श्रीगरुडमहापुराणम- 40 तार्क्ष्य उवाच । भगवन्ब्राह्मणाः केचिदपमृत्युवशं गताः । कथं तेषां भवेन्मार्गः किं स्थानं का गतिर्भवेत

śrīgaruḍamahāpurāṇam- 40 tārkṣya uvāca / bhagavanbrāhmaṇāḥ kecidapamṛtyuvaśaṃ gatāḥ / kathaṃ teṣāṃ bhavenmārgaḥ kiṃ sthānaṃ kā gatirbhavet

किञ्च युक्तं भवेत्तेषां विधानं वापि कीदृशम । तदहं श्रोतुमिच्छामि ब्रूहि मे मधुसूदन

kiñca yuktaṃ bhavetteṣāṃ vidhānaṃ vāpi kīdṛśam / tadahaṃ śrotumicchāmi brūhi me madhusūdana

श्रीकृष्ण उवाच । प्रेतीभूताद्विजातीनां सम्भूते मृत्युवैकृते । तेषां मार्गगतिस्थानं विधानं कथयाम्यहम

śrīkṛṣṇa uvāca / pretībhūtādvijātīnāṃ sambhūte mṛtyuvaikṛte / teṣāṃ mārgagatisthānaṃ vidhānaṃ kathayāmyaham

शृणु तार्क्ष्य परं गोप्यं जाते दुर्मरणे सति । लङ्घनैर्ये मृता विप्रा दंष्ट्रिभिश्चाभिघातिताः

śṛṇu tārkṣya paraṃ gopyaṃ jāte durmaraṇe sati / laṅghanairye mṛtā viprā daṃṣṭribhiścābhighātitāḥ

कण्ठग्राह विमग्नानां क्षीणानां तुण्डघातिनाम । विषाग्निवृषविप्रेभ्यो विषूच्या चात्मघातकाः

kaṇṭhagrāha vimagnānāṃ kṣīṇānāṃ tuṇḍaghātinām / viṣāgnivṛṣaviprebhyo viṣūcyā cātmaghātakāḥ

पतनोद्वन्धनजलैर्मृतानां शृणु संस्थितिम । यान्ति ते नरकेघोरे ये च म्लेच्छादिभिर्हताः

patanodvandhanajalairmṛtānāṃ śṛṇu saṃsthitim / yānti te narakeghore ye ca mlecchādibhirhatāḥ

श्वशृगालादिसंस्पृष्टा अदग्धाः कृमिसंङ्कुलाः । उल्लङ्घिता मृता ये च महारोगैश्च पीडिताः

śvaśṛgālādisaṃspṛṣṭā adagdhāḥ kṛmisaṃṅkulāḥ / ullaṅghitā mṛtā ye ca mahārogaiśca pīḍitāḥ

अभिसस्तास्तथाव्यङ्गा ये च पापान्नपोषिताः । चण्डालादुदकात्सर्पाद्ब्राह्मणाद्वैद्युताग्नितः

abhisastāstathāvyaṅgā ye ca pāpānnapoṣitāḥ / caṇḍālādudakātsarpādbrāhmaṇādvaidyutāgnitaḥ

दष्ट्रिभ्यश्च पशुभ्यश्च वृक्षादिपतनान्मृताः । उदक्यामूतकीशूद्रारजकीसङ्गदूषिताः

daṣṭribhyaśca paśubhyaśca vṛkṣādipatanānmṛtāḥ / udakyāmūtakīśūdrārajakīsaṅgadūṣitāḥ

तेन पापेन नरकान्मुक्ताः प्रेतत्वभागिनः । न तेषां कारयेद्दाहं सूतकं नोदकक्रियाम

tena pāpena narakānmuktāḥ pretatvabhāginaḥ / na teṣāṃ kārayeddāhaṃ sūtakaṃ nodakakriyām

न विधानं मृताद्यं च न कुर्यादौर्ध्वदैहिकम । तेषां तार्क्ष्य प्रकुर्वीत नारायणबलिक्रियाम

na vidhānaṃ mṛtādyaṃ ca na kuryādaurdhvadaihikam / teṣāṃ tārkṣya prakurvīta nārāyaṇabalikriyām

सर्वलोकहितार्थाय शृणु पापभयापहाम । षण्मासं ब्राह्मणे दाहस्त्रिमासं क्षत्त्रिये मतः

sarvalokahitārthāya śṛṇu pāpabhayāpahām / ṣaṇmāsaṃ brāhmaṇe dāhastrimāsaṃ kṣattriye mataḥ

सार्ध मासं तु वैश्यस्य सद्यः शूद्रे विधीयते । गङ्गायां यमुनायाञ्च नैमिषे पुष्करे ऽथ च

sārdha māsaṃ tu vaiśyasya sadyaḥ śūdre vidhīyate / gaṅgāyāṃ yamunāyāñca naimiṣe puṣkare 'tha ca

तडागे जलूपूर्णे वा ह्रदे वा विमलोदके । वाप्यां कूपे गवां गोष्ठे गृहे वा प्रतिमालये

taḍāge jalūpūrṇe vā hrade vā vimalodake / vāpyāṃ kūpe gavāṃ goṣṭhe gṛhe vā pratimālaye

कृष्णाग्रे कारयेद्विप्र बलिं नारायणाह्वयम । प्रेताय तर्पणं कार्यं मन्त्रैः पौराणवैदिकैः

kṛṣṇāgre kārayedvipra baliṃ nārāyaṇāhvayam / pretāya tarpaṇaṃ kāryaṃ mantraiḥ paurāṇavaidikaiḥ

सर्वौषध्यक्षतैर्मिश्रैर्विष्णुमुद्दिश्य तर्पयेत । कार्यं पुरुषसूक्तेन मन्त्रैर्वा वैष्णवैरपि

sarvauṣadhyakṣatairmiśrairviṣṇumuddiśya tarpayet / kāryaṃ puruṣasūktena mantrairvā vaiṣṇavairapi

दक्षिणाभिमुखो भूत्वा प्रेतं विष्णुरिति स्मरेत । अनादिनिधनो देवः शङ्खचक्रगदाधरः

dakṣiṇābhimukho bhūtvā pretaṃ viṣṇuriti smaret / anādinidhano devaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ

अव्ययः पुण्डरीकाक्षः प्रेतमोक्षप्रदो भवेत । तर्पणस्यावसाने च वीतरागो विमत्सरः

avyayaḥ puṇḍarīkākṣaḥ pretamokṣaprado bhavet / tarpaṇasyāvasāne ca vītarāgo vimatsaraḥ

जितेन्द्रियमना भूत्वा शुचिप्मान्धर्मतत्परः । दानधर्मरतः शान्तः प्रणम्य वाग्यतः शुचिः

jitendriyamanā bhūtvā śucipmāndharmatatparaḥ / dānadharmarataḥ śāntaḥ praṇamya vāgyataḥ śuciḥ

यजमानो भबेत्तत्र शुचिर्वन्धुसमन्वितः । भक्त्या तत्र प्रकुर्वीत श्राद्धत्येकादशैव तु

yajamāno bhabettatra śucirvandhusamanvitaḥ / bhaktyā tatra prakurvīta śrāddhatyekādaśaiva tu

सर्वकर्मविपाकेन एकैकाग्रे समाहितः । तोयव्रीहियवान षष्ट्या गोधूमांश्च प्रियङ्गुकान

sarvakarmavipākena ekaikāgre samāhitaḥ / toyavrīhiyavān ṣaṣṭyā godhūmāṃśca priyaṅgukān

हविष्यान्नं शुभं मुद्रां छत्रोष्णीषे च चलेकम । दापयेत्सर्वसस्यानि क्षीरक्षौद्रयुतानि च

haviṣyānnaṃ śubhaṃ mudrāṃ chatroṣṇīṣe ca calekam / dāpayetsarvasasyāni kṣīrakṣaudrayutāni ca

वस्त्रोपानहसंयुक्तं दद्यादष्टविधं पदम । दापयेत्सर्वविप्रेभ्यो न कुर्यात्पङ्क्तिबन्धनम

vastropānahasaṃyuktaṃ dadyādaṣṭavidhaṃ padam / dāpayetsarvaviprebhyo na kuryātpaṅktibandhanam

भूमौ स्थितेषु पिण्डेषु गन्धपुष्पाक्षतान्वितम । शङ्खपात्रे तथा ताम्रे तर्पणञ्च पृथक्पृथक

bhūmau sthiteṣu piṇḍeṣu gandhapuṣpākṣatānvitam / śaṅkhapātre tathā tāmre tarpaṇañca pṛthakpṛthak

ध्यानधारणसंयुक्तो जानुभ्यामवनिं गतः । दातव्यं सर्वविप्रेभ्यो वेदशास्त्रविधानतः

dhyānadhāraṇasaṃyukto jānubhyāmavaniṃ gataḥ / dātavyaṃ sarvaviprebhyo vedaśāstravidhānataḥ

ऋचा वै दापयेदर्घ्यमेकोद्दिष्टे पृथक्पृथक । आपोदेवीर्मधुमतीरादिपीठे प्रकल्पितम

ṛcā vai dāpayedarghyamekoddiṣṭe pṛthakpṛthak / āpodevīrmadhumatīrādipīṭhe prakalpitam

उपयामगृहीतो ऽसि द्वितीयेरऽघं निवेदयेत । येनापावकचक्षुषा तृतीये च कसल्पितम

upayāmagṛhīto 'si dvitīyer'ghaṃ nivedayet / yenāpāvakacakṣuṣā tṛtīye ca kasalpitam

ये देवासश्चतुर्थे तु समुद्रं गच्छ पञ्चमे । अग्निर्ज्योति स्तथा षष्ठे हिरण्यगर्भः सप्तमे

ye devāsaścaturthe tu samudraṃ gaccha pañcame / agnirjyoti stathā ṣaṣṭhe hiraṇyagarbhaḥ saptame

यमाय त्वाष्टमे ज्ञेयं यज्जग्रन्नवमे तथा । तशमे याः फलिनीति पिण्डे चैकादशे ततः

yamāya tvāṣṭame jñeyaṃ yajjagrannavame tathā / taśame yāḥ phalinīti piṇḍe caikādaśe tataḥ

भद्रं कर्णेभिरिति च कुर्यात्पिण्डविसर्जनम । कृत्वैकादशदेवत्यं श्राद्धं कुर्यात्परे ऽहनि

bhadraṃ karṇebhiriti ca kuryātpiṇḍavisarjanam / kṛtvaikādaśadevatyaṃ śrāddhaṃ kuryātpare 'hani

विप्रानावाहयेत्पञ्च चतुर्वेदविशारदान । विद्याशीलगुणोपेतान्स्व कीयाञ्छीलसत्तमान । अब्यङ्गान्सप्रशस्तांश्च न त वर्ज्यान्कदाचन

viprānāvāhayetpañca caturvedaviśāradān / vidyāśīlaguṇopetānsva kīyāñchīlasattamān / abyaṅgānsapraśastāṃśca na t varjyānkadācana

विष्णुः स्वर्णमयः कार्यो रुदस्ताम्रमयस्तथा । ब्रह्मा रूप्यमयस्तद्वद्यमो लोहमयो भवेत

viṣṇuḥ svarṇamayaḥ kāryo rudastāmramayastathā / brahmā rūpyamayastadvadyamo lohamayo bhavet

सीसकं तु भवेत्प्रेतं त्वथ वा दर्भकं तथा । शन्नोदेवीति मन्त्रेण गोविन्दं पश्चिमे न्यसेत

sīsakaṃ tu bhavetpretaṃ tvatha vā darbhakaṃ tathā / śannodevīti mantreṇa govindaṃ paścime nyaset

अग्न आयाहीति रुद्रमुत्तरत्रैव विन्यसेत । अग्निमीऌएति मन्त्रेण पूर्वेणैव प्रजापतिम

agna āyāhīti rudramuttaratraiva vinyaset / agnimīḷeti mantreṇa pūrveṇaiva prajāpatim

इषेत्वोर्जोति मन्त्रेण दक्षिणे स्थापयेद्यमम । मध्ये मण्डलकं कृत्वा स्थाप्यो दर्भमयो नरः

iṣetvorjoti mantreṇa dakṣiṇe sthāpayedyamam / madhye maṇḍalakaṃ kṛtvā sthāpyo darbhamayo naraḥ

ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रो यमः प्रेतश्च पञ्चमः । पृथक्कुम्भे ततः स्थाप्याः पञ्चरत्नसमन्विताः

brahmā viṣṇustathā rudro yamaḥ pretaśca pañcamaḥ / pṛthakkumbhe tataḥ sthāpyāḥ pañcaratnasamanvitāḥ

वस्त्रयज्ञोपवीतानि पृथङ्मुद्रापराणि च । जपं कर्यात्पृथक्तत्र ब्रह्मादौ देवतासु च

vastrayajñopavītāni pṛthaṅmudrāparāṇi ca / japaṃ karyātpṛthaktatra brahmādau devatāsu ca

पञ्च श्राद्धानि कुर्वीत देवतानां यथाविधि । जलधारां ततो दद्यत्पीठेपीठे पृथक्पृथक

pañca śrāddhāni kurvīta devatānāṃ yathāvidhi / jaladhārāṃ tato dadyatpīṭhepīṭhe pṛthakpṛthak

शङ्खे वा ताम्रपात्रे वा अलाभे मृन्मये ऽपि वा । तिलोदकं समादाय सर्वौषधिसमन्वितम

śaṅkhe vā tāmrapātre vā alābhe mṛnmaye 'pi vā / tilodakaṃ samādāya sarvauṣadhisamanvitam

आसनोपानहौ च्छत्रं मुद्रिका च कमण्डलुः । भाजनं भाजनाधारं वस्त्राण्यष्टविधं पदम

āsanopānahau cchatraṃ mudrikā ca kamaṇḍaluḥ / bhājanaṃ bhājanādhāraṃ vastrāṇyaṣṭavidhaṃ padam

ताम्रपात्रं तिलैः पूर्णं सहिरण्यं सदक्षिणम । दद्याद्ब्राह्मणमुख्याय विधियुक्तं खगेश्वर

tāmrapātraṃ tilaiḥ pūrṇaṃ sahiraṇyaṃ sadakṣiṇam / dadyādbrāhmaṇamukhyāya vidhiyuktaṃ khageśvara

ऋग्वेदपारगे दद्याज्जातसस्यां वसुन्धराम । यजुर्वेदमये विप्रे गाञ्च दद्यात्पयस्विनीम

ṛgvedapārage dadyājjātasasyāṃ vasundharām / yajurvedamaye vipre gāñca dadyātpayasvinīm

सामगाय शिवोद्देशात्प्रदद्यात्कलधौतकम । यमोद्देशात्तिलांल्लोहं ततो दद्याच्च दक्षिणाम

sāmagāya śivoddeśātpradadyātkaladhautakam / yamoddeśāttilāṃllohaṃ tato dadyācca dakṣiṇām

पश्चात्पुत्तलकं कार्यं सर्वौषधिसमन्वितम । पलाशस्य च वृन्तानां विभागं शृणु काश्यप

paścātputtalakaṃ kāryaṃ sarvauṣadhisamanvitam / palāśasya ca vṛntānāṃ vibhāgaṃ śṛṇu kāśyapa

कृष्णाजिनं समास्तीर्य कुशैश्च पुरुषाकृतिम । शतत्रयेण षष्ट्या च वृन्तैः प्रोक्तो ऽस्थिसञ्चयः

kṛṣṇājinaṃ samāstīrya kuśaiśca puruṣākṛtim / śatatrayeṇa ṣaṣṭyā ca vṛntaiḥ prokto 'sthisañcayaḥ

विन्यस्य तानि वृन्तानि अङ्गेष्वेषु पृथक्पृथक । चत्वारिंशच्छिरोदेशे ग्रीवायां दश विन्यसेत

vinyasya tāni vṛntāni aṅgeṣveṣu pṛthakpṛthak / catvāriṃśacchirodeśe grīvāyāṃ daśa vinyaset

विंशत्युरः स्थले दद्याद्विंशतिं जठरे ऽपि च । बाहुयुग्मे शतं दद्यात्कटि देशे च विंशतिम

viṃśatyuraḥ sthale dadyādviṃśatiṃ jaṭhare 'pi ca / bāhuyugme śataṃ dadyātkaṭi deśe ca viṃśatim

ऊरुद्वये शतञ्चापि त्रिंशज्जङ्घाद्वये न्यसेत । दद्याच्चतुष्टयं शिश्रे षड दद्याद वृषणद्वये । दश पादाङ्गुलीभागे एवमस्थीनि विन्यसेत

ūrudvaye śatañcāpi triṃśajjaṅghādvaye nyaset / dadyāccatuṣṭayaṃ śiśre ṣaḍ dadyād vṛṣaṇadvaye / daśa pādāṅgulībhāge evamasthīni vinyaset

नारिकेलं शिरः स्थाने तुम्बं दद्याच्च तालुके । पञ्चरत्नं मुखे दद्याज्जिह्वायां कदलीफलम

nārikelaṃ śiraḥ sthāne tumbaṃ dadyācca tāluke / pañcaratnaṃ mukhe dadyājjihvāyāṃ kadalīphalam

अन्त्रेषु नालकं दद्याद्बालकं प्राण एव च । वसायीं मेदकं दद्याद्गोमूत्रेण तु मूत्रकम

antreṣu nālakaṃ dadyādbālakaṃ prāṇa eva ca / vasāyīṃ medakaṃ dadyādgomūtreṇa tu mūtrakam

गन्धकं धातवो देयो हरितालं मनः शिला । रेतः स्थाने पारदञ्च पुरीषे पित्तलं तथा

gandhakaṃ dhātavo deyo haritālaṃ manaḥ śilā / retaḥ sthāne pāradañca purīṣe pittalaṃ tathā

मनः शिलां तथा गात्रे तिलकल्कञ्च सन्धिषु । यवपिष्टं तथा मांसे मधु वै क्षौद्रमेव च

manaḥ śilāṃ tathā gātre tilakalkañca sandhiṣu / yavapiṣṭaṃ tathā māṃse madhu vai kṣaudrameva ca

केशेषु वै वटजटात्वचि दद्यान्मृगत्वचम । कर्णयोस्तालपत्त्रञ्च स्तनयोश्चैव गुञ्जिकाः

keśeṣu vai vaṭajaṭātvaci dadyānmṛgatvacam / karṇayostālapattrañca stanayoścaiva guñjikāḥ

नासायां शतपत्त्रं च कमलं नाभिमण्डले । वृन्ताकं वृषणद्वन्द्वे लिङ्गे स्याद्गृञ्जनं शुभम

nāsāyāṃ śatapattraṃ ca kamalaṃ nābhimaṇḍale / vṛntākaṃ vṛṣaṇadvandve liṅge syādgṛñjanaṃ śubham

घृतं नाभ्यां प्रदेयं स्यात्कौपीने च त्रपु स्मृतम । मौक्तिकं स्तनयोर्मूर्ध्नि कुङ्कुमेन विलेपनम

ghṛtaṃ nābhyāṃ pradeyaṃ syātkaupīne ca trapu smṛtam / mauktikaṃ stanayormūrdhni kuṅkumena vilepanam

कर्पूरागुरुधूपैश्च शुभैर्माल्यैः सुगन्धिभिः । परिधानं पट्टसूत्रं हृदये रुक्मकं न्यसेत

karpūrāgurudhūpaiśca śubhairmālyaiḥ sugandhibhiḥ / paridhānaṃ paṭṭasūtraṃ hṛdaye rukmakaṃ nyaset

ऋद्धिवृद्धी भुजौ द्वौ च चक्षुषोश्च कपर्दकौ । सिन्दूरं नेत्रकोणे च ताम्बूलाद्युपहारकैः

ṛddhivṛddhī bhujau dvau ca cakṣuṣośca kapardakau / sindūraṃ netrakoṇe ca tāmbūlādyupahārakaiḥ

सर्वौषधियुतं प्रेतं कृत्वा पूजा यथोदिता । साग्निके (कैश्चा) चापि विधिना यज्ञपात्रं न्यसेत्क्रमात

sarvauṣadhiyutaṃ pretaṃ kṛtvā pūjā yathoditā / sāgnike (kaiścā) cāpi vidhinā yajñapātraṃ nyasetkramāt

शिरोमे श्रीरिति ऋचा पुनन्तु वरुणेति च । प्रेतस्य पावनं कृत्वा शालिशालशिलोदकैः

śirome śrīriti ṛcā punantu varuṇeti ca / pretasya pāvanaṃ kṛtvā śāliśālaśilodakaiḥ

विष्णुमुद्दिश्य दातव्या सुशीलागौः पयस्विनी

viṣṇumuddiśya dātavyā suśīlāgauḥ payasvinī

(तिला लोहं हिरण्यं च कार्पासं लवणं तथा । सप्तधान्यं क्षितिर्गाव एकैकं पानं समृतम

(tilā lohaṃ hiraṇyaṃ ca kārpāsaṃ lavaṇaṃ tathā / saptadhānyaṃ kṣitirgāva ekaikaṃ pānaṃ samṛtam

महादानानि देयानि तिलपात्रं तथेति च । ततो वैतरणी देया सर्वाभरणभूषिता

mahādānāni deyāni tilapātraṃ tatheti ca / tato vaitaraṇī deyā sarvābharaṇabhūṣitā

कर्तव्यं वैष्णवं श्राद्धं प्रेतमुक्त्यर्थ मात्मवान । प्रेतंमोक्षं ततः कुर्याद्धृदि विष्णुं प्रकल्प्य च

kartavyaṃ vaiṣṇavaṃ śrāddhaṃ pretamuktyartha mātmavān / pretaṃmokṣaṃ tataḥ kuryāddhṛdi viṣṇuṃ prakalpya ca

ओं विष्णुरिति संस्मृत्य प्रेतं तन्मृत्युमेव च । अग्निदाहं ततः कुर्यात्सूतकन्तु दिनत्रयम

oṃ viṣṇuriti saṃsmṛtya pretaṃ tanmṛtyumeva ca / agnidāhaṃ tataḥ kuryātsūtakantu dinatrayam

दशाहकर्त्रा पिण्डाश्च कर्तव्याः प्रेतभुक्तये । सर्वं वर्षविधिं कुर्यादेवं प्रेतश्च मुक्तिभाक

daśāhakartrā piṇḍāśca kartavyāḥ pretabhuktaye / sarvaṃ varṣavidhiṃ kuryādevaṃ pretaśca muktibhāk