प्राप्य वाराणसीं दिव्यां कृष्णद्वैपायनो मुनिः। किमकार्षोन्महाबुद्धिः श्रोतुं कौतूहलं हि नः।।

prāpya vārāṇasīṃ divyāṃ kṛṣṇadvaipāyano muniḥ| kimakārṣonmahābuddhiḥ śrotuṃ kautūhalaṃ hi naḥ||

एवं स्वाश्रमनिष्ठानां यतीनां नियतात्मनाम। भैक्षेण वर्तनं प्रोक्तं फलमूलैरथापि वा।।

evaṃ svāśramaniṣṭhānāṃ yatīnāṃ niyatātmanām| bhaikṣeṇa vartanaṃ proktaṃ phalamūlairathāpi vā||

प्राप्य वाराणसी दिव्यामुपस्पृश्य महामुनिः। पूजयामास जाह्नव्यां देवं विश्वेश्वरं शिवम।।

prāpya vārāṇasī divyāmupaspṛśya mahāmuniḥ| pūjayāmāsa jāhnavyāṃ devaṃ viśveśvaraṃ śivam||

एककालं चरेद भैक्षं न प्रसज्येत विस्तरे। भैक्षे प्रसक्तो हि यतिर्विषयेष्वपि सज्जति।।

ekakālaṃ cared bhaikṣaṃ na prasajyeta vistare| bhaikṣe prasakto hi yatirviṣayeṣvapi sajjati||

सप्तागारं चरेद भैक्षमलाभात तु पुनश्चरेत। प्रक्षाल्य पात्रे भुञ्जीयादद्भिः प्रक्षालयेत तु तत।।

saptāgāraṃ cared bhaikṣamalābhāt tu punaścaret| prakṣālya pātre bhuñjīyādadbhiḥ prakṣālayet tu tat||

तमागतं पुनिं दृष्ट्वा तत्र ये निवसन्ति वै। पूजयाञ्चक्रिरे व्यासं मुनयो मुनिपुङ्गवम।।

tamāgataṃ puniṃ dṛṣṭvā tatra ye nivasanti vai| pūjayāñcakrire vyāsaṃ munayo munipuṅgavam||

पप्रच्छुः प्रणताः सर्वे कथाः पापविनाशनीः। महादेवाश्रयाः पुण्या मोक्षधर्मान सनातनान।।

papracchuḥ praṇatāḥ sarve kathāḥ pāpavināśanīḥ| mahādevāśrayāḥ puṇyā mokṣadharmān sanātanān||

अथवान्यदुपादाय पात्रे भुञ्जीत नित्यशः। भुक्त्वा तत संत्यजेत पात्रं यात्रामात्रमलोलुपः।।

athavānyadupādāya pātre bhuñjīta nityaśaḥ| bhuktvā tat saṃtyajet pātraṃ yātrāmātramalolupaḥ||

विधूमे सन्नमुसले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने। वृत्ते शरावसंपाते भिक्षां नित्यं यतिश्चरेत।।

vidhūme sannamusale vyaṅgāre bhuktavajjane| vṛtte śarāvasaṃpāte bhikṣāṃ nityaṃ yatiścaret||

स चापि कथयामास सर्वज्ञो भगवानृषिः। माहात्म्यं देवदेवस्य धर्मान वेदनिदर्शितान।।

sa cāpi kathayāmāsa sarvajño bhagavānṛṣiḥ| māhātmyaṃ devadevasya dharmān vedanidarśitān||

तेषां मध्ये मुनीन्द्राणां व्यासशिष्यो महामुनिः। पृष्टवान जैमिनिर्व्यासं गूढमर्थं सनातनम।।

teṣāṃ madhye munīndrāṇāṃ vyāsaśiṣyo mahāmuniḥ| pṛṣṭavān jaiminirvyāsaṃ gūḍhamarthaṃ sanātanam||

गोदोहमात्रं तिष्ठेत कालं भिक्षुरधोमुखः। भिक्षेत्युक्त्वा सकृत तूष्णीमश्नीयाद वाग्यतः शुचिः।।

godohamātraṃ tiṣṭheta kālaṃ bhikṣuradhomukhaḥ| bhikṣetyuktvā sakṛt tūṣṇīmaśnīyād vāgyataḥ śuciḥ||

भगवन संशयं त्वेकं छेत्तुमर्हसि तत्त्वतः। न विद्यते ह्यविदितं भवता परमर्षिणा।।

bhagavan saṃśayaṃ tvekaṃ chettumarhasi tattvataḥ| na vidyate hyaviditaṃ bhavatā paramarṣiṇā||

प्रक्षाल्य पाणिपादौ च समाचम्य यथाविधि। आदित्ये दर्शयित्वान्नं भुञ्जीत प्राङ्मुखोत्तरः।।

prakṣālya pāṇipādau ca samācamya yathāvidhi| āditye darśayitvānnaṃ bhuñjīta prāṅmukhottaraḥ||

हुत्वा प्राणाहुतीः पञ्च ग्रासानष्टौ समाहितः। आचम्य देवं ब्रह्माणं ध्यायीत परमेश्वरम।।

hutvā prāṇāhutīḥ pañca grāsānaṣṭau samāhitaḥ| ācamya devaṃ brahmāṇaṃ dhyāyīta parameśvaram||

केचिद ध्यानं प्रशंसन्ति धर्ममेवापरे जनाः। अन्ये सांख्यं तथा योगं तपस्त्वन्ये महर्षयः।।

kecid dhyānaṃ praśaṃsanti dharmamevāpare janāḥ| anye sāṃkhyaṃ tathā yogaṃ tapastvanye maharṣayaḥ||

ब्रह्मचर्यमथो मौनमन्ये प्राहर्महर्षयः। अहिंसां सत्यमप्यन्ये संन्यासमपरे विदुः।।

brahmacaryamatho maunamanye prāharmaharṣayaḥ| ahiṃsāṃ satyamapyanye saṃnyāsamapare viduḥ||

अलाबुं दारुपात्रं च मृण्मयं वैणवं ततः। चत्वारि यतिपात्राणि मनुराह प्रजापतिः।।

alābuṃ dārupātraṃ ca mṛṇmayaṃ vaiṇavaṃ tataḥ| catvāri yatipātrāṇi manurāha prajāpatiḥ||

केचिद दयां प्रशंसन्ति दानमध्ययनं तथा। तीर्थयात्रां तथा केचिदन्ये चेन्द्रियनिग्रहम।।

kecid dayāṃ praśaṃsanti dānamadhyayanaṃ tathā| tīrthayātrāṃ tathā kecidanye cendriyanigraham||

प्राग्रात्रे पररात्रे च मध्यरात्रे तथैव च। संध्यास्वह्नि विशेषेण चिन्तयेन्नित्यमीश्वरम।।

prāgrātre pararātre ca madhyarātre tathaiva ca| saṃdhyāsvahni viśeṣeṇa cintayennityamīśvaram||

कृत्वा हृत्पद्मनिलये विश्वाख्यं विश्वसंभवम। आत्मानं सर्वभूतानां परस्तात तमसः स्थितम।।

kṛtvā hṛtpadmanilaye viśvākhyaṃ viśvasaṃbhavam| ātmānaṃ sarvabhūtānāṃ parastāt tamasaḥ sthitam||

किमेतेषां भवेज्ज्यायः प्रब्रूहि मुनिपुङ्गव। यदि वा विद्यते ऽप्यन्यद गुह्यं तद्वक्तुमर्हसि।।

kimeteṣāṃ bhavejjyāyaḥ prabrūhi munipuṅgava| yadi vā vidyate 'pyanyad guhyaṃ tadvaktumarhasi||

श्रुत्वा स जैमिनेर्वाक्यं कृष्णद्वैपायनो मुनिः। प्राह गम्भीरया वाचा प्रणम्य वृषकेतनम।।

śrutvā sa jaiminervākyaṃ kṛṣṇadvaipāyano muniḥ| prāha gambhīrayā vācā praṇamya vṛṣaketanam||

सर्वस्याधारभूतानामानन्दं ज्योतिरव्ययम। प्रधानपुरुषातीतमाकाशं दहनं शिवम।।

sarvasyādhārabhūtānāmānandaṃ jyotiravyayam| pradhānapuruṣātītamākāśaṃ dahanaṃ śivam||

तदन्तः सर्वभावानामीश्वरं ब्रह्मरूपिणम। ध्यायेदनादिमद्वैतमानन्दादिगुणालयम।।

tadantaḥ sarvabhāvānāmīśvaraṃ brahmarūpiṇam| dhyāyedanādimadvaitamānandādiguṇālayam||

साधु साधु महाभाग यत्पृष्टं भवता मुने। वक्ष्ये गुह्यतमाद गुह्यं श्रुण्वन्त्वन्ये महर्षयः।।

sādhu sādhu mahābhāga yatpṛṣṭaṃ bhavatā mune| vakṣye guhyatamād guhyaṃ śruṇvantvanye maharṣayaḥ||

ईश्वरेण पुरा प्रोक्तं ज्ञानमेतत सनातनम। गूढमप्राज्ञविद्विष्टं सेवितं सूक्ष्मदर्शिभिः।।

īśvareṇa purā proktaṃ jñānametat sanātanam| gūḍhamaprājñavidviṣṭaṃ sevitaṃ sūkṣmadarśibhiḥ||

महान्तं परमं ब्रह्म पुरुषं सत्यमव्ययम। सितेतरारुणाकारं महेशं विश्वरूपिणम।।

mahāntaṃ paramaṃ brahma puruṣaṃ satyamavyayam| sitetarāruṇākāraṃ maheśaṃ viśvarūpiṇam||

नाश्रद्दधाने दातव्यं नाभक्ते परमेष्ठिनः। न वेदविद्विषु शुभं ज्ञाननानां ज्ञानमुत्तमम।।

nāśraddadhāne dātavyaṃ nābhakte parameṣṭhinaḥ| na vedavidviṣu śubhaṃ jñānanānāṃ jñānamuttamam||

ओङ्कारान्ते ऽथ चात्मानं संस्थाप्य परमात्मनि। आकाशे देवमीशानं ध्यायीताकाशमध्यगम।।

oṅkārānte 'tha cātmānaṃ saṃsthāpya paramātmani| ākāśe devamīśānaṃ dhyāyītākāśamadhyagam||

कारणं सर्वभावानामानन्दैकसमाश्रयम। पुराणं पुरुषं शंभुं ध्यायन मुच्येत बन्धनात।।

kāraṇaṃ sarvabhāvānāmānandaikasamāśrayam| purāṇaṃ puruṣaṃ śaṃbhuṃ dhyāyan mucyeta bandhanāt||

मेरुशृङ्गे पुरा देवमीशानं त्रिपुरद्विषम। देवासनगता देवी महादेवमपृच्छत।।

meruśṛṅge purā devamīśānaṃ tripuradviṣam| devāsanagatā devī mahādevamapṛcchata||

देवदेव महादेव भक्तानामार्तिनाशन। कथं त्वां पुरुषो देवमचिरादेव पश्यति।।

devadeva mahādeva bhaktānāmārtināśana| kathaṃ tvāṃ puruṣo devamacirādeva paśyati||

यद्वा गुहायां प्रकृतौ जगत्संमोहनालये। विचिन्त्य परमं व्योम सर्वभूतैककारणम।।

yadvā guhāyāṃ prakṛtau jagatsaṃmohanālaye| vicintya paramaṃ vyoma sarvabhūtaikakāraṇam||

जीवनं सर्वभूतानां यत्र लोकः प्रलीयते। आनन्दं ब्रह्मणः सूक्ष्मं यत पश्यन्ति मुमुक्षवः।।

jīvanaṃ sarvabhūtānāṃ yatra lokaḥ pralīyate| ānandaṃ brahmaṇaḥ sūkṣmaṃ yat paśyanti mumukṣavaḥ||

सांख्ययोगस्तथा ध्यानं कर्मयोगो ऽथ वैदिकः। आयासबहुला लोके यानि चान्यानि शङ्कर।।

sāṃkhyayogastathā dhyānaṃ karmayogo 'tha vaidikaḥ| āyāsabahulā loke yāni cānyāni śaṅkara||

येन विब्रान्तचित्तानां योगिनां कर्मिणामपि। दृश्यो हि भगवान सूक्ष्मः सर्वेषामथ देहिनाम।।

yena vibrāntacittānāṃ yogināṃ karmiṇāmapi| dṛśyo hi bhagavān sūkṣmaḥ sarveṣāmatha dehinām||

तन्मध्ये निहितं ब्रह्म केवलं ज्ञानलक्षणम। अनन्तं सत्यमीशानं विचिन्त्यासीत संयतः।।

tanmadhye nihitaṃ brahma kevalaṃ jñānalakṣaṇam| anantaṃ satyamīśānaṃ vicintyāsīta saṃyataḥ||

गुह्याद गुह्यतमं ज्ञानं यतीनामेतदीरितम। यो ऽनुतिष्ठेन्महेशेन सो ऽश्नुते योगमैश्वरम।।

guhyād guhyatamaṃ jñānaṃ yatīnāmetadīritam| yo 'nutiṣṭhenmaheśena so 'śnute yogamaiśvaram||

एतद गुह्यतमं ज्ञानं गूढं ब्रह्मादिसेवितम। हिताय सर्वभक्तानां ब्रूहि कामाङ्गनाशन।।

etad guhyatamaṃ jñānaṃ gūḍhaṃ brahmādisevitama| hitāya sarvabhaktānāṃ brūhi kāmāṅganāśana||

अवाच्यमेतद विज्ञानं ज्ञानमज्ञैर्बहिष्कृतम। वक्ष्ये तव यथा तत्त्वं यदुक्तं परमर्षिभिः।।

avācyametad vijñānaṃ jñānamajñairbahiṣkṛtam| vakṣye tava yathā tattvaṃ yaduktaṃ paramarṣibhiḥ||

तस्माद ध्यानरतो नित्यमात्मविद्यापरायणः। ज्ञानं समभ्यसेद ब्राह्मं येन मुच्येत बन्धनात।।

tasmād dhyānarato nityamātmavidyāparāyaṇaḥ| jñānaṃ samabhyased brāhmaṃ yena mucyeta bandhanāt||

मत्वा पृथक स्वमात्मानं सर्वस्मादेव केवलम। आनन्दमजरं ज्ञानं ध्यायीत च पुनः परम।।

matvā pṛthak svamātmānaṃ sarvasmādeva kevalam| ānandamajaraṃ jñānaṃ dhyāyīta ca punaḥ param||

परं गुह्यतमं क्षेत्रं मम वाराणसी पुरी। सर्वेषामेव भूतानां संसारार्णवतारिणी।।

paraṃ guhyatamaṃ kṣetraṃ mama vārāṇasī purī| sarveṣāmeva bhūtānāṃ saṃsārārṇavatāriṇī||

तत्र भक्ता महादेवि मदीयं व्रतमास्थिताः। निवसन्ति महात्मानः परं नियममास्थिताः।।

tatra bhaktā mahādevi madīyaṃ vratamāsthitāḥ| nivasanti mahātmānaḥ paraṃ niyamamāsthitāḥ||

यस्मात भवन्ति भूतानि यद गत्वा नेह जायते। स तस्मादीश्वरो देवः परस्माद यो ऽधितिष्ठति।।

yasmāt bhavanti bhūtāni yad gatvā neha jāyate| sa tasmādīśvaro devaḥ parasmād yo 'dhitiṣṭhati||

उत्तमं सर्वतीर्थानां स्थानानामुत्तमं च तत। ज्ञानानामुत्तमं ज्ञानमविमुक्तं परं मम।।

uttamaṃ sarvatīrthānāṃ sthānānāmuttamaṃ ca tat| jñānānāmuttamaṃ jñānamavimuktaṃ paraṃ mama||

यदन्तरे तद गगनं शाश्वतं शिवमव्ययम। यदंशस्तत्परो यस्तु स देवः स्यान्महेश्वरः।।

yadantare tad gaganaṃ śāśvataṃ śivamavyayam| yadaṃśastatparo yastu sa devaḥ syānmaheśvaraḥ||

स्थानान्तरं पवित्राणि तीर्थान्यायतनानि च। श्मशानसंस्थितान्येव दिव्यभूमिगतानि च।।

sthānāntaraṃ pavitrāṇi tīrthānyāyatanāni ca| śmaśānasaṃsthitānyeva divyabhūmigatāni ca||

व्रतानि यानि भिक्षूणां तथैवोपव्रतानि च। एकैकातिक्रमे तेषां प्रायश्चित्तं विधीयते।।

vratāni yāni bhikṣūṇāṃ tathaivopavratāni ca| ekaikātikrame teṣāṃ prāyaścittaṃ vidhīyate||

उपेत्य च स्त्रियं कामात प्रायश्चित्तं समाहितः। प्राणायामसमायुक्तं कुर्यात सांतपनं शुचिः।।

upetya ca striyaṃ kāmāt prāyaścittaṃ samāhitaḥ| prāṇāyāmasamāyuktaṃ kuryāt sāṃtapanaṃ śuciḥ||

भूर्लोके नैव संलग्नमन्तरिक्षे ममालयम। अयुक्तास्तन्न पश्यन्ति युक्ताः पश्यन्ति चेतसा।।

bhūrloke naiva saṃlagnamantarikṣe mamālayam| ayuktāstanna paśyanti yuktāḥ paśyanti cetasā||

श्मसानमेतद विख्यातमविमुक्तमिति श्रुतम। कालो भूत्वा जगदिदं संहराम्यत्र सुन्दरि।।

śmasānametad vikhyātamavimuktamiti śrutam| kālo bhūtvā jagadidaṃ saṃharāmyatra sundari||

ततश्चरेत नियमात कृच्छ्रं संयतमानसः। पुनराश्रममागम्य चरेद भिश्रुरतन्द्रितः।।

tataścareta niyamāt kṛcchraṃ saṃyatamānasaḥ| punarāśramamāgamya cared bhiśruratandritaḥ||

न धर्मयुक्तमनृतं हिनस्तीति मनीषिणः। तथापि च न कर्तव्यं प्रसङ्गो ह्येष दारुणः।।

na dharmayuktamanṛtaṃ hinastīti manīṣiṇaḥ| tathāpi ca na kartavyaṃ prasaṅgo hyeṣa dāruṇaḥ||

देवीदं सर्वगुह्यानां स्थानं प्रियतमं मम। मद्भक्तास्तत्र गच्छन्ति मामेव प्रविशन्ति ते।।

devīdaṃ sarvaguhyānāṃ sthānaṃ priyatamaṃ mama| madbhaktāstatra gacchanti māmeva praviśanti te||

दत्तं जप्तं हुतं चेष्टं तपस्तप्तं कृतं च यत। ध्यानमध्ययनं ज्ञानं सर्वं तत्राक्षयं भवेत।।

dattaṃ japtaṃ hutaṃ ceṣṭaṃ tapastaptaṃ kṛtaṃ ca yat| dhyānamadhyayanaṃ jñānaṃ sarvaṃ tatrākṣayaṃ bhavet||

एकरात्रोपवासश्च प्राणायामशतं तथा। उक्त्वानृतं प्रकर्तव्यं यतिना धर्मलिप्सुना।।

ekarātropavāsaśca prāṇāyāmaśataṃ tathā| uktvānṛtaṃ prakartavyaṃ yatinā dharmalipsunā||

जन्मान्तरसहस्त्रेषु यत्पापं पूर्वसंचितम। अविमुक्तं प्रविष्टस्य तत्सर्वं व्रजति क्षयम।।

janmāntarasahastreṣu yatpāpaṃ pūrvasaṃcitam| avimuktaṃ praviṣṭasya tatsarvaṃ vrajati kṣayam||

परमापद्गतेनापि न कार्यं स्तेयमन्यतः। स्तेयादभ्यधिकः कश्चिन्नास्त्यधर्म इति स्मृतिः। हिंसा चैषापरा दिष्टा या चात्मज्ञाननाशिका।।

paramāpadgatenāpi na kāryaṃ steyamanyataḥ| steyādabhyadhikaḥ kaścinnāstyadharma iti smṛtiḥ| hiṃsā caiṣāparā diṣṭā yā cātmajñānanāśikā||

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा ये वर्णसंकराः। स्त्रियो म्लेच्छाश्च ये चान्ये संकीर्णाः पापयोनयः।।

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā ye varṇasaṃkarāḥ| striyo mlecchāśca ye cānye saṃkīrṇāḥ pāpayonayaḥ||

यदेतद द्रविणं नाम प्राण ह्येते बहिश्वराः। स तस्य हरति प्राणान यो यस्य हरते धनम।।

yadetad draviṇaṃ nāma prāṇa hyete bahiśvarāḥ| sa tasya harati prāṇān yo yasya harate dhanam||

कोटाः पिपीलिकाश्चैव ये चान्ये मृगपक्षिणः। कालेन निधनं प्राप्ता अविमुक्ते वरानने।।

koṭāḥ pipīlikāścaiva ye cānye mṛgapakṣiṇaḥ| kālena nidhanaṃ prāptā avimukte varānane||

एवं कृत्वा स दुष्टात्मा भिन्नवृत्तो व्रताच्च्युतः। भूयो निर्वेदमापन्नश्चरेच्चान्द्रायणव्रतम।।

evaṃ kṛtvā sa duṣṭātmā bhinnavṛtto vratāccyutaḥ| bhūyo nirvedamāpannaścareccāndrāyaṇavratam||

विधिना शास्त्रदृष्टेन संवत्सरमिति श्रुतिः। भूयो निर्वेदमापन्नश्चरेद भिक्षुरतन्द्रितः।।

vidhinā śāstradṛṣṭena saṃvatsaramiti śrutiḥ| bhūyo nirvedamāpannaścared bhikṣuratandritaḥ||

चन्द्रार्धमौलयस्त्र्यक्षा महावृषभवाहनाः। शिवे मम पुरे देवि जायन्ते तत्र मानवाः।।

candrārdhamaulayastryakṣā mahāvṛṣabhavāhanāḥ| śive mama pure devi jāyante tatra mānavāḥ||

नाविमुक्ते मृतः कश्चिन्नरकं याति किल्बिषी। ईश्वरानुगृहीता हि सर्वे यान्ति परां गतिम।।

nāvimukte mṛtaḥ kaścinnarakaṃ yāti kilbiṣī| īśvarānugṛhītā hi sarve yānti parāṃ gatim||

अकस्मादेव हिंसां तु यदि भिक्षुः समाचरेत। कुर्यात्कृछ्रातिकृच्छ्रं तु चान्द्रायणमथापि वा।।

akasmādeva hiṃsāṃ tu yadi bhikṣuḥ samācaret| kuryātkṛchrātikṛcchraṃ tu cāndrāyaṇamathāpi vā||

स्कन्देदिन्द्रियदौर्बल्यात स्त्रियं दृष्ट्वा यतिर्यदि। तेन धारयितव्या वै प्राणायामास्तु षोडश। दिवास्कन्दे त्रिरात्रं स्यात प्राणायामशतं तथा।।

skandedindriyadaurbalyāt striyaṃ dṛṣṭvā yatiryadi| tena dhārayitavyā vai prāṇāyāmāstu ṣoḍaśa| divāskande trirātraṃ syāt prāṇāyāmaśataṃ tathā||

मोक्षं सुदुर्लभं मत्वा संसारं चातिभीषणम। अश्मना चरणौ हत्वा वाराणस्यां वसेन्नरः।।

mokṣaṃ sudurlabhaṃ matvā saṃsāraṃ cātibhīṣaṇam| aśmanā caraṇau hatvā vārāṇasyāṃ vasennaraḥ||

एकान्ने मधुमांसे च नवश्राद्धे तथैव च। प्रत्यक्षलवणे चोक्तं प्राजापत्यं विशोधनम।।

ekānne madhumāṃse ca navaśrāddhe tathaiva ca| pratyakṣalavaṇe coktaṃ prājāpatyaṃ viśodhanam||

दुर्लभा तपसा चापि पूतस्य परमेश्वरि। यत्र तत्र विपन्नस्य गतिः संसारमोक्षणी।।

durlabhā tapasā cāpi pūtasya parameśvari| yatra tatra vipannasya gatiḥ saṃsāramokṣaṇī||

ध्याननिष्ठस्य सततं नश्यते सर्वपातकम। तस्मान्महेश्वरं ज्ञात्वा तस्य ध्यानपरो भवेत।।

dhyānaniṣṭhasya satataṃ naśyate sarvapātakam| tasmānmaheśvaraṃ jñātvā tasya dhyānaparo bhavet||

प्रसादाज्जायते ह्येतन्मम शैलेन्द्रनन्दिनि। अप्रबुद्धा न पश्यन्ति मम मायाविमोहिताः।।

prasādājjāyate hyetanmama śailendranandini| aprabuddhā na paśyanti mama māyāvimohitāḥ||

यद ब्रह्म परमं ज्योतिः प्रतिष्ठाक्षरमद्वयम। यो ऽन्तरात्र परं ब्रह्म स विज्ञेयो महेश्वरः।।

yad brahma paramaṃ jyotiḥ pratiṣṭhākṣaramadvayam| yo 'ntarātra paraṃ brahma sa vijñeyo maheśvaraḥ||

अविमुक्तं न सेवन्ति मूढा ये तमसावृताः। विण्मूत्ररेतसां मध्ये ते वसन्ति पुनः पुनः।।

avimuktaṃ na sevanti mūḍhā ye tamasāvṛtāḥ| viṇmūtraretasāṃ madhye te vasanti punaḥ punaḥ||

हन्यमानो ऽपि यो विद्वान वसेद विघ्नशतैरपि। स याति परमं स्थानं यत्र गत्वा न शोचति।।

hanyamāno 'pi yo vidvān vased vighnaśatairapi| sa yāti paramaṃ sthānaṃ yatra gatvā na śocati||

एष देवो महादेवः केवलः परमः शिवः। तदेवाक्षरमद्वैतं तदादित्यान्तरं परम।।

eṣa devo mahādevaḥ kevalaḥ paramaḥ śivaḥ| tadevākṣaramadvaitaṃ tadādityāntaraṃ param||

जन्ममृत्युजरामुक्तं परं याति शिवालयम। अपुनर्मरणानां हि सा गतिर्मोक्षकाङ्क्षिणाम। यां प्राप्य कृतकृत्यः स्यादिति मन्यन्ति पण्डताः।।

janmamṛtyujarāmuktaṃ paraṃ yāti śivālayam| apunarmaraṇānāṃ hi sā gatirmokṣakāṅkṣiṇām| yāṃ prāpya kṛtakṛtyaḥ syāditi manyanti paṇḍatāḥ||

यस्मान्महीयते देवः स्वधाम्नि ज्ञानसंज्ञिते। आत्मयोगाह्वये तत्त्वे महादेवस्ततः स्मृतः।।

yasmānmahīyate devaḥ svadhāmni jñānasaṃjñite| ātmayogāhvaye tattve mahādevastataḥ smṛtaḥ||

न दानैर्न तपोभिश्च न यज्ञैर्नापि विद्यया। प्राप्यते गतिरुत्कृष्टा याविमुक्ते तु लभ्यते।।

na dānairna tapobhiśca na yajñairnāpi vidyayā| prāpyate gatirutkṛṣṭā yāvimukte tu labhyate||

नान्यद देवान्महादेवाद व्यतिरिक्तं प्रपश्यति। तमेवात्मानमन्वेति यः स याति परं पदम।।

nānyad devānmahādevād vyatiriktaṃ prapaśyati| tamevātmānamanveti yaḥ sa yāti paraṃ padam||

मन्यते ये स्वमात्मानं विभिन्नं परमेश्वरात। न ते पश्यन्ति तं देवं वृथा तेषां परिश्रमः।।

manyate ye svamātmānaṃ vibhinnaṃ parameśvarāt| na te paśyanti taṃ devaṃ vṛthā teṣāṃ pariśramaḥ||

नानावर्णा विवर्णाश्च चण्डालाद्या जुगुप्सिताः। किल्बिषैः पूर्णदेहा ये विशिष्टैः पातकैस्तथा। भेषजं परमं तेषामविमुक्तं विदुर्बुधाः।।

nānāvarṇā vivarṇāśca caṇḍālādyā jugupsitāḥ| kilbiṣaiḥ pūrṇadehā ye viśiṣṭaiḥ pātakaistathā| bheṣajaṃ paramaṃ teṣāmavimuktaṃ vidurbudhāḥ||

अविमुक्तं परं ज्ञानमविमुक्तं परं पदम। अविमुक्तं परं तत्त्वमविमुक्तं परं शिवम।।

avimuktaṃ paraṃ jñānamavimuktaṃ paraṃ padam| avimuktaṃ paraṃ tattvamavimuktaṃ paraṃ śivam||

एकमेव परं ब्रह्म विज्ञेयं तत्त्वमव्ययम। स देवस्तु महादेवो नैतद विज्ञाय बध्यते।।

ekameva paraṃ brahma vijñeyaṃ tattvamavyayam| sa devastu mahādevo naitad vijñāya badhyate||

कृत्वा वै नैष्ठिकीं दीक्षामविमुक्ते वसन्ति ये। तेषां तत्परमं ज्ञानं ददाम्यन्ते परं पदम।।

kṛtvā vai naiṣṭhikīṃ dīkṣāmavimukte vasanti ye| teṣāṃ tatparamaṃ jñānaṃ dadāmyante paraṃ padam||

तस्माद यतेत नियतं यतिः संयतमानसः। ज्ञानयोगरतः शान्तो महादेवपरायणः।।

tasmād yateta niyataṃ yatiḥ saṃyatamānasaḥ| jñānayogarataḥ śānto mahādevaparāyaṇaḥ||

एष वः कथितो विप्रो यतीनामाश्रमः शुभः। पितामहेन विभुना मुनीनां पूर्वमीरितम।।

eṣa vaḥ kathito vipro yatīnāmāśramaḥ śubhaḥ| pitāmahena vibhunā munīnāṃ pūrvamīritam||

प्रायागं नैमिषं पुण्यं श्रीशैलो ऽथ महालयः। केदारं भद्रकर्णं च गया पुष्करमेव च।।

prāyāgaṃ naimiṣaṃ puṇyaṃ śrīśailo 'tha mahālayaḥ| kedāraṃ bhadrakarṇaṃ ca gayā puṣkarameva ca||

नापुत्रशिष्ययोगिभ्यो दद्यादिदमनुत्तमम। ज्ञानं स्वयंभुवा प्रोक्तं यतिधर्माश्रयं शिवम।।

nāputraśiṣyayogibhyo dadyādidamanuttamam| jñānaṃ svayaṃbhuvā proktaṃ yatidharmāśrayaṃ śivam||

कुरुक्षेत्रं रुद्रकोटिर्नर्मदाम्रातकेश्वरम। शालिग्रामं च कुब्जाम्रं कोकामुखमनुत्तमम। प्रभासं विजयेशानं गोकर्णं भद्रकर्णकम।।

kurukṣetraṃ rudrakoṭirnarmadāmrātakeśvaram| śāligrāmaṃ ca kubjāmraṃ kokāmukhamanuttamam| prabhāsaṃ vijayeśānaṃ gokarṇaṃ bhadrakarṇakam||

एतानि पुण्यस्थानानि त्रैलोक्ये विश्रुतानि ह। न यास्यन्ति परं मोक्षं वाराणस्यां यथा मृताः।।

etāni puṇyasthānāni trailokye viśrutāni ha| na yāsyanti paraṃ mokṣaṃ vārāṇasyāṃ yathā mṛtāḥ||

पशुपतिपरितोषे यद भवेदेकहेतुः। प्रणिहितमनसो ये नित्यमेवाचरन्ति।।

paśupatiparitoṣe yad bhavedekahetuḥ| praṇihitamanaso ye nityamevācaranti||

वाराणस्यां विशेषेण गङ्गा त्रिपथगामिनी। प्रविष्टा नाशयेत पापं जन्मान्तरशतैः कृतम।।

vārāṇasyāṃ viśeṣeṇa gaṅgā tripathagāminī| praviṣṭā nāśayet pāpaṃ janmāntaraśataiḥ kṛtam||

अन्यत्र सुलभा गङ्गा श्राद्धं दानं तपो जपः। व्रतानि सर्वमेवैतद वाराणस्यां सुदुर्लभम।।

anyatra sulabhā gaṅgā śrāddhaṃ dānaṃ tapo japaḥ| vratāni sarvamevaitad vārāṇasyāṃ sudurlabham||

यजेत जुहुयान्नित्यं ददात्यर्चयते ऽमरान। वायुभक्षश्च सततं वाराणस्यां स्तितो नरः।।

yajeta juhuyānnityaṃ dadātyarcayate 'marān| vāyubhakṣaśca satataṃ vārāṇasyāṃ stito naraḥ||

यदि पापो यदि शठो यदि वाधार्मिको नरः। वाराणसीं समासाद्य पुनाति सकलं नरः।।

yadi pāpo yadi śaṭho yadi vādhārmiko naraḥ| vārāṇasīṃ samāsādya punāti sakalaṃ naraḥ||

वाराणस्यां महादेवं येरऽचयन्ति स्तुवन्ति वै। सर्वपापविनिर्मुक्तास्ते विज्ञेया गणेश्वराः।।

vārāṇasyāṃ mahādevaṃ yer'cayanti stuvanti vai| sarvapāpavinirmuktāste vijñeyā gaṇeśvarāḥ||

अन्यत्र योगज्ञानाभ्यां संन्यासादथवान्यतः। प्राप्यते तत परं स्थानं सहस्त्रेणैव जन्मना।।

anyatra yogajñānābhyāṃ saṃnyāsādathavānyataḥ| prāpyate tat paraṃ sthānaṃ sahastreṇaiva janmanā||

ये भक्ता देवदेवेशे वाराणस्यां वसन्ति वै। ते विन्दन्ति परं मोक्षमेकेनैव तु जन्मना।।

ye bhaktā devadeveśe vārāṇasyāṃ vasanti vai| te vindanti paraṃ mokṣamekenaiva tu janmanā||

यत्र योगस्तथा ज्ञानं मुक्तिरेकेन जन्मना। अविमुक्तं समासाद्य नान्यद गच्छेत तपोवनम।।

yatra yogastathā jñānaṃ muktirekena janmanā| avimuktaṃ samāsādya nānyad gacchet tapovanam||

यतो मया न मुक्तं तदविमुक्तं ततः स्मृतम। तदेव गुह्यं गुह्यानामेतद विज्ञाय मुच्यते।।

yato mayā na muktaṃ tadavimuktaṃ tataḥ smṛtam| tadeva guhyaṃ guhyānāmetad vijñāya mucyate||

ज्ञानाज्ञानाभिनिष्ठानां परमानन्दमिच्छताम। या गतिर्विहिता सुभ्रु साविमुक्ते मृतस्य तु।।

jñānājñānābhiniṣṭhānāṃ paramānandamicchatām| yā gatirvihitā subhru sāvimukte mṛtasya tu||

यानि चैवाविमुक्तस्य देहे तूक्तानि कृत्स्नशः। पुरी वाराणसी तेभ्यः स्थानेभ्यो ह्यधिकाशुभा।।

yāni caivāvimuktasya dehe tūktāni kṛtsnaśaḥ| purī vārāṇasī tebhyaḥ sthānebhyo hyadhikāśubhā||

यत्र साक्षान्महादेवो देहान्ते स्वयमीश्वरः। व्याचष्टे तारकं ब्रह्म तत्रैव ह्यविमुक्तकम।।

yatra sākṣānmahādevo dehānte svayamīśvaraḥ| vyācaṣṭe tārakaṃ brahma tatraiva hyavimuktakam||

यत तत परतरं तत्त्वमविमुक्तमिति श्रुतम। एकेन जन्मना देवि वाराणस्यां तदाप्नुयात।।

yat tat parataraṃ tattvamavimuktamiti śrutam| ekena janmanā devi vārāṇasyāṃ tadāpnuyāt||

भ्रूमध्ये नाभिमध्ये च हृदये चैव मूर्धनि। यथाविमुक्तादित्ये वाराणस्यां व्यवस्थितम।।

bhrūmadhye nābhimadhye ca hṛdaye caiva mūrdhani| yathāvimuktāditye vārāṇasyāṃ vyavasthitam||

वरणायास्तथा चास्या मध्ये वाराणसी पुरी। तत्रैव संस्थितं तत्त्वं नित्यमेवाविमुक्तकम।।

varaṇāyāstathā cāsyā madhye vārāṇasī purī| tatraiva saṃsthitaṃ tattvaṃ nityamevāvimuktakam||

वाराणस्याः परं स्थानं न भूतं न भविष्यति। यत्र नारायणो देवो महादेवो दिवेश्वरः।।

vārāṇasyāḥ paraṃ sthānaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati| yatra nārāyaṇo devo mahādevo diveśvaraḥ||

तत्र देवाः सगन्धर्वाः सयक्षोरगराक्षसाः। उपासते मां सततं देवदेवं पितामहम।।

tatra devāḥ sagandharvāḥ sayakṣoragarākṣasāḥ| upāsate māṃ satataṃ devadevaṃ pitāmaham||

महापातकिनो ये च ये तेभ्यः पापकृत्तमाः। वाराणसीं समासाद्य ते यान्ति परमां गतिम।।

mahāpātakino ye ca ye tebhyaḥ pāpakṛttamāḥ| vārāṇasīṃ samāsādya te yānti paramāṃ gatim||

तस्मान्मुमुक्षुर्नियतो वसेद वै मरणान्तिकम। वाराणस्यां महादेवाज्ज्ञानं लब्ध्वा विमुच्यते।।

tasmānmumukṣurniyato vased vai maraṇāntikam| vārāṇasyāṃ mahādevājjñānaṃ labdhvā vimucyate||

किन्तु विघ्ना भविष्यन्ति पापोपहतचेतसः। ततो नैव चरेत पापं कायेन मनसा गिरा।।

kintu vighnā bhaviṣyanti pāpopahatacetasaḥ| tato naiva caret pāpaṃ kāyena manasā girā||

एतद रहस्यं वेदानां पुराणानां च सुव्रताः। अविमुक्ताश्रयं ज्ञानं न कश्चिद वेत्ति तत्त्वतः।।

etad rahasyaṃ vedānāṃ purāṇānāṃ ca suvratāḥ| avimuktāśrayaṃ jñānaṃ na kaścid vetti tattvataḥ||

देवतानामृषीणां च शृण्वतां परमेष्ठिनाम। देव्यै देवेन कथितं सर्वपापविनाशनम।।

devatānāmṛṣīṇāṃ ca śṛṇvatāṃ parameṣṭhinām| devyai devena kathitaṃ sarvapāpavināśanam||

यथा नारायणः श्रेष्ठो देवानां पुरुषोत्तमः। यथेश्वराणां गिरिशः स्थानानां चैतदुत्तमम।।

yathā nārāyaṇaḥ śreṣṭho devānāṃ puruṣottamaḥ| yatheśvarāṇāṃ giriśaḥ sthānānāṃ caitaduttamam||

यैः समाराधितो रुद्रः पूर्वस्मिन्नेव जन्मनि। ते विन्दन्ति परं क्षेत्रमविमुक्तं शिवालयम।।

yaiḥ samārādhito rudraḥ pūrvasminneva janmani| te vindanti paraṃ kṣetramavimuktaṃ śivālayam||

कलिकल्मषसंभूता येषामुपहता मतिः। न तेषां वेदितुं शक्यं स्थानं तत परमेष्ठिनः।।

kalikalmaṣasaṃbhūtā yeṣāmupahatā matiḥ| na teṣāṃ vedituṃ śakyaṃ sthānaṃ tat parameṣṭhinaḥ||

ये स्मरन्ति सदा कालं विन्दन्ति च पुरीमिमाम। तेषां विनश्यति क्षिप्रमिहामुत्र च पातकम।।

ye smaranti sadā kālaṃ vindanti ca purīmimām| teṣāṃ vinaśyati kṣipramihāmutra ca pātakam||

यानि चेह प्रकुर्वन्ति पातकानि कृतालयाः। नाशयेत तानि सर्वाणि देवः कालतनुः शिवः।।

yāni ceha prakurvanti pātakāni kṛtālayāḥ| nāśayet tāni sarvāṇi devaḥ kālatanuḥ śivaḥ||

आगच्छतामिदं स्थानं सेवितुं मोक्षकाङ्क्षिणाम। मृतानां च पुनर्जनम न भूयो भवसागरे।।

āgacchatāmidaṃ sthānaṃ sevituṃ mokṣakāṅkṣiṇām| mṛtānāṃ ca punarjanam na bhūyo bhavasāgare||

तस्मात सर्वप्रयत्नेन वाराणस्यां वसेन्नरः। योगी वाप्यथवायोगी पापी वा पुण्यकृत्तमः।।

tasmāt sarvaprayatnena vārāṇasyāṃ vasennaraḥ| yogī vāpyathavāyogī pāpī vā puṇyakṛttamaḥ||

न वेदवचनात पित्रोर्न चैव गुरुवादतः। मतिरुत्क्रमणीया स्यादविमुक्तगतिं प्रति।।

na vedavacanāt pitrorna caiva guruvādataḥ| matirutkramaṇīyā syādavimuktagatiṃ prati||

इत्येवमुक्त्वा भगवान व्यासो वेदविदां वरः। सहैव शिष्यप्रवरैर्वाराणस्यां चचार ह।।

ityevamuktvā bhagavān vyāso vedavidāṃ varaḥ| sahaiva śiṣyapravarairvārāṇasyāṃ cacāra ha||