakaiḥ||