श्रीगरुडमहापुराणम- 3 श्रीकृष्ण उवाच । बभूवेच्छा मम देवस्य विष्णोः स्रष्टुं सृज्यान्मोक्षयोग्यांश्च मोक्तुम । इच्छाशक्तिः सर्वदैवास्ति विष्णोस्तथापि तद्व्याहरणं च लौकिकम

śrīgaruḍamahāpurāṇam- 3 śrīkṛṣṇa uvāca / babhūvecchā mama devasya viṣṇoḥ sraṣṭuṃ sṛjyānmokṣayogyāṃśca moktum / icchāśaktiḥ sarvadaivāsti viṣṇostathāpi tadvyāharaṇaṃ ca laukikam

तदा हरिर्जगृहे लौकिकं च तमः पानं तेन रूपेण चक्रे । तद्रूपमाहुः प्राकृतं वै तदज्ञा ह्यन्धं तमः प्रविशन्त्येव सर्वे

tadā harirjagṛhe laukikaṃ ca tamaḥ pānaṃ tena rūpeṇa cakre / tadrūpamāhuḥ prākṛtaṃ vai tadajñā hyandhaṃ tamaḥ praviśantyeva sarve

अवतारा महाविष्णोः सर्वे पूर्णाः प्रकीर्तिताः । पूर्णं च तत्परं रूपं पूर्णात्पूर्णाः समुद्गताः

avatārā mahāviṣṇoḥ sarve pūrṇāḥ prakīrtitāḥ / pūrṇaṃ ca tatparaṃ rūpaṃ pūrṇātpūrṇāḥ samudgatāḥ

परावरत्वं तेषां तु व्यक्तिमात्रविशेषतः । न देशकालसामर्थ्यात्पारावर्यं कथञ्चन

parāvaratvaṃ teṣāṃ tu vyaktimātraviśeṣataḥ / na deśakālasāmarthyātpārāvaryaṃ kathañcana

पूर्वरूपं च पूर्णं च पूर्णं पदवितारगम? । रूपं तदात्मन्यादाय पूर्णमेवावशिष्यते

pūrvarūpaṃ ca pūrṇaṃ ca pūrṇaṃ padavitāragam? / rūpaṃ tadātmanyādāya pūrṇamevāvaśiṣyate

लौकिकव्यवहारोयं भूभारक्षपणादिकः । तस्य दृर्ष्टि विना नान्यो लयः कृष्णादिना क्वचित

laukikavyavahāroyaṃ bhūbhārakṣapaṇādikaḥ / tasya dṛrṣṭi vinā nānyo layaḥ kṛṣṇādinā kvacit

तत्त्वे पीडा न कर्तव्या तया दुः खानि विन्दति । अत्यन्तपीडनात्तस्य रोगस्तस्य न संशयः

tattve pīḍā na kartavyā tayā duḥ khāni vindati / atyantapīḍanāttasya rogastasya na saṃśayaḥ

ज्ञातव्यांशे तु पीडा तु कर्तव्या गुरुणा सह । तमन्तेवासिनं चाहुः स एव चु गुरुः स्मृतः

jñātavyāṃśe tu pīḍā tu kartavyā guruṇā saha / tamantevāsinaṃ cāhuḥ sa eva cu guruḥ smṛtaḥ

ये कुर्वन्ति हरेस्तत्त्वविचारं तु परस्परम । तावेव गुरुशिष्यौ तु विनतानन्दसंयुत

ye kurvanti harestattvavicāraṃ tu parasparam / tāveva guruśiṣyau tu vinatānandasaṃyuta

गुरुणापि समं हास्यं कर्तव्यं कुटिलं विना । हर्षामर्षयुतः शिष्यो गुरुः कौटिल्यसंयुतः

guruṇāpi samaṃ hāsyaṃ kartavyaṃ kuṭilaṃ vinā / harṣāmarṣayutaḥ śiṣyo guruḥ kauṭilyasaṃyutaḥ

उभौ तौ निरयं यातो यावदाचन्द्रतारकम । साक्षाद्धरिः पुरुषः पिङ्गलाक्षः स्वमायायां गुणमय्यां महात्मा । स्वपौरुषेणैव सुमङ्गलेन अधात्तु वीर्यं भगवान्वीर्यवांश्च

ubhau tau nirayaṃ yāto yāvadācandratārakam / sākṣāddhariḥ puruṣaḥ piṅgalākṣaḥ svamāyāyāṃ guṇamayyāṃ mahātmā / svapauruṣeṇaiva sumaṅgalena adhāttu vīryaṃ bhagavānvīryavāṃśca

गरुड उवाच । वीर्यस्वरूपं ब्रूहि मे वासुदेव वीर्ये त्वदीये संशयो मे विभाति । किं वीर्यमीशस्य स्वरूपभूतं किं वा विभिन्नं वद साधु वेत्सि

garuḍa uvāca / vīryasvarūpaṃ brūhi me vāsudeva vīrye tvadīye saṃśayo me vibhāti / kiṃ vīryamīśasya svarūpabhūtaṃ kiṃ vā vibhinnaṃ vada sādhu vetsi

श्रीकृष्ण उवाच । यद्वीर्यमाधत्त हरिः स्वयं प्रभुर्मायाभिधायां विनतातनूज । तद्वीर्यमाहुर्नृहरेः स्वरूपं विपश्चितो निश्चिततत्त्वदर्शिनः

śrīkṛṣṇa uvāca / yadvīryamādhatta hariḥ svayaṃ prabhurmāyābhidhāyāṃ vinatātanūja / tadvīryamāhurnṛhareḥ svarūpaṃ vipaścito niścitatattvadarśinaḥ

भिन्नं तदाहुः प्राकृतमेव चाहुः स्वनाभिपद्मादिकवच्च बोध्यम । नैतावता ज्ञानरूपस्य विष्णोर्न वीर्यहानिरिति चिन्तनीयम

bhinnaṃ tadāhuḥ prākṛtameva cāhuḥ svanābhipadmādikavacca bodhyam / naitāvatā jñānarūpasya viṣṇorna vīryahāniriti cintanīyam

वीर्यस्वरूपी भगवान्वा सुदेवः सर्वत्र देशेपि च सर्वकाले । सर्वार्थवान्यदि न स्यात्खगेन्द्र तर्हीश्वरः पुरुषो नैव स स्यात

vīryasvarūpī bhagavānvā sudevaḥ sarvatra deśepi ca sarvakāle / sarvārthavānyadi na syātkhagendra tarhīśvaraḥ puruṣo naiva sa syāt

अचिन्त्यवीर्यैश्चिन्त्यवीर्यैर्द्विरूपः स्त्रीरूपमेकं पुरुषं तथा परम । उभे रूपे वीर्यवती खगेन्द्र तयोरभेदश्चिन्तनीयो हि सम्यकू

acintyavīryaiścintyavīryairdvirūpaḥ strīrūpamekaṃ puruṣaṃ tathā param / ubhe rūpe vīryavatī khagendra tayorabhedaścintanīyo hi samyakū

स्त्रीरूपवान्यदि न स्यात्खर्गेद्रस्त्रीणां कथं प्रतिबिंबत्वमेव

strīrūpavānyadi na syātkhargedrastrīṇāṃ kathaṃ pratibiṃbatvameva

स्त्रीरूपमस्माद्ब्रह्मजं (द्वास्तवं) चिन्तनीयं स्वरूपमेतन्नान्यथा चिन्तनीयम । स्त्रीरूपवन्नैव विचिन्तनीयं नपुंसकं त्बस्य जन्यं हि विद्धि

strīrūpamasmādbrahmajaṃ (dvāstavaṃ) cintanīyaṃ svarūpametannānyathā cintanīyam / strīrūpavannaiva vicintanīyaṃ napuṃsakaṃ tbasya janyaṃ hi viddhi

नपुंसकं नवैव स्वरूपभूतमतो हरौ नास्ति विचिन्तनीयम । स्त्रीबिंबभूते हरिरूपे खगेन्द्र श्रीरूपमस्तीति विचिन्तनीयम

napuṃsakaṃ navaiva svarūpabhūtamato harau nāsti vicintanīyam / strībiṃbabhūte harirūpe khagendra śrīrūpamastīti vicintanīyam

गरुड उवाच । स्त्रिया स्त्रियश्च संयोगं व्यर्थमहुर्मनीषिणः । स्त्रीरूपभूते विंबे तु स्त्रीरूपाः सन्ति सर्वदा

garuḍa uvāca / striyā striyaśca saṃyogaṃ vyarthamahurmanīṣiṇaḥ / strīrūpabhūte viṃbe tu strīrūpāḥ santi sarvadā

स्थितौ तत्र निमित्तं च ब्रूहि कृष्ण मम प्रभो

sthitau tatra nimittaṃ ca brūhi kṛṣṇa mama prabho

श्रीकृष्ण उवाच । स्त्रीबिंबभूतस्त्रीरूपे लक्ष्मीर्न स्यात्खगेश्वर । नित्यावियोगिनी देवी कथं स्यात्परमात्मनः

śrīkṛṣṇa uvāca / strībiṃbabhūtastrīrūpe lakṣmīrna syātkhageśvara / nityāviyoginī devī kathaṃ syātparamātmanaḥ

हरेरनन्तरूपाणां स्त्रीरूपाणां खगेश्वर । अनन्तानन्तरूपेण नित्यं शुश्रूषणे रता

hareranantarūpāṇāṃ strīrūpāṇāṃ khageśvara / anantānantarūpeṇa nityaṃ śuśrūṣaṇe ratā

अतो लक्ष्म्या वियोगस्तु शङ्कनीयः कथञ्चन । नारायणो नाम हरिः स्वतन्त्रः श्रिया विना नास्ति कदापि तार्क्ष्य । हरेर्मुकुन्दस्य पदारविन्दे शुश्रूषमाणा परमादरेण

ato lakṣmyā viyogastu śaṅkanīyaḥ kathañcana / nārāyaṇo nāma hariḥ svatantraḥ śriyā vinā nāsti kadāpi tārkṣya / harermukundasya padāravinde śuśrūṣamāṇā paramādareṇa

हरिं विना श्रीरपि देशकाले नास्तीति मोक्षेच्छुभिरेव वेद्यम । यस्यामधाद्वीर्यमनुक्षणं च सा मामिका चेन्द्रजाला त्मिकेति

hariṃ vinā śrīrapi deśakāle nāstīti mokṣecchubhireva vedyam / yasyāmadhādvīryamanukṣaṇaṃ ca sā māmikā cendrajālā tmiketi

वदन्ति ये असुरा मूढरूपा अधंमतः प्रविशन्त्येव सर्वे । माया नाम प्रकृतिस्त्वेमाहुः सुसूक्ष्मरूपा न तु चेन्द्रजालिका

vadanti ye asurā mūḍharūpā adhaṃmataḥ praviśantyeva sarve / māyā nāma prakṛtistvemāhuḥ susūkṣmarūpā na tu cendrajālikā

तस्याभिमानः श्रीरिति वेदितव्यो वीर्याधानं तत्र तेषां च मेलः । कार्योन्मुखं मेलनं चाहुरार्या इतो रूपं नाहुराय्याश्च विष्णोः

tasyābhimānaḥ śrīriti veditavyo vīryādhānaṃ tatra teṣāṃ ca melaḥ / kāryonmukhaṃ melanaṃ cāhurāryā ito rūpaṃ nāhurāyyāśca viṣṇoḥ

सानादि नित्या सत्यरूपा च विष्णोर्मिथ्या रूपा सा कथं स्यात्खगेन्द्र । सत्या तनुः प्रकृतेस्तन्निगूढा सत्यत्वमाहुर्व्यवहारार्थरूपम

sānādi nityā satyarūpā ca viṣṇormithyā rūpā sā kathaṃ syātkhagendra / satyā tanuḥ prakṛtestannigūḍhā satyatvamāhurvyavahārārtharūpam

व्यवहाररूपा सत्यता चेत्प्रकृत्यास्तदा कथं स्याद्यदनादिभूता । अनादिनित्या यदि न स्यात्खगेन्द्र सुशूक्ष्मरूपेण न कारणं स्यात

vyavahārarūpā satyatā cetprakṛtyāstadā kathaṃ syādyadanādibhūtā / anādinityā yadi na syātkhagendra suśūkṣmarūpeṇa na kāraṇaṃ syāt

सूक्ष्मेण रूपेण च कारणं स्यात तर्हि प्रपञ्चस्य च कारणं वद । अविद्याया वशतो विष्णुरेव नानारूपैर्दृश्यते विष्णुरेव

sūkṣmeṇa rūpeṇa ca kāraṇaṃ syāt tarhi prapañcasya ca kāraṇaṃ vada / avidyāyā vaśato viṣṇureva nānārūpairdṛśyate viṣṇureva

शास्त्रज्ञानान्नाशमेति ह्यविद्या न संशयो हरिणा चैक्यमेति । एवं ब्रूषे यदि वादत्खगेन्द्र वक्ष्येहं ते तत्र युक्तिं शृणु त्वम

śāstrajñānānnāśameti hyavidyā na saṃśayo hariṇā caikyameti / evaṃ brūṣe yadi vādatkhagendra vakṣyehaṃ te tatra yuktiṃ śṛṇu tvam

सर्वज्ञरूपस्य हि मे मुरारेः कथं हरेर्घटते ह्यज्ञता च । सूर्ये यथा तमो नास्ति तथा नारायणे हरौ । अज्ञानं नास्ति पक्षीद्र कथं तत्वं ब्रवीष्यहो

sarvajñarūpasya hi me murāreḥ kathaṃ harerghaṭate hyajñatā ca / sūrye yathā tamo nāsti tathā nārāyaṇe harau / ajñānaṃ nāsti pakṣīdra kathaṃ tatvaṃ bravīṣyaho

अतो नाहं ब्राह्मणस्त्वादिकालादुपाधिसंबन्धवशादज्ञताचेत । सर्वज्ञोसौ कुत्र पक्षीन्द्र विष्णुरल्पज्ञजीवो ज्ञानशून्यश्च कुत्र

ato nāhaṃ brāhmaṇastvādikālādupādhisaṃbandhavaśādajñatācet / sarvajñosau kutra pakṣīndra viṣṇuralpajñajīvo jñānaśūnyaśca kutra

विरुद्धयोश्चानयोः सर्वदैव कथं चैक्यं संवादिष्यन्ति वेदाः । देशे काले सर्वदा द्दुः खहीनो जगत्कर्ता पूर्णशक्तिः सदैव

viruddhayoścānayoḥ sarvadaiva kathaṃ caikyaṃ saṃvādiṣyanti vedāḥ / deśe kāle sarvadā dduḥ khahīno jagatkartā pūrṇaśaktiḥ sadaiva

जीवः सदा स्वल्पकर्तास्ति पूर्णः संसाररूपे दुः खरूपे च नित्यम । विरुद्धयोश्चानयोरैक्यमाहुरीशस्य मायावशतो मायिनश्च

jīvaḥ sadā svalpakartāsti pūrṇaḥ saṃsārarūpe duḥ kharūpe ca nityam / viruddhayoścānayoraikyamāhurīśasya māyāvaśato māyinaśca

ये वैष्णवा वैष्णवदासवश्यास्तेषां द्रोहं सर्वदा संचरेद्यः । हरिप्रीतिस्तेन भवेन्न नित्यमानन्दवृद्धिस्तेन भवेन्न मुक्तौ

ye vaiṣṇavā vaiṣṇavadāsavaśyāsteṣāṃ drohaṃ sarvadā saṃcaredyaḥ / hariprītistena bhavenna nityamānandavṛddhistena bhavenna muktau

मायी सदा मायिभृत्यस्तथापि भेदज्ञानान्निन्द्यते कार्यते च । तेनापि तेषां दुः खवृद्धिर्भवेच्च ह्यधं तमः पुनरावृत्तिहीनम

māyī sadā māyibhṛtyastathāpi bhedajñānānnindyate kāryate ca / tenāpi teṣāṃ duḥ khavṛddhirbhavecca hyadhaṃ tamaḥ punarāvṛttihīnam

खगेन्द्रातः प्रकृतिः सूक्ष्मरूपा सा नित्या सा सत्यभूता सदैव । एवं स्वयं कालवाय्वादिकानां परा (रमा)णवः सत्यरूपाश्च सन्ति

khagendrātaḥ prakṛtiḥ sūkṣmarūpā sā nityā sā satyabhūtā sadaiva / evaṃ svayaṃ kālavāyvādikānāṃ parā (ramā)ṇavaḥ satyarūpāśca santi

परा (माणू)नां लक्षणं वेदितव्यं ज्ञानेच्छुभिर्नान्यथा वेदितव्यम । पदार्थानां पार्थिवानां खगेन्द्र विशेषाणां चरमाख्यो विशेषः

parā (māṇū)nāṃ lakṣaṇaṃ veditavyaṃ jñānecchubhirnānyathā veditavyam / padārthānāṃ pārthivānāṃ khagendra viśeṣāṇāṃ caramākhyo viśeṣaḥ

स एवः स्यात्परमाणुर्द्विजेन्द्र योन्त्योवि (व) शेषोवयवश्च स स्मृतः

sa evaḥ syātparamāṇurdvijendra yontyovi (va) śeṣovayavaśca sa smṛtaḥ

गरुड उवाच । हे कृष्ण हे माधव सात्त्वतां पते पदार्थानां चरमांशः पराणु

garuḍa uvāca / he kṛṣṇa he mādhava sāttvatāṃ pate padārthānāṃ caramāṃśaḥ parāṇu

इति प्रोक्तं तत्र मे संशयोस्ति योन्त्यो विशेषः स तु नांशयुक्तः । यो ह्यंशयुक्तो न तु सोंत्यो विशेष एवं ममाभाति वचस्तु तथ्यम

iti proktaṃ tatra me saṃśayosti yontyo viśeṣaḥ sa tu nāṃśayuktaḥ / yo hyaṃśayukto na tu soṃtyo viśeṣa evaṃ mamābhāti vacastu tathyam

श्रीकृष्ण उवाच । य एव लोके संस्थिता मानुषास्तु विशेषाणां दर्शने शक्तियुक्ताः । तथापि ते यस्य चांशित्वमेव विशेषं वै नैव द्रष्टुं समर्थाः

śrīkṛṣṇa uvāca / ya eva loke saṃsthitā mānuṣāstu viśeṣāṇāṃ darśane śaktiyuktāḥ / tathāpi te yasya cāṃśitvameva viśeṣaṃ vai naiva draṣṭuṃ samarthāḥ

तमेवाहुश्चरमांशं विशेषं ये चैवमाहुर्मुनयस्तेन चान्ये । ये काणादा गौतमाद्याः खगेन्द्र निरंशकं परमाणुं वदन्ति

tamevāhuścaramāṃśaṃ viśeṣaṃ ye caivamāhurmunayastena cānye / ye kāṇādā gautamādyāḥ khagendra niraṃśakaṃ paramāṇuṃ vadanti

अनन्तांशैः संयुतत्वेपि तांश्च निरंशिनो भ्रान्तिदृष्ट्या वदन्ति । तस्मात्परा (रमा) णोः परमाणुत्वमस्ति तदंशानां विनतागर्भजात

anantāṃśaiḥ saṃyutatvepi tāṃśca niraṃśino bhrāntidṛṣṭyā vadanti / tasmātparā (ramā) ṇoḥ paramāṇutvamasti tadaṃśānāṃ vinatāgarbhajāta

परा (रमा) णूनामेकदेशे खगेन्द्र तन्नो संति प्राणिनां राशयश्च । प्रत्येकश संति रूपा हरेश्च ह्यतश्च तत्परमाणोरणीयः

parā (ramā) ṇūnāmekadeśe khagendra tanno saṃti prāṇināṃ rāśayaśca / pratyekaśa saṃti rūpā hareśca hyataśca tatparamāṇoraṇīyaḥ

यो वा त्वणीयान्परमस्य विष्णोः स एव रूपो महतो महीयान । तेषामन्योन्यं न विशेषोस्ति कश्चिदचिन्त्यरूपे च विचिन्तनीयः

yo vā tvaṇīyānparamasya viṣṇoḥ sa eva rūpo mahato mahīyān / teṣāmanyonyaṃ na viśeṣosti kaścidacintyarūpe ca vicintanīyaḥ

कालकोटिविहीनत्वं कालानन्त्यं विदुर्बुधाः । देशकोटिविहीनत्वं देशानन्त्यं विदुर्बुधाः

kālakoṭivihīnatvaṃ kālānantyaṃ vidurbudhāḥ / deśakoṭivihīnatvaṃ deśānantyaṃ vidurbudhāḥ

गुणानामप्रमेयत्वे गुणानन्त्यं विदुर्बुधाः । आनन्त्यं त्रिविधं नित्यं हरेर्नान्यस्य कस्यचित

guṇānāmaprameyatve guṇānantyaṃ vidurbudhāḥ / ānantyaṃ trividhaṃ nityaṃ harernānyasya kasyacit

तस्य सर्वस्वरूपेषु चानन्त्यं तु त्रिलक्षणम । तथापि देशतस्तस्य परिच्छेदोपि युज्यते

tasya sarvasvarūpeṣu cānantyaṃ tu trilakṣaṇam / tathāpi deśatastasya paricchedopi yujyate

परिच्छेदस्तथा व्याप्तेरेकरूपेपि युज्यते । तस्याचिन्त्याद्भुतैश्वर्यं व्यवहारार्थमेव च

paricchedastathā vyāpterekarūpepi yujyate / tasyācintyādbhutaiśvaryaṃ vyavahārārthameva ca

गुणतः कालतश्चैव परिच्छेदो न कुत्रचित । व्याप्तत्वं देशतो ह्यस्ति सर्वभूतेषु यद्यापि

guṇataḥ kālataścaiva paricchedo na kutracit / vyāptatvaṃ deśato hyasti sarvabhūteṣu yadyāpi

न च भेदः क्वचित्तस्य ह्यणुमात्रेपि युज्यते । तथापि विद्यतेणुत्वं तस्मादैश्वर्ययोगतः

na ca bhedaḥ kvacittasya hyaṇumātrepi yujyate / tathāpi vidyateṇutvaṃ tasmādaiśvaryayogataḥ

तस्माद्विद्ध्यवतारार्थं व्याप्तत्वं चापि भण्यते । यत्तस्य व्यापकं रूपं परं नारायणं विदुः

tasmādviddhyavatārārthaṃ vyāptatvaṃ cāpi bhaṇyate / yattasya vyāpakaṃ rūpaṃ paraṃ nārāyaṇaṃ viduḥ

अतश्च परमाणूनां पार्थिवाऽनन्त्यवादिनाम । भेदः परस्परं ज्ञेयस्तथेशस्य महात्मनः

ataśca paramāṇūnāṃ pārthivā'nantyavādinām / bhedaḥ parasparaṃ jñeyastatheśasya mahātmanaḥ

जडेशयोर्जडानां च जीवानां च परस्परम । तथैव जडजीवानां नित्यं भेदो जडेशयोः

jaḍeśayorjaḍānāṃ ca jīvānāṃ ca parasparam / tathaiva jaḍajīvānāṃ nityaṃ bhedo jaḍeśayoḥ

पञ्च भेदा इमे नित्यं सर्वावस्थासु सर्वशः । एतादृश्यां तु मायायां वीर्यमाधत्त वीर्यवान

pañca bhedā ime nityaṃ sarvāvasthāsu sarvaśaḥ / etādṛśyāṃ tu māyāyāṃ vīryamādhatta vīryavān

पुरुषाख्यो हरिस्तस्मात्त्रिगुणानसृजत्प्रभुः

puruṣākhyo haristasmāttriguṇānasṛjatprabhuḥ