श्रीगरुडमहापुराणम- 16 श्रीकृष्ण उवाच । महालक्ष्म्याः स्वरूपं च अवतारान्खगेश्वर । शृणु सम्यङ महाभाग तज्ज्ञानस्य विनिर्णयम

śrīgaruḍamahāpurāṇam- 16 śrīkṛṣṇa uvāca / mahālakṣmyāḥ svarūpaṃ ca avatārānkhageśvara / śṛṇu samyaṅ mahābhāga tajjñānasya vinirṇayam

ईशादन्यस्य जगतो ह्यात्मो लोचन एव तु । विषयीकुरुते तत्स्याज्ज्ञानं लक्ष्म्याः प्रकीर्तितम

īśādanyasya jagato hyātmo locana eva tu / viṣayīkurute tatsyājjñānaṃ lakṣmyāḥ prakīrtitam

नित्यावियोगिनी देवी हरिपादैकसंश्रया । नित्यमुक्ता नित्यबुद्धा महालक्ष्मीः प्रकीर्तिता

nityāviyoginī devī haripādaikasaṃśrayā / nityamuktā nityabuddhā mahālakṣmīḥ prakīrtitā

मूलस्य च हरेर्भार्या लक्ष्मीः संप्रकीर्तिता । पुंसो हिभार्या प्रकृतिः प्रकृतेश्चा भिमानिनी

mūlasya ca harerbhāryā lakṣmīḥ saṃprakīrtitā / puṃso hibhāryā prakṛtiḥ prakṛteścā bhimāninī

सृष्टिं कर्तुं गुणान्वीन्द्र पुरुषेण सह प्रभो । तमः पानं तथा कर्तुं प्रकृत्याख्या तदाभवत

sṛṣṭiṃ kartuṃ guṇānvīndra puruṣeṇa saha prabho / tamaḥ pānaṃ tathā kartuṃ prakṛtyākhyā tadābhavat

वासुदेवस्य भार्या तु माया नाम्नी प्रकीर्तिता । संकर्षणस्य भार्या तु जयेति परिकीर्तिता

vāsudevasya bhāryā tu māyā nāmnī prakīrtitā / saṃkarṣaṇasya bhāryā tu jayeti parikīrtitā

अनिरुद्धस्य भार्या तु शान्ता नाम्नीति कीर्तिता । कृतिः प्रद्युम्नभार्यापिं सृष्टिं कर्तुं बभूवह

aniruddhasya bhāryā tu śāntā nāmnīti kīrtitā / kṛtiḥ pradyumnabhāryāpiṃ sṛṣṭiṃ kartuṃ babhūvaha

विष्णुपत्नी कीर्तिता च श्रीदेवी सत्त्वमानिनी । तमोभिमानिनी दुर्गा कन्यकेति प्रकीर्तिता

viṣṇupatnī kīrtitā ca śrīdevī sattvamāninī / tamobhimāninī durgā kanyaketi prakīrtitā

कृष्णावतारे कन्येव नन्दपुत्रानुजा हि सा । रजोभिमानिभूदेवी भार्या सा सूकरस्य च

kṛṣṇāvatāre kanyeva nandaputrānujā hi sā / rajobhimānibhūdevī bhāryā sā sūkarasya ca

वेदाभिमानिनी वीन्द्र अन्नपूर्णा प्रकीर्तिता । नारायणस्य भार्या तु लक्ष्मीरूपा त्वजा स्मृता

vedābhimāninī vīndra annapūrṇā prakīrtitā / nārāyaṇasya bhāryā tu lakṣmīrūpā tvajā smṛtā

यज्ञाख्यस्य हरेर्भार्या दक्षिणा संप्रकीर्तिता

yajñākhyasya harerbhāryā dakṣiṇā saṃprakīrtitā

जयन्ती वृषभस्यैव पत्नी संपरिकीर्तिता । विदेहपुत्री सीता तु रामभार्या प्रकीर्तिता

jayantī vṛṣabhasyaiva patnī saṃparikīrtitā / videhaputrī sītā tu rāmabhāryā prakīrtitā

रुक्मिणीसत्यभामा च भार्ये कृष्णस्य कीर्तिते । इत्यादिका ह्यनन्ताश्चाप्यावताराः पृथग्विधाः

rukmiṇīsatyabhāmā ca bhārye kṛṣṇasya kīrtite / ityādikā hyanantāścāpyāvatārāḥ pṛthagvidhāḥ

रमायाः संति विप्रेन्द्र भेदहीनाः परस्परम । अनन्तानन्तगुणकाद्विष्णोर्न्यूनाः प्रकीर्तिताः

ramāyāḥ saṃti viprendra bhedahīnāḥ parasparam / anantānantaguṇakādviṣṇornyūnāḥ prakīrtitāḥ

अथ ब्रह्मा च वायुश्च श्रियः कोटिगुणाधमौ । वक्ष्ये च ब्रह्मणो रूपं शृणु पक्षीन्द्रसत्तम

atha brahmā ca vāyuśca śriyaḥ koṭiguṇādhamau / vakṣye ca brahmaṇo rūpaṃ śṛṇu pakṣīndrasattama

वासुदेवात्समुत्पन्नो मायायां च खगेश्वर । स एव पुरुषोनाम विरिञ्च इति कीर्तितः

vāsudevātsamutpanno māyāyāṃ ca khageśvara / sa eva puruṣonāma viriñca iti kīrtitaḥ

अनिरुद्धात्तु शान्तायां महत्तत्त्वतनुस्त्वभूत । तदा महान्विरिञ्चेति संज्ञामाप खगेश्वर

aniruddhāttu śāntāyāṃ mahattattvatanustvabhūt / tadā mahānviriñceti saṃjñāmāpa khageśvara

रजसात्र समुत्पन्नो मायायां वासुदेवतः । विधिसंज्ञो विरिञ्चः स ज्ञातव्यः पक्षिसत्तम

rajasātra samutpanno māyāyāṃ vāsudevataḥ / vidhisaṃjño viriñcaḥ sa jñātavyaḥ pakṣisattama

ब्रह्माण्डान्तः पद्मनाभो यो जातः कमलासनः । स चर्तुमुखसंज्ञां चाप्यवाप खगसत्तम

brahmāṇḍāntaḥ padmanābho yo jātaḥ kamalāsanaḥ / sa cartumukhasaṃjñāṃ cāpyavāpa khagasattama

एवं चत्वारिरूपाणि ब्रह्मणः कीर्तितानि च । वायोर्नामानि वक्ष्येहं शृणु पक्षीन्द्रसत्तम

evaṃ catvārirūpāṇi brahmaṇaḥ kīrtitāni ca / vāyornāmāni vakṣyehaṃ śṛṇu pakṣīndrasattama

संकर्षणाच्च गरुड जयायां यो वभूव ह । स वायुः प्रथमो ज्ञेयो प्रधान इति कीर्तितः

saṃkarṣaṇācca garuḍa jayāyāṃ yo vabhūva ha / sa vāyuḥ prathamo jñeyo pradhāna iti kīrtitaḥ

लोकचेष्टाप्रदत्वात्स सूत्रनाम्नापि कीर्तितः । बदरीस्थस्य विष्णोश्च धैर्येण स्तवनाय सः

lokaceṣṭāpradatvātsa sūtranāmnāpi kīrtitaḥ / badarīsthasya viṣṇośca dhairyeṇa stavanāya saḥ

धृतिरूपं ययौ वायुस्तस्माद्धृतिरिति स्मृतः । योग्यानां हरिभक्तानां धृतिरूपेण संस्थितः

dhṛtirūpaṃ yayau vāyustasmāddhṛtiriti smṛtaḥ / yogyānāṃ haribhaktānāṃ dhṛtirūpeṇa saṃsthitaḥ

यतो हृदि स्थितो वायुस्ततो वै धृतिसंज्ञकः । सर्वेषां च दृदि स्थित्वा स्मरते सर्वदा हरिम

yato hṛdi sthito vāyustato vai dhṛtisaṃjñakaḥ / sarveṣāṃ ca dṛdi sthitvā smarate sarvadā harim

अतो वायुःस्थितिर्नाम बभूव खगसत्तम । अथवा वायुरेवैकः श्वेतद्वीपगतं हरिम

ato vāyuḥsthitirnāma babhūva khagasattama / athavā vāyurevaikaḥ śvetadvīpagataṃ harim

सदा स्मरति वै वीन्द्र अतोसौ स्मृतिसंज्ञकः । सर्वेषां च हृदिस्थित्वा ज्ञातो विष्णोरुदीरणात

sadā smarati vai vīndra atosau smṛtisaṃjñakaḥ / sarveṣāṃ ca hṛdisthitvā jñāto viṣṇorudīraṇāt

अतो मे मुक्तिनामाभूद्वायुरेव न संशयः । ज्ञानद्वारेण भक्तानां मुक्तिदो मदनुज्ञया

ato me muktināmābhūdvāyureva na saṃśayaḥ / jñānadvāreṇa bhaktānāṃ muktido madanujñayā

यतो सौ वायुरेवैको मुक्तिनामा भूवह । विष्णौ भक्तिं वर्ध्यति भक्तानां हृदि संस्थितः

yato sau vāyurevaiko muktināmā bhūvaha / viṣṇau bhaktiṃ vardhyati bhaktānāṃ hṛdi saṃsthitaḥ

अतोसौ विष्णुभक्तश्च कीर्तितो नात्र संशयः । एषोसौ सर्वजीवानां चित्तसंज्ञानमेव च

atosau viṣṇubhaktaśca kīrtito nātra saṃśayaḥ / eṣosau sarvajīvānāṃ cittasaṃjñānameva ca

चित्तरूपो यतो वायुरतश्चित्तमिति स्मृतः । प्रभुः प्रभूणां गरुड सोदराणां च सर्वशः

cittarūpo yato vāyurataścittamiti smṛtaḥ / prabhuḥ prabhūṇāṃ garuḍa sodarāṇāṃ ca sarvaśaḥ

अतस्तु वायुरेवैको महाप्रभुरिति स्मृतः । सर्वेषां च हृहि स्थित्वा बलं पश्यति सत्तम

atastu vāyurevaiko mahāprabhuriti smṛtaḥ / sarveṣāṃ ca hṛhi sthitvā balaṃ paśyati sattama

अतो बलमिति ह्याख्यामवाप विनतासुत । सर्वेषां च हृदि स्थित्वा पुत्रपौत्रादिकैर्जनैः

ato balamiti hyākhyāmavāpa vinatāsuta / sarveṣāṃ ca hṛdi sthitvā putrapautrādikairjanaiḥ

याजनं कुरुते नित्यमतोसौ यष्टृसंज्ञकः । अनन्तकल्पमारभ्य वायुपर्यन्तमेव च

yājanaṃ kurute nityamatosau yaṣṭṛsaṃjñakaḥ / anantakalpamārabhya vāyuparyantameva ca

वक्रत्वं नास्ति योगस्य ऋजुर्योग्य इति स्मृतः । योगस्य वक्रता नाम काम्यता हरिपूजने । ईशरुद्रादिकानां च काम्येन हरिपूजनम

vakratvaṃ nāsti yogasya ṛjuryogya iti smṛtaḥ / yogasya vakratā nāma kāmyatā haripūjane / īśarudrādikānāṃ ca kāmyena haripūjanam

कस्यचित्त्वथ पक्षीन्द्र ह्यतस्त्वनृजवः स्मृताः

kasyacittvatha pakṣīndra hyatastvanṛjavaḥ smṛtāḥ

ऋष्यादीनां च मध्येपि काम्येन हरिपूजनम । अतो न ऋजवो ज्ञेया मनुष्याणां च का कथा

ṛṣyādīnāṃ ca madhyepi kāmyena haripūjanam / ato na ṛjavo jñeyā manuṣyāṇāṃ ca kā kathā

यावत्काम्यसपर्यां वै न जहाति नरोत्तमः । तथा ऋष्यादयश्चैव मोक्षस्य परिपन्थिनीम

yāvatkāmyasaparyāṃ vai na jahāti narottamaḥ / tathā ṛṣyādayaścaiva mokṣasya paripanthinīm

अनादिकालमारभ्य कर्मजन्या च वासना । मोक्षाधिकारिणः सर्वे कुर्वते कस्य पूजनम

anādikālamārabhya karmajanyā ca vāsanā / mokṣādhikāriṇaḥ sarve kurvate kasya pūjanam

नष्टप्रायं च तत्सर्वं गुरोः संज्ञानबोधकात । प्राप्ययोगं समाचर्य अन्ते मोक्षमवाप्नुयात

naṣṭaprāyaṃ ca tatsarvaṃ guroḥ saṃjñānabodhakāt / prāpyayogaṃ samācarya ante mokṣamavāpnuyāt

काम्येन पूजनं विष्णोरैश्वर्यं प्रददाति च । ज्ञानं च विपरीतं स्यात्तेन यात्यधरं तमः

kāmyena pūjanaṃ viṣṇoraiśvaryaṃ pradadāti ca / jñānaṃ ca viparītaṃ syāttena yātyadharaṃ tamaḥ

तदेव विपरीतं चेज्ज्ञानाय परिकीर्तितम । शिलायां विष्णुबुद्धिस्तु विष्णुबुद्धिर्द्विजे तथा

tadeva viparītaṃ cejjñānāya parikīrtitam / śilāyāṃ viṣṇubuddhistu viṣṇubuddhirdvije tathā

सलिले तीर्थबुद्धिस्तु रोणुकायां तथैव च । शिवे सूर्ये पण्मुखे च विष्णुबुद्धिः खगेश्वर

salile tīrthabuddhistu roṇukāyāṃ tathaiva ca / śive sūrye paṇmukhe ca viṣṇubuddhiḥ khageśvara

इत्याद्यमखिलं ज्ञानं विपरीतमिति स्मृतम । शिलाद्येषु च सर्वेषु ऐक्येनव विचिन्तनम

ityādyamakhilaṃ jñānaṃ viparītamiti smṛtam / śilādyeṣu ca sarveṣu aikyenava vicintanam

विष्णुबुद्धिरिति प्रोक्तं न तु तत्रस्थवेदनम । अनाद्यनन्तकालेपि काम्येन हरिपूजनम

viṣṇubuddhiriti proktaṃ na tu tatrasthavedanam / anādyanantakālepi kāmyena haripūjanam

यतो नास्ति ततो वायुरृजुर्योग्यः प्रकीर्तितः । अन्येषां सर्वदा नास्ति अतो न ऋजवः स्मृताः

yato nāsti tato vāyurṛjuryogyaḥ prakīrtitaḥ / anyeṣāṃ sarvadā nāsti ato na ṛjavaḥ smṛtāḥ

हरिं दर्शयते वापि अपरोक्षेण सर्वदा । मोक्षाधिकारिणां काले अतः प्रज्ञेति कथ्यते

hariṃ darśayate vāpi aparokṣeṇa sarvadā / mokṣādhikāriṇāṃ kāle ataḥ prajñeti kathyate

परोक्षेणापि सर्वेषां हरिं दर्शयते सदा । अतो वायुः सदा वीन्द्र ज्ञानमित्येव कीर्तितः

parokṣeṇāpi sarveṣāṃ hariṃ darśayate sadā / ato vāyuḥ sadā vīndra jñānamityeva kīrtitaḥ

हिताहितोपदेष्टृत्वाद्भक्तानां हृदये स्थितः । ततश्च गुरुसंज्ञां चाप्यवाप स च मारुतः

hitāhitopadeṣṭṛtvādbhaktānāṃ hṛdaye sthitaḥ / tataśca gurusaṃjñāṃ cāpyavāpa sa ca mārutaḥ

योगिनां हृदये स्थित्वा सध्यायति हरिं परम । पार्थक्येनापि तं ध्यायन्महाध्यातेति स स्मृतः

yogināṃ hṛdaye sthitvā sadhyāyati hariṃ param / pārthakyenāpi taṃ dhyāyanmahādhyāteti sa smṛtaḥ

यद्योग्यतानुसारेण विजानाति परं हरिम । रुद्रादौ विद्यमानांश्च गुणाञ्जानाति सर्वदा

yadyogyatānusāreṇa vijānāti paraṃ harim / rudrādau vidyamānāṃśca guṇāñjānāti sarvadā

अतो वै विज्ञनामासौ प्रोक्तो हि खगसत्तम । काम्यानां कर्मणां त्यागाद्विराग इति स स्मृतः

ato vai vijñanāmāsau prokto hi khagasattama / kāmyānāṃ karmaṇāṃ tyāgādvirāga iti sa smṛtaḥ

अथवायोगिनां नित्यं हृदि स्थित्वा स मारुतः । वैराग्यं संजनयति विराग इति स स्मृतः

athavāyogināṃ nityaṃ hṛdi sthitvā sa mārutaḥ / vairāgyaṃ saṃjanayati virāga iti sa smṛtaḥ

देवानां पुण्यपापाभ्यां सुखमेवोत्तरोत्तरम । तत्सुखं तूत्तरेषां च वायुपर्यन्तमेव च

devānāṃ puṇyapāpābhyāṃ sukhamevottarottaram / tatsukhaṃ tūttareṣāṃ ca vāyuparyantameva ca

देवानां च ऋषीणां च उत्तमानां नृणां तथा । सुखांशं जनयेद्वायुर्यतोतः सुखसंज्ञकः

devānāṃ ca ṛṣīṇāṃ ca uttamānāṃ nṛṇāṃ tathā / sukhāṃśaṃ janayedvāyuryatotaḥ sukhasaṃjñakaḥ

भुनक्ति सर्वदा वीद्रं तत्र मुख्यस्तु मारुतः । दुः खशोकादिकं किञ्चिद्देवानां भवति प्रभो

bhunakti sarvadā vīdraṃ tatra mukhyastu mārutaḥ / duḥ khaśokādikaṃ kiñciddevānāṃ bhavati prabho

तच्चासुरावेशवशादित्यवेहि न संशयः । तज्जीवस्य भवेत्किञ्चिद्दैत्यानां क्रमशो भवेत

taccāsurāveśavaśādityavehi na saṃśayaḥ / tajjīvasya bhavetkiñciddaityānāṃ kramaśo bhavet

यतः कलिश्चाधिकः स्यादतो दुः खीति स स्मृतः । दैत्यानां पुण्यपापाभ्यां दुः ख मेवोत्तरोत्तरम

yataḥ kaliścādhikaḥ syādato duḥ khīti sa smṛtaḥ / daityānāṃ puṇyapāpābhyāṃ duḥ kha mevottarottaram

तद्दुः खमुत्तरेषां च कलिपर्यन्तमेव च । भुनक्ति सर्वदा वीन्द्र ततः कलिरिति स्मृतः

tadduḥ khamuttareṣāṃ ca kaliparyantameva ca / bhunakti sarvadā vīndra tataḥ kaliriti smṛtaḥ

सुखहर्षादिकं किं चिद्दैत्यानां भवति प्रभो । देवावेशो भवेत्तस्य नात्र कार्या विचारणा

sukhaharṣādikaṃ kiṃ ciddaityānāṃ bhavati prabho / devāveśo bhavettasya nātra kāryā vicāraṇā

देवानां निरयो नास्ति दैत्यानां विनतासुत । सुखस्वरूपं तन्नास्ति विषयोत्थमपि द्विज

devānāṃ nirayo nāsti daityānāṃ vinatāsuta / sukhasvarūpaṃ tannāsti viṣayotthamapi dvija

विषयोत्थं किञ्चिदपि देवावेशादुदीरितम । तमो नास्त्येव देवानां दुः खं नास्ति स्वरूपतः

viṣayotthaṃ kiñcidapi devāveśādudīritam / tamo nāstyeva devānāṃ duḥ khaṃ nāsti svarūpataḥ

विषयोत्थं महादुः खं देवानां नास्ति सर्वदा । दुः खशोकादिकं किं चिदसुरावेशतो भवेत

viṣayotthaṃ mahāduḥ khaṃ devānāṃ nāsti sarvadā / duḥ khaśokādikaṃ kiṃ cidasurāveśato bhavet

अतः कलिः सदा दुः खी सुखी वायुस्तु सर्वदा । मनुष्याणा मृषीणां च सुखं दुः खं खगेश्वर

ataḥ kaliḥ sadā duḥ khī sukhī vāyustu sarvadā / manuṣyāṇā mṛṣīṇāṃ ca sukhaṃ duḥ khaṃ khageśvara

भवेत्तत्पुण्यिपापाभ्यां पुण्यभोगी च मारुतः । कष्टभङ्गः कलिलयो नात्र कार्या विचारणा

bhavettatpuṇyipāpābhyāṃ puṇyabhogī ca mārutaḥ / kaṣṭabhaṅgaḥ kalilayo nātra kāryā vicāraṇā

प्राणादिसुखपर्यन्ता अंशा एकोनविंशतिः । प्रविष्टाः संति लोकेषु पृथक्संति खगेश्वर

prāṇādisukhaparyantā aṃśā ekonaviṃśatiḥ / praviṣṭāḥ saṃti lokeṣu pṛthaksaṃti khageśvara

मारुतरेवतारांश्च शृणु पक्षीन्द्रसत्तम । चतुर्दशसु चन्द्रेषु द्वितीयौयो विरोचनः

mārutarevatārāṃśca śṛṇu pakṣīndrasattama / caturdaśasu candreṣu dvitīyauyo virocanaḥ

स वायुरिति संप्रोक्त इन्द्रादीनां खगेश्वर । हरितत्त्वेषु सर्वेषु स विष्वग्याव्यतेक्षणः

sa vāyuriti saṃprokta indrādīnāṃ khageśvara / haritattveṣu sarveṣu sa viṣvagyāvyatekṣaṇaḥ

अतो रोचननामासौ मरुदंशः प्रकीर्तितः रामावतारे हनुमान्रामकार्यार्थसाधकः । स एव भीमसेनस्तु जातो भूम्यां महाबलः

ato rocananāmāsau marudaṃśaḥ prakīrtitaḥ rāmāvatāre hanumānrāmakāryārthasādhakaḥ / sa eva bhīmasenastu jāto bhūmyāṃ mahābalaḥ

कृष्णावतारे विज्ञेयो मरुदंशः प्रकीर्तितः

kṛṣṇāvatāre vijñeyo marudaṃśaḥ prakīrtitaḥ

मणिमान्नाम दैत्यस्तु संराख्यो भविष्यति । सर्वेषां संकरं यस्तु करिष्यति न संशयः

maṇimānnāma daityastu saṃrākhyo bhaviṣyati / sarveṣāṃ saṃkaraṃ yastu kariṣyati na saṃśayaḥ

तेन संकरनामासौ भविष्यति खगेश्वर । धर्मान्भागवतान्सर्वान्विनाशयति सर्वथा

tena saṃkaranāmāsau bhaviṣyati khageśvara / dharmānbhāgavatānsarvānvināśayati sarvathā

तदा भूमौ वासुदेवो भविष्यति न संशयः । यज्ञार्थैः सदृशो यस्य नास्ति लोके चतुर्दशे

tadā bhūmau vāsudevo bhaviṣyati na saṃśayaḥ / yajñārthaiḥ sadṛśo yasya nāsti loke caturdaśe

अतः स प्रज्ञया पूर्णो भविष्यति न संशयः । अवतारास्त्रयो वायोर्मतं भागवताभिधम

ataḥ sa prajñayā pūrṇo bhaviṣyati na saṃśayaḥ / avatārāstrayo vāyormataṃ bhāgavatābhidham

स्थापनं दुष्टदमनं द्वयमेव प्रयोजनम । नान्यत्प्रयोजनं वायोस्तथा वैरोचनात्मके

sthāpanaṃ duṣṭadamanaṃ dvayameva prayojanam / nānyatprayojanaṃ vāyostathā vairocanātmake

अवतारत्रये वीन्द्र दुः खं गर्भादिसंभवम । नास्ति नास्त्येव वायोस्तु तथा वैरोचनादिके

avatāratraye vīndra duḥ khaṃ garbhādisaṃbhavam / nāsti nāstyeva vāyostu tathā vairocanādike

शुक्रशोणितसंबन्धो ह्यवतारचतुष्टये । नास्ति नास्त्येव पक्षीन्द्र यतो नास्त्यशुभं ततः

śukraśoṇitasaṃbandho hyavatāracatuṣṭaye / nāsti nāstyeva pakṣīndra yato nāstyaśubhaṃ tataḥ

पूर्वं गर्भं समाशोष्य समये प्रभवस्य च । प्रादुर्भवति देवेशी ह्यवतारचतुष्टये

pūrvaṃ garbhaṃ samāśoṣya samaye prabhavasya ca / prādurbhavati deveśī hyavatāracatuṣṭaye

त्रयोविंशतिरूपाणां वायोश्चैव खगेश्वर । रूपैरृजुस्वरूपैश्च ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

trayoviṃśatirūpāṇāṃ vāyoścaiva khageśvara / rūpairṛjusvarūpaiśca brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ

सत्यमेव न संदेहो नित्यानन्दसुखादिषु । एवमेव विजानीयान्नान्यथा तु कथञ्चन

satyameva na saṃdeho nityānandasukhādiṣu / evameva vijānīyānnānyathā tu kathañcana

एतस्य श्रवणादेव मोक्षं यान्ति न संशयः । तदनन्तरजान्वक्ष्ये शृणु पक्षीन्द्रसत्तम

etasya śravaṇādeva mokṣaṃ yānti na saṃśayaḥ / tadanantarajānvakṣye śṛṇu pakṣīndrasattama

कृतौ प्रद्युम्नतश्चैव समुत्पन्ने खगेश्वर । स्त्रियौ द्वे यमले चैव तयोर्मध्ये तु यद्यिका

kṛtau pradyumnataścaiva samutpanne khageśvara / striyau dve yamale caiva tayormadhye tu yadyikā

वाणीतिसंज्ञकां वीन्द्र ब्रह्माणीसंज्ञकां विदुः । पुरुषाख्यविरिञ्चस्य भार्या सावित्रिका मता । चतुर्मुखस्य भार्या तु कीर्तिता सा सरस्वती

vāṇītisaṃjñakāṃ vīndra brahmāṇīsaṃjñakāṃ viduḥ / puruṣākhyaviriñcasya bhāryā sāvitrikā matā / caturmukhasya bhāryā tu kīrtitā sā sarasvatī

एवं त्रिरूपं विज्ञेयं वाण्याश्च खगसत्तम । वक्ष्ये ऽवतारान भारत्याः समाहितमनाः शृणु

evaṃ trirūpaṃ vijñeyaṃ vāṇyāśca khagasattama / vakṣye 'vatārān bhāratyāḥ samāhitamanāḥ śṛṇu

सर्ववेदाभिमानित्वात्सर्ववेदात्मिका स्मृता । महाध्यातुश्च वायोस्तु भार्यासा परिकीर्तिता

sarvavedābhimānitvātsarvavedātmikā smṛtā / mahādhyātuśca vāyostu bhāryāsā parikīrtitā

ज्ञानरूपस्य वायोस्तु भार्या सा परिकीर्तिता । सदा सुखस्वरूपत्वाद्भारती तु सुखात्मिका

jñānarūpasya vāyostu bhāryā sā parikīrtitā / sadā sukhasvarūpatvādbhāratī tu sukhātmikā

सुखस्वरूप वायोस्तु भार्या सा परिकीर्तिता । गुरुस्तु वायुरेवोक्तस्तस्मिन भक्तियुता सती

sukhasvarūpa vāyostu bhāryā sā parikīrtitā / gurustu vāyurevoktastasmin bhaktiyutā satī

ततस्तु भारती नित्या गुरुभक्तिरिति स्मृता । महागुरोर्हि वायोश्च भार्या वै परिकीर्तिता

tatastu bhāratī nityā gurubhaktiriti smṛtā / mahāgurorhi vāyośca bhāryā vai parikīrtitā

हरौ स्नेहयुतत्वाच्च हरिप्रीतिरिति स्मृता । धृतिरूपस्य वायोश्च भार्या सा परिकीर्तिता

harau snehayutatvācca hariprītiriti smṛtā / dhṛtirūpasya vāyośca bhāryā sā parikīrtitā

सर्वमन्त्राभिमानित्वात्सर्वमन्त्रात्मिका स्मृता । महाप्रभोश्च वायोश्च भार्या वै सा प्रकीर्तिता

sarvamantrābhimānitvātsarvamantrātmikā smṛtā / mahāprabhośca vāyośca bhāryā vai sā prakīrtitā

भुज्यन्ते सर्वभोगास्तु विष्णुप्रीत्यर्थमेवच । अतस्तु भारती ज्ञेया भुजिनाम्ना प्रकीर्तिता

bhujyante sarvabhogāstu viṣṇuprītyarthamevaca / atastu bhāratī jñeyā bhujināmnā prakīrtitā

चित्ररूपस्य वायोस्तु भार्या सा परिकीर्तिता । रोचनेन्द्रस्य भार्या च श्रद्धाख्या परिकीर्तिता

citrarūpasya vāyostu bhāryā sā parikīrtitā / rocanendrasya bhāryā ca śraddhākhyā parikīrtitā

हनुमांश्च तदा जज्ञे त्रेतायां पक्षिसत्तम । तदा शिवाख्यविप्राच्च जज्ञे सा भारती स्मृता

hanumāṃśca tadā jajñe tretāyāṃ pakṣisattama / tadā śivākhyaviprācca jajñe sā bhāratī smṛtā

न केवलं भारती साशच्याद्यैश्चैव संयुता । तस्मिन्संजनिताः सर्वाः प्रापुर्योगं स्वभर्तृभिः

na kevalaṃ bhāratī sāśacyādyaiścaiva saṃyutā / tasminsaṃjanitāḥ sarvāḥ prāpuryogaṃ svabhartṛbhiḥ

अन्यगेति च विज्ञेया कन्या तन्मतिसंज्ञिका । त्रेतान्ते सैव पक्षीन्द्र शच्याद्यैश्चैव संयुता

anyageti ca vijñeyā kanyā tanmatisaṃjñikā / tretānte saiva pakṣīndra śacyādyaiścaiva saṃyutā

दमयन्त्यनलाज्जाता इन्द्रसेनेति चोच्यते । नलं नन्दयते यस्मात्तस्माच्च नलनन्दिनी

damayantyanalājjātā indraseneti cocyate / nalaṃ nandayate yasmāttasmācca nalanandinī

तत्र स्वभर्तृसंयोगं नैव चाप खगेश्वर । तत्रान्यगात्वं विज्ञेयं पुरुषस्थेन वायुना

tatra svabhartṛsaṃyogaṃ naiva cāpa khageśvara / tatrānyagātvaṃ vijñeyaṃ puruṣasthena vāyunā

किञ्चित्कालं तथा स्थित्वा कन्यैव मृति माप सा । शच्यादिसंयुता सैव द्रुपदस्य महात्मनः

kiñcitkālaṃ tathā sthitvā kanyaiva mṛti māpa sā / śacyādisaṃyutā saiva drupadasya mahātmanaḥ

वेदिमध्यात्समुद्भूता भीमसेनार्थमेव च । तत्रान्यगात्वं नास्त्येव योगश्च सह भर्तृभिः

vedimadhyātsamudbhūtā bhīmasenārthameva ca / tatrānyagātvaṃ nāstyeva yogaśca saha bhartṛbhiḥ

केवला भारती ज्ञेया काशिराजस्य कन्यका । काली नाम्ना तु सा ज्ञेया भीमसेनप्रिया सदा

kevalā bhāratī jñeyā kāśirājasya kanyakā / kālī nāmnā tu sā jñeyā bhīmasenapriyā sadā

वाच्यादिभिः संयुतैवद्रौपदी द्रुपदात्मजा । देहं त्यक्त्वाविशिष्टैव कारटीग्रामसंज्ञकै

vācyādibhiḥ saṃyutaivadraupadī drupadātmajā / dehaṃ tyaktvāviśiṣṭaiva kāraṭīgrāmasaṃjñakai

संकरस्य गृहे वीन्द्र भविष्यति कलौ युगे । वायोस्तृतीयरूपार्थं सा कन्यैव मृतिं गता

saṃkarasya gṛhe vīndra bhaviṣyati kalau yuge / vāyostṛtīyarūpārthaṃ sā kanyaiva mṛtiṃ gatā

इत्याद्या वायुभार्याश्च ब्रह्मभार्याश्च सतम । स्वभर्तृभ्यां च पक्षीन्द्र गुणैश्चैव शताधमाः

ityādyā vāyubhāryāśca brahmabhāryāśca satama / svabhartṛbhyāṃ ca pakṣīndra guṇaiścaiva śatādhamāḥ