श्रीगरुडमहापुराणम- 4 श्रीकृष्ण उवाच । ज्ञानतो ऽज्ञानतो वापियन्नरैः कलुषं कृतम । तस्य पापस्य शुद्ध्यर्थं विधेया निष्कृतिर्नरैः

śrīgaruḍamahāpurāṇam- 4 śrīkṛṣṇa uvāca / jñānato 'jñānato vāpiyannaraiḥ kaluṣaṃ kṛtam / tasya pāpasya śuddhyarthaṃ vidheyā niṣkṛtirnaraiḥ

भस्मादिस्नानदशकमादौ कुर्याद्विचक्षणः । यथाशक्ति षडब्दादिप्रत्याम्नायाच्चरेदपि

bhasmādisnānadaśakamādau kuryādvicakṣaṇaḥ / yathāśakti ṣaḍabdādipratyāmnāyāccaredapi

तदर्धं वा तदर्धं वा तदर्धार्धमथापि वा । यथाशक्त्या ततः कुर्याद्दश दानानि वै शृणु

tadardhaṃ vā tadardhaṃ vā tadardhārdhamathāpi vā / yathāśaktyā tataḥ kuryāddaśa dānāni vai śṛṇu

गोभूतिलहिरण्याज्यवासोधन्यगुडास्तथा । रजतं लवणं चैव दानानि दश वै विदुः

gobhūtilahiraṇyājyavāsodhanyaguḍāstathā / rajataṃ lavaṇaṃ caiva dānāni daśa vai viduḥ

प्रायश्चित्ते त्वागता ये तेभ्यो दद्यान्नरो दश । ततो यमद्वारपथे पूयशोणितसंकुले

prāyaścitte tvāgatā ye tebhyo dadyānnaro daśa / tato yamadvārapathe pūyaśoṇitasaṃkule

नदीं वैतरणीं तर्तुं दद्याद्वैतरणीं च गाम । कृष्णस्तनी सकृष्णाङ्गी सा वै वैतरणी स्मृता

nadīṃ vaitaraṇīṃ tartuṃ dadyādvaitaraṇīṃ ca gām / kṛṣṇastanī sakṛṣṇāṅgī sā vai vaitaraṇī smṛtā

तिला लोहं हिरण्यं च कर्पासं लवणं तथा । सप्तधान्यं क्षितिर्गाव एकैकं पावनं स्मृतम

tilā lohaṃ hiraṇyaṃ ca karpāsaṃ lavaṇaṃ tathā / saptadhānyaṃ kṣitirgāva ekaikaṃ pāvanaṃ smṛtam

एतान्यष्टौ महादानान्युत्तमाय द्विजातये । आतुरेण तु देयानि पदरूपाणि मे शृणु

etānyaṣṭau mahādānānyuttamāya dvijātaye / ātureṇa tu deyāni padarūpāṇi me śṛṇu

छत्रो पानहवस्त्राणि मुद्रिका च कमण्डलुः । आसनं भाजनं पदं चाष्टविधं स्मृतम

chatro pānahavastrāṇi mudrikā ca kamaṇḍaluḥ / āsanaṃ bhājanaṃ padaṃ cāṣṭavidhaṃ smṛtam

तिलापात्रं सर्पिः पात्रं शय्या सोपस्करा तथा । एतत्सर्वं प्रदातव्यं यदिष्टं चात्मनो ऽपि तत

tilāpātraṃ sarpiḥ pātraṃ śayyā sopaskarā tathā / etatsarvaṃ pradātavyaṃ yadiṣṭaṃ cātmano 'pi tat

अश्वो रथश्च महीषी व्यञ्जनं वस्त्रमेव च । ब्राह्मणेभ्यः प्रदातव्यं ब्रह्मपूर्वमपि स्वयम

aśvo rathaśca mahīṣī vyañjanaṃ vastrameva ca / brāhmaṇebhyaḥ pradātavyaṃ brahmapūrvamapi svayam

दाना न्यन्यान्यपि खग तर्पयेत्स्वीयशक्तितः । प्रायाश्चित्तं कृतं येन दश दानान्यपि क्षितौ

dānā nyanyānyapi khaga tarpayetsvīyaśaktitaḥ / prāyāścittaṃ kṛtaṃ yena daśa dānānyapi kṣitau

दानं गोर्वैतरण्याश्च दानान्यष्टौ तथापि वा । तिलपात्रं सर्पिः पात्रं शय्यादानं तथैव च

dānaṃ gorvaitaraṇyāśca dānānyaṣṭau tathāpi vā / tilapātraṃ sarpiḥ pātraṃ śayyādānaṃ tathaiva ca

पददानं च विधिवन्नासौ निरयगर्भगः । स्वातन्त्र्येणापि लवणदानमिच्छन्ति सूरयः

padadānaṃ ca vidhivannāsau nirayagarbhagaḥ / svātantryeṇāpi lavaṇadānamicchanti sūrayaḥ

विष्णुदेहसमुत्पन्नो यतो ऽयं लवणो रसः । आतुरस्य यदा प्राणा न यान्ति वसुधातले

viṣṇudehasamutpanno yato 'yaṃ lavaṇo rasaḥ / āturasya yadā prāṇā na yānti vasudhātale

लवणं च तदा देयं द्वारस्योद्वाटनं दिवः । यानिकानि च दानानि स्वयं दत्तानि मानवैः

lavaṇaṃ ca tadā deyaṃ dvārasyodvāṭanaṃ divaḥ / yānikāni ca dānāni svayaṃ dattāni mānavaiḥ

तानितानि च सर्वाणि उपतिष्ठन्ति चाग्रतः । प्रायश्चित्तं कृतं येन साङ्गं खग स वै पुमान

tānitāni ca sarvāṇi upatiṣṭhanti cāgrataḥ / prāyaścittaṃ kṛtaṃ yena sāṅgaṃ khaga sa vai pumān

पापानि भस्मसात्कृत्वा स्वर्गलोके महीयते । अमृतं तु गवां क्षीरं यतः पतगसत्तम

pāpāni bhasmasātkṛtvā svargaloke mahīyate / amṛtaṃ tu gavāṃ kṣīraṃ yataḥ patagasattam

तस्माद्ददाति यो धेनुममृतत्वं स गच्छति । दानान्यष्टौ तु दत्त्वा वै गन्धर्वनिलये वसेत

tasmāddadāti yo dhenumamṛtatvaṃ sa gacchati / dānānyaṣṭau tu dattvā vai gandharvanilaye vaset

आलयस्तत्र रौद्रे हि दह्यते येन मानवः । छत्रदानेन सुच्छाया जायते पथि तुष्टिदा

ālayastatra raudre hi dahyate yena mānavaḥ / chatradānena succhāyā jāyate pathi tuṣṭidā

असिपत्रवनं धारमतिक्रामति वै सुखम । अश्वारूढश्च व्रजति ददते यद्युपानहौ

asipatravanaṃ dhāramatikrāmati vai sukham / aśvārūḍhaśca vrajati dadate yadyupānahau

भोजनासनदानेन सुखं मार्गे भुनक्ति वै । प्रदेशे निर्जले दाता सुखी स्याद्वै कमण्डलोः

bhojanāsanadānena sukhaṃ mārge bhunakti vai / pradeśe nirjale dātā sukhī syādvai kamaṇḍaloḥ

यमदूता महारौद्राः करालाः कृष्णपिङ्गलाः । न पीडयन्ति दाक्षिण्याद्वस्त्राभरणदानतः

yamadūtā mahāraudrāḥ karālāḥ kṛṣṇapiṅgalāḥ / na pīḍayanti dākṣiṇyādvastrābharaṇadānataḥ

तिलपात्रं तु विप्राय दत्तं पत्ररथ ध्रुवम । नाशयेत्त्रिविधं षापं वाङ्मनः कायसम्भवम

tilapātraṃ tu viprāya dattaṃ patraratha dhruvam / nāśayettrividhaṃ ṣāpaṃ vāṅmanaḥ kāyasambhavam

घृतपात्रप्रदाने रुद्रलोके वसेन्नरः । सर्वोपस्करसंयुक्तां शय्यां दत्त्वा द्विजातये

ghṛtapātrapradāne rudraloke vasennaraḥ / sarvopaskarasaṃyuktāṃ śayyāṃ dattvā dvijātaye

नानाप्सरोभिराकीर्णं विमानमधिरोहति । षष्टिवर्षसहस्राणि क्रीडित्वा शक्रमन्दिरे

nānāpsarobhirākīrṇaṃ vimānamadhirohati / ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi krīḍitvā śakramandire

इन्द्रलोकात्परिभ्रष्ट इह लोके नृपो भवेत । सर्वोपस्करणोपेतं युवानं दोषवर्जितम

indralokātparibhraṣṭa iha loke nṛpo bhavet / sarvopaskaraṇopetaṃ yuvānaṃ doṣavarjitam

यो ऽश्वं ददाति विप्राय स्वर्गलोके च तिष्ठति । यावन्ति रोमाणि हये भवन्ति हि खगेश्वर

yo 'śvaṃ dadāti viprāya svargaloke ca tiṣṭhati / yāvanti romāṇi haye bhavanti hi khageśvara

तावतो राजितांल्लोकानाप्नुवन्ति हि पुष्कलान । चतुर्भिस्तुरगैर्युक्तं सर्वोपकरणैर्युतम

tāvato rājitāṃllokānāpnuvanti hi puṣkalān / caturbhisturagairyuktaṃ sarvopakaraṇairyutam

रथं द्विजातये दत्त्वा राजसूयफलं लभ्त

rathaṃ dvijātaye dattvā rājasūyaphalaṃ labht

दुग्धाधिकां च महिषीं नवमेघवर्णां सन्तुष्टतर्णकवलीं जघनाभिरामाम । दत्त्वा सुवर्णतिलकां द्विजपुङ्गवाय लोकोदयं स जयतीति किमत्र चित्रम

dugdhādhikāṃ ca mahiṣīṃ navameghavarṇāṃ santuṣṭatarṇakavalīṃ jaghanābhirāmām / dattvā suvarṇatilakāṃ dvijapuṅgavāya lokodayaṃ sa jayatīti kimatra citram

तालवृन्तस्य दानेन वायुना वीज्यते पथि । कान्तियुक सुभगः श्रीमान भवत्यम्बरदानतः

tālavṛntasya dānena vāyunā vījyate pathi / kāntiyuk subhagaḥ śrīmān bhavatyambaradānataḥ

रसान्नोपस्करयुतं गृहं विप्राय योरऽपयेत । न हीयते तस्य वंशः स्वर्गं प्राप्नोत्यनुत्तमम

rasānnopaskarayutaṃ gṛhaṃ viprāya yor'payet / na hīyate tasya vaṃśaḥ svargaṃ prāpnotyanuttamam

भवत्यत्र खगश्रेष्ठ फलगौखलाघवम । श्रद्धाश्रद्धाविभेदेन दानगौरवलाघवात

bhavatyatra khagaśreṣṭha phalagaukhalāghavam / śraddhāśraddhāvibhedena dānagauravalāghavāt

ततो येनाम्बुदानानि कृतान्यत्र रसास्तथा । तदा खग तथाह्लादमापदि प्रतिपद्यते

tato yenāmbudānāni kṛtānyatra rasāstathā / tadā khaga tathāhlādamāpadi pratipadyate

अन्नानि येन दत्तानि श्रद्धापूतेन चेतसा । सो ऽपि तृप्तिमवाप्नोति विनाप्यन्नेन वै तदा

annāni yena dattāni śraddhāpūtena cetasā / so 'pi tṛptimavāpnoti vināpyannena vai tadā

आसन्ने मरणे कुर्यात्संन्यासं चेद्विधानतः । आवर्तेत पुनर्नासौ ब्रह्मभूयाय कल्पते

āsanne maraṇe kuryātsaṃnyāsaṃ cedvidhānataḥ / āvarteta punarnāsau brahmabhūyāya kalpate

आसन्नमरणो मत्यश्चेत्तीर्थं प्रतिनयिते । तीर्थप्राप्तौ भवेन्मुक्तिर्म्रियते यदि मार्गगः । पदेपदे क्रतुसमं भवेत्तस्य न संशयः

āsannamaraṇo matyaścettīrthaṃ pratinayite / tīrthaprāptau bhavenmuktirmriyate yadi mārgagaḥ / padepade kratusamaṃ bhavettasya na saṃśayaḥ

गृह्णीयाच्चेदनशनं व्रतं विधिवदागते । मृत्यौ न सो ऽपि संसारे भूयः पर्यटति द्विज

gṛhṇīyāccedanaśanaṃ vrataṃ vidhivadāgate / mṛtyau na so 'pi saṃsāre bhūyaḥ paryaṭati dvija

किं दानमिति तुर्यस्य प्रश्नस्योत्तरमीरितम । दाहमृत्योरन्तरे किमितिप्रश्नोत्तरं शृणु

kiṃ dānamiti turyasya praśnasyottaramīritam / dāhamṛtyorantare kimitipraśnottaraṃ śṛṇu

गतप्राणं ततो ज्ञात्वा स्नात्वा पुत्रादिराशु तम । शवं जलेन शुद्धेन क्षालयेदविचारयन

gataprāṇaṃ tato jñātvā snātvā putrādirāśu tam / śavaṃ jalena śuddhena kṣālayedavicārayan

परिधाप्याहते वस्त्रे चन्दनैः प्रोक्षयेत्तनुम । ततो मृतस्य स्थाने वै एकोद्दिष्टं समाचरेत

paridhāpyāhate vastre candanaiḥ prokṣayettanum / tato mṛtasya sthāne vai ekoddiṣṭaṃ samācaret

प्रयोगपूर्वं दाहस्य योग्यतादिर्यथा भवेत । आंसनं प्राक्षण च स्यान्न स्यादेतच्चतुष्टयम

prayogapūrvaṃ dāhasya yogyatādiryathā bhavet / āṃsanaṃ prākṣaṇa ca syānna syādetaccatuṣṭayam

आवाहनार्चन चैव पान्त्रालम्भावगाहने । भवेद्दानान्नसङ्कल्पः पिण्डदानं सदा भवेत

āvāhanārcana caiva pāntrālambhāvagāhane / bhaveddānānnasaṅkalpaḥ piṇḍadānaṃ sadā bhavet

पदार्थपञ्चकं न स्याद्रेखा प्रत्यवनेजनम । दद्यादक्षय्यमुदकं न स्यादेतत्त्रयं पुनः

padārthapañcakaṃ na syādrekhā pratyavanejanam / dadyādakṣayyamudakaṃ na syādetattrayaṃ punaḥ

स्वधावाचनमाशीश्च तिलकं च खगोत्तम । घटं दद्यात्समाषान्नं दद्याल्लोहस्य दक्षिणाम

svadhāvācanamāśīśca tilakaṃ ca khagottama / ghaṭaṃ dadyātsamāṣānnaṃ dadyāllohasya dakṣiṇām

पिण्डस्य चालनं प्रोक्तं नैव प्रोक्तमिदं त्रिकम । प्रच्छादनविसर्गौ च स्वस्तिवाचनकं तथा

piṇḍasya cālanaṃ proktaṃ naiva proktamidaṃ trikam / pracchādanavisargau ca svastivācanakaṃ tathā

एषु षट्सु विधिः प्रोक्तः श्राद्धेषु मलिनेषु ते । षडेव मरणस्थाने द्वारि चात्वरिके तथा

eṣu ṣaṭsu vidhiḥ proktaḥ śrāddheṣu malineṣu te / ṣaḍeva maraṇasthāne dvāri cātvarike tathā

विश्रामे काष्ठचयने तथा सञ्चयने खग । मृतिस्थाने शवो नाम भूमिस्तुष्यति देवता

viśrāme kāṣṭhacayane tathā sañcayane khaga / mṛtisthāne śavo nāma bhūmistuṣyati devatā

पान्थो द्वारि भवेत्तेन प्रीता स्याद्वास्तुदेवता । चत्वरे खेचरस्तेन तुष्येद्भृतादिदेवता

pāntho dvāri bhavettena prītā syādvāstudevatā / catvare khecarastena tuṣyedbhṛtādidevatā

विश्रामे भूतसंज्ञो ऽयं तुष्टस्तेन दिशो दश । चितायां साधक इति सञ्चितौ प्रेत उच्यते

viśrāme bhūtasaṃjño 'yaṃ tuṣṭastena diśo daśa / citāyāṃ sādhaka iti sañcitau preta ucyate

तिलदर्भघृतेधांसि गृहीत्वा तु सुतादयः । गाथां यमस्य सूक्तं वाप्यधीयाना व्रजन्ति हि

tiladarbhaghṛtedhāṃsi gṛhītvā tu sutādayaḥ / gāthāṃ yamasya sūktaṃ vāpyadhīyānā vrajanti hi

अहरहर्नीयमानो गामश्वं पुरुषं वृषम । वैवस्वतो न तृप्येत सुरया त्विव दुर्मतिः

aharaharnīyamāno gāmaśvaṃ puruṣaṃ vṛṣam / vaivasvato na tṛpyeta surayā tviva durmatiḥ

इमां गाथमपेतेति सूक्तं वा पथि संपठेत । दक्षिणस्यां दिश्यरण्यं व्रजेयुः सर्वबान्धवाः

imāṃ gāthamapeteti sūktaṃ vā pathi saṃpaṭhet / dakṣiṇasyāṃ diśyaraṇyaṃ vrajeyuḥ sarvabāndhavāḥ

पथि श्राद्धद्वयं कुर्यात्पूर्वोक्तविधिना खग । ततः शनैर्भूतले वै दक्षिणाशिरसं शवम

pathi śrāddhadvayaṃ kuryātpūrvoktavidhinā khaga / tataḥ śanairbhūtale vai dakṣiṇāśirasaṃ śavam

स्थापयित्वा चिताभूमौ पूर्वोक्तं श्राद्धमाचरेत । तृणकाष्ठतिलाज्यादि स्वयं निन्युः सुतादयः

sthāpayitvā citābhūmau pūrvoktaṃ śrāddhamācaret / tṛṇakāṣṭhatilājyādi svayaṃ ninyuḥ sutādayaḥ

शूद्रानीतैः कृतं कर्म सर्वं भवति निष्फलम । प्राचीनावीतिना भाव्यं दक्षिणाभिमुकेन च

śūdrānītaiḥ kṛtaṃ karma sarvaṃ bhavati niṣphalam / prācīnāvītinā bhāvyaṃ dakṣiṇābhimukena ca

वेदी तत्र प्रकर्तव्या यथाशास्त्रमथाण्डज । प्रतेवस्त्रं द्विधा कृत्वार्धेन तं छादयेत्ततः

vedī tatra prakartavyā yathāśāstramathāṇḍaja / pratevastraṃ dvidhā kṛtvārdhena taṃ chādayettataḥ

अर्धं श्मशानवासार्थं भूमावेव विनिः क्षिपेत । ततः पूर्वोक्तविधिना पिण्डं प्रेतकरे न्यसेत

ardhaṃ śmaśānavāsārthaṃ bhūmāveva viniḥ kṣipet / tataḥ pūrvoktavidhinā piṇḍaṃ pretakare nyaset

आज्येनाभ्यञ्जनं कार्यं सर्वाङ्गेषु शवस्य च । दाहमृत्योरन्तराले विधिः पिण्डस्य तं शृणु

ājyenābhyañjanaṃ kāryaṃ sarvāṅgeṣu śavasya ca / dāhamṛtyorantarāle vidhiḥ piṇḍasya taṃ śṛṇu

पूर्वोक्तैः पञ्चभिः पिण्डैः शवस्याहुतियोग्यता । अन्यथा चोपघाताच्च राक्षसाद्या भवन्ति हि

pūrvoktaiḥ pañcabhiḥ piṇḍaiḥ śavasyāhutiyogyatā / anyathā copaghātācca rākṣasādyā bhavanti hi

संमृज्य चोपलिप्याथ उल्लिख्योद्धृत्य वेदिकाम । अभ्युक्ष्योपसमाधाय वह्निं तत्र विधानतः

saṃmṛjya copalipyātha ullikhyoddhṛtya vedikām / abhyukṣyopasamādhāya vahniṃ tatra vidhānataḥ

पुष्पाक्षतैश्च संपूज्य देवं क्रव्यादसंज्ञकम । श्रौतेन तु विधानेन ह्याहिताग्निं दहेद्वुधः

puṣpākṣataiśca saṃpūjya devaṃ kravyādasaṃjñakam / śrautena tu vidhānena hyāhitāgniṃ dahedvudhaḥ

चण्डालाग्निं चिताग्निं च पतिताग्निं परित्यजेत । त्वं भूतकृज्जगद्योनिस्त्वं लोकपरिपालकः

caṇḍālāgniṃ citāgniṃ ca patitāgniṃ parityajet / tvaṃ bhūtakṛjjagadyonistvaṃ lokaparipālakaḥ

उपसंहर तस्मात्त्वमेनं स्वर्गं नयामृतम । इति क्रव्यादमभ्यर्च्य शरीराहुतिमाचरेत

upasaṃhara tasmāttvamenaṃ svargaṃ nayāmṛtam / iti kravyādamabhyarcya śarīrāhutimācaret

अर्धदग्धे तथा देहे दद्यादाज्याहुतिं ततः । अस्मात्त्वमधिजातो ऽसि त्वदयं जायतां पुनः

ardhadagdhe tathā dehe dadyādājyāhutiṃ tataḥ / asmāttvamadhijāto 'si tvadayaṃ jāyatāṃ punaḥ

असौ स्वर्गाय लोकाय स्वाहेत्युक्त्वा तु नामतः । एवमाज्याहुतिं दत्त्वा तिलमिश्रां समन्त्रकम

asau svargāya lokāya svāhetyuktvā tu nāmataḥ / evamājyāhutiṃ dattvā tilamiśrāṃ samantrakam

रोदितव्यं ततो गाढमेवं तस्य सुखं भवेत । दाहस्यानन्तरं तत्र कृत्वा सञ्चयनिक्रियाम

roditavyaṃ tato gāḍhamevaṃ tasya sukhaṃ bhavet / dāhasyānantaraṃ tatra kṛtvā sañcayanikriyām

प्रेतपिण्डं प्रदद्याच्च दाहार्तिशमनं खग । ततः प्रदक्षिणं कृक्त्वा चिताप्रस्थानवीक्षकाः

pretapiṇḍaṃ pradadyācca dāhārtiśamanaṃ khaga / tataḥ pradakṣiṇaṃ kṛktvā citāprasthānavīkṣakāḥ

कनिष्ठपूर्वाः स्नानार्थं गच्छेयुः सूक्तजापकाः । ततो जालसमीपे तु गत्वा प्रक्षाल्य चांशुकम

kaniṣṭhapūrvāḥ snānārthaṃ gaccheyuḥ sūktajāpakāḥ / tato jālasamīpe tu gatvā prakṣālya cāṃśukam

परिधाय पुनस्तच्च ब्रृयुस्तं पुरुषं प्रति । उदकं तु करिष्यामः सचैलं पुरुषास्ततः

paridhāya punastacca brṛyustaṃ puruṣaṃ prati / udakaṃ tu kariṣyāmaḥ sacailaṃ puruṣāstataḥ

कुरुध्वमित्येव वदेच्छतवर्षावरे मृते । पुत्राद्या वृद्धपूर्वास्ते एकवस्त्राः शिखां विना

kurudhvamityeva vadecchatavarṣāvare mṛte / putrādyā vṛddhapūrvāste ekavastrāḥ śikhāṃ vinā

प्राचीनावीतिनः सर्वे विशेयुर्मौनिनो जलम । अपनः शोशुचदघमनेन पितृदिङ्मुखाः

prācīnāvītinaḥ sarve viśeyurmaunino jalam / apanaḥ śośucadaghamanena pitṛdiṅmukhāḥ

जलावघट्टनं चव न कुर्युः स्नानकारकाः । ततस्तटे समागत्य शिखां बद्ध्वा ऋजून कुशान

jalāvaghaṭṭanaṃ cava na kuryuḥ snānakārakāḥ / tatastaṭe samāgatya śikhāṃ baddhvā ṛjūn kuśān

दक्षिणाग्रहस्तयोस्तु कृत्वाथ सतिलं जलम । आदायाञ्जलिना याम्यां दुः खी पैतृकतीर्थतः

dakṣiṇāgrahastayostu kṛtvātha satilaṃ jalam / ādāyāñjalinā yāmyāṃ duḥ khī paitṛkatīrthataḥ

एकवारं त्रिवारं वा दशवारमथापि वा । भूमावश्मनि वा सर्वे क्षिपेयुर्वाग्यताः खग

ekavāraṃ trivāraṃ vā daśavāramathāpi vā / bhūmāvaśmani vā sarve kṣipeyurvāgyatāḥ khaga

तृप्यन्तु तृप्यतां वापि तर्पयाम्युपतिष्ठताम । प्रेतैतदमुकगोत्रेत्युक्तेष्वेवं समुच्चरेत

tṛpyantu tṛpyatāṃ vāpi tarpayāmyupatiṣṭhatām / pretaitadamukagotretyukteṣvevaṃ samuccaret

जलाञ्जलौ कृते पश्चाद्विधेयं दन्तधावनम । त्यजन्ति गोत्रिणः सर्वे दिनानि नव काश्यप

jalāñjalau kṛte paścādvidheyaṃ dantadhāvanam / tyajanti gotriṇaḥ sarve dināni nava kāśyapa

तत उत्तीर्योदकाद्वै वस्त्राणि परिधाय च । स्नानवस्त्रं सकृत्पीड्य विशेयुः शुचिभूतले

tata uttīryodakādvai vastrāṇi paridhāya ca / snānavastraṃ sakṛtpīḍya viśeyuḥ śucibhūtale

अश्रुपातं न कुर्वीत दत्त्वा दाहजलाञ्जलिम । श्लेष्माश्रु बान्धवैर्मुक्तं प्रेतो भुङ्क्ते यतो ऽवशः

aśrupātaṃ na kurvīta dattvā dāhajalāñjalim / śleṣmāśru bāndhavairmuktaṃ preto bhuṅkte yato 'vaśaḥ

अतो न रोदितव्यं हि क्रियाः कार्याः स्वशक्तितः । ततस्तेषूपविष्टेषु पुराणज्ञः सुकृत्स्वकः

ato na roditavyaṃ hi kriyāḥ kāryāḥ svaśaktitaḥ / tatasteṣūpaviṣṭeṣu purāṇajñaḥ sukṛtsvakaḥ

शोकापनोदं कुर्वीत संसारानित्यतां ब्रुवन । मानुष्ये कदलीस्तन्भे असारे सारमार्गणम

śokāpanodaṃ kurvīta saṃsārānityatāṃ bruvan / mānuṣye kadalīstanbhe asāre sāramārgaṇam

करोति यः स संमूढो जलबुद्वद्रसन्निभे । पञ्चधा संभृतः कायो यदि पञ्चत्वमागतः

karoti yaḥ sa saṃmūḍho jalabudvadrasannibhe / pañcadhā saṃbhṛtaḥ kāyo yadi pañcatvamāgataḥ

कर्मभिः स्वशरीरोत्थैस्तत्र का परिदेवना । गन्त्री वसुमती नाशमुदधिर्दैवतानि च

karmabhiḥ svaśarīrotthaistatra kā paridevanā / gantrī vasumatī nāśamudadhirdaivatāni ca

फेनप्रख्यः कथं नाशं मर्त्यलोको न यास्यति । एवं संश्रावयेत्तत्र मृदुशाद्वलसंस्थितान

phenaprakhyaḥ kathaṃ nāśaṃ martyaloko na yāsyati / evaṃ saṃśrāvayettatra mṛduśādvalasaṃsthitān

ते ऽयि संश्रुत्य गच्छेयुर्गृहं बालपुरः सराः । विदश्य र्निबपत्राणि नियता द्वारि वेश्मनः

te 'yi saṃśrutya gaccheyurgṛhaṃ bālapuraḥ sarāḥ / vidaśya rnibapatrāṇi niyatā dvāri veśmanaḥ

आचम्य वह्निसलिलं गोमयं गौरसर्षपान । दूर्वाप्रवालं वृषभमन्यदप्यथ मङ्गलम

ācamya vahnisalilaṃ gomayaṃ gaurasarṣapān / dūrvāpravālaṃ vṛṣabhamanyadapyatha maṅgalam

प्रविशेयुः समालभ्य कृत्वाश्मनि पदं शनैः । श्रौतेन तु विधानेन आहिताग्निं देहद्वधः

praviśeyuḥ samālabhya kṛtvāśmani padaṃ śanaiḥ / śrautena tu vidhānena āhitāgniṃ dehadvadhaḥ

ऊनद्विवर्षं निखनेन्न कुर्यादुदकं ततः । योषित्पतिव्रता या स्याद्भर्तारं यानुगच्छति

ūnadvivarṣaṃ nikhanenna kuryādudakaṃ tataḥ / yoṣitpativratā yā syādbhartāraṃ yānugacchati

प्रयोग पूर्वं भर्तारं नमस्कृत्यारुहेच्चितिम । चितिभ्रष्टा तु या मोहात्सा प्राजापत्यमाचरेत

prayoga pūrvaṃ bhartāraṃ namaskṛtyāruheccitim / citibhraṣṭā tu yā mohātsā prājāpatyamācaret

तिस्रः कोट्योर्धकोटी य यानि लोमानि मानुषे । तावत्कालं वसेत्स्वर्गे भर्तारं यानुगच्छति

tisraḥ koṭyordhakoṭī ya yāni lomāni mānuṣe / tāvatkālaṃ vasetsvarge bhartāraṃ yānugacchati

व्यालग्राही यथा व्यालं बिलादुद्धरते बलात । तद्वदुद्धृत्य सा नारी तेनैव सह मोदते

vyālagrāhī yathā vyālaṃ bilāduddharate balāt / tadvaduddhṛtya sā nārī tenaiva saha modate

तत्र सा भर्तृपरमा स्तूयमानाप्सरोगणैः । क्रीडते पतिना सार्धं यावदिन्द्राश्चतुर्दश

tatra sā bhartṛparamā stūyamānāpsarogaṇaiḥ / krīḍate patinā sārdhaṃ yāvadindrāścaturdaśa

ब्रह्मघ्नो वा कृघ्नो वा मित्त्रिघ्नो वा भवेत्पतिः । पुनात्यविधवा नारी तमादाय मृता तु या

brahmaghno vā kṛghno vā mittrighno vā bhavetpatiḥ / punātyavidhavā nārī tamādāya mṛtā tu yā

मृते भर्तरि या नारी समारोहेद्धुताशनम । सारन्धतीसमाचारा स्वर्गलोके महीयते

mṛte bhartari yā nārī samāroheddhutāśanam / sārandhatīsamācārā svargaloke mahīyate

यावच्चाग्नौ मृते पत्यौ स्त्री नात्मानं प्रदाहयेत । तावन्न मुच्यते सा हि स्त्रीशरीरात्कथञ्चन

yāvaccāgnau mṛte patyau strī nātmānaṃ pradāhayet / tāvanna mucyate sā hi strīśarīrātkathañcana

मातृकं पैतृकं चैव यत्र चैव प्रदीयते । कुलत्रयं पुनात्येषा भर्तारं यानुगच्छति

mātṛkaṃ paitṛkaṃ caiva yatra caiva pradīyate / kulatrayaṃ punātyeṣā bhartāraṃ yānugacchati

आर्तार्ते मुदिते हृष्टा प्रोषिते मलिना कृशा । मृते म्रियेत या पत्यौ सा स्त्री ज्ञेया पतिव्रता

ārtārte mudite hṛṣṭā proṣite malinā kṛśā / mṛte mriyeta yā patyau sā strī jñeyā pativratā

पृथक चितां समारुह्य न प्रिया गन्तुमर्हति । क्षत्त्रियाद्याः सवर्णाश्च आरोहेयुरपीह ताः

pṛthak citāṃ samāruhya na priyā gantumarhati / kṣattriyādyāḥ savarṇāśca āroheyurapīha tāḥ

चाण्डालीमवधिं कृत्वा ब्राह्मणीतः समो विधिः । अगर्भिणीनां सर्वासामबालताक्मे(का)नामपि

cāṇḍālīmavadhiṃ kṛtvā brāhmaṇītaḥ samo vidhiḥ / agarbhiṇīnāṃ sarvāsāmabālatākme(kā)nāmapi

दहनस्य विधिः प्रोक्तः सामान्येन मया खग । विशेषमपि तस्यास्य कञ्चित्किं श्रोतुमिच्छति

dahanasya vidhiḥ proktaḥ sāmānyena mayā khaga / viśeṣamapi tasyāsya kañcitkiṃ śrotumicchati

गरुड उवाच । प्रोषिते तु मृते स्वामिन्यस्थ्निनाशमुपेयुषि । कथं दाहः प्रकर्तव्यस्तन्मे वद जगत्पते

garuḍa uvāca / proṣite tu mṛte svāminyasthnināśamupeyuṣi / kathaṃ dāhaḥ prakartavyastanme vada jagatpate

श्रीकृष्ण उवाच । अस्थीनि चेन्न लभ्यन्ते प्रोषितस्य नरस्य च । तेषाञ्च हि गतिस्थानं विधानं कथयाम्यहम

śrīkṛṣṇa uvāca / asthīni cenna labhyante proṣitasya narasya ca / teṣāñca hi gatisthānaṃ vidhānaṃ kathayāmyaham

शृणु तार्क्ष्य परं गोप्यं पत्युर्दुर्मरणेषु यत । लङ्घनैर्ये मृता जीवां दंष्ट्रिभिश्चाभिघातिताः

śṛṇu tārkṣya paraṃ gopyaṃ patyurdurmaraṇeṣu yat / laṅghanairye mṛtā jīvāṃ daṃṣṭribhiścābhighātitāḥ

कण्ठग्रहे विलग्नानां क्षीणानां तुण्डघातिनाम । विषाग्निवृषविप्रेभ्यो विषूच्या चात्मघातकाः

kaṇṭhagrahe vilagnānāṃ kṣīṇānāṃ tuṇḍaghātinām / viṣāgnivṛṣaviprebhyo viṣūcyā cātmaghātakāḥ

पतनोद्बन्धनजलैर्मृतानां शृणु संस्थितिम । सर्पव्याघ्रैः शृङ्गिभिश्च उपसर्गोपलोदकैः

patanodbandhanajalairmṛtānāṃ śṛṇu saṃsthitim / sarpavyāghraiḥ śṛṅgibhiśca upasargopalodakaiḥ

ब्राह्मणैः श्वापदैश्चैव पतनैर्वृक्षवैद्युतैः । नखैर्लोहैर्गिरेः पातैर्भित्तिपातैर्भृगोस्तथा

brāhmaṇaiḥ śvāpadaiścaiva patanairvṛkṣavaidyutaiḥ / nakhairlohairgireḥ pātairbhittipātairbhṛgostathā

कट्वायामन्तरिक्षे च चौरचाण्डालतस्तथा । उदक्याशुनकीशूद्ररजकादिविभूषिताः

kaṭvāyāmantarikṣe ca cauracāṇḍālatastathā / udakyāśunakīśūdrarajakādivibhūṣitāḥ

ऊर्ध्वोचछिष्टाधरोच्छिष्टोभयोच्छिष्टास्तु ये मृताः । शस्त्रघातैर्मृता ये चास्यश्वस्पृष्टास्तथैव च

ūrdhvocachiṣṭādharocchiṣṭobhayocchiṣṭāstu ye mṛtāḥ / śastraghātairmṛtā ye cāsyaśvaspṛṣṭāstathaiva ca

तत्तु दुर्मरणं ज्ञेयं यच्च जातं विधैं विना । तेन पापेन नरकान भुक्त्वा प्रेतत्वभागिनः

tattu durmaraṇaṃ jñeyaṃ yacca jātaṃ vidhaiṃ vinā / tena pāpena narakān bhuktvā pretatvabhāginaḥ

न तेषां कारयेद्दाहं सूतकं नोदकक्रियाम । न विधानं मृताद्यञ्च न कुर्या दौर्ध्वदैहिकम

na teṣāṃ kārayeddāhaṃ sūtakaṃ nodakakriyām / na vidhānaṃ mṛtādyañca na kuryā daurdhvadaihikam

न पिण्डदानं कर्तव्यं प्रमादाच्चेत्करोति हि । नोपतिष्ठति तत्सर्वमन्तरिक्षे विनश्यति

na piṇḍadānaṃ kartavyaṃ pramādāccetkaroti hi / nopatiṣṭhati tatsarvamantarikṣe vinaśyati

अतस्तस्य सुतैः पौत्त्रैः सपिण्डैः शुभमिच्छुभिः । नारायणबलिः कार्यो लोकगर्हाभिया खग

atastasya sutaiḥ pauttraiḥ sapiṇḍaiḥ śubhamicchubhiḥ / nārāyaṇabaliḥ kāryo lokagarhābhiyā khaga

तथा तेषां भवेच्छौचं नान्यथेत्यब्रवीद्यमः । कृते नारायणबलावौर्ध्वदेहिकयोग्यता

tathā teṣāṃ bhavecchaucaṃ nānyathetyabravīdyamaḥ / kṛte nārāyaṇabalāvaurdhvadehikayogyatā

तस्य सुद्धिकरं कर्म तद्भवेन्न तदन्यथा । नारायणबलिं सम्यक तीर्थे सर्वं प्रक्पयेत

tasya suddhikaraṃ karma tadbhavenna tadanyathā / nārāyaṇabaliṃ samyak tīrthe sarvaṃ prakpayet

कृष्णाग्रे कारयेद्बिप्रैर्येन पूतो भवेन्नरः । पूर्वन्तु तर्पणं कार्यं विप्रैः पौराणवैदिकैः

kṛṣṇāgre kārayedbiprairyena pūto bhavennaraḥ / pūrvantu tarpaṇaṃ kāryaṃ vipraiḥ paurāṇavaidikaiḥ

सर्वौषध्यक्षतैर्मिश्रैर्विष्णुमुद्दिश्य तर्पयेत । कार्यं पुरुषसूक्तेन मन्त्रैर्वा वैष्णवैरपि

sarvauṣadhyakṣatairmiśrairviṣṇumuddiśya tarpayet / kāryaṃ puruṣasūktena mantrairvā vaiṣṇavairapi

दक्षिणाभिमुखो भूत्वा प्रेतं विष्णुमिति स्मरन । अनादिनिधनो देवः शङ्खचक्रगदाधरः

dakṣiṇābhimukho bhūtvā pretaṃ viṣṇumiti smaran / anādinidhano devaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ

अक्षयः पुण्डरीकाक्षः प्रेतमोक्षप्रदो भव । तर्पणस्यावसाने स्याद्वीतरागो विमत्सरः

akṣayaḥ puṇḍarīkākṣaḥ pretamokṣaprado bhava / tarpaṇasyāvasāne syādvītarāgo vimatsaraḥ

जितेन्द्रियमना भूत्वा शुचिष्मान्धर्मतत्परः । भक्त्या तत्र प्रकुर्वीत श्राद्धान्येकादशैव तु

jitendriyamanā bhūtvā śuciṣmāndharmatatparaḥ / bhaktyā tatra prakurvīta śrāddhānyekādaśaiva tu

सर्वकर्मविधाने एकैकाग्रे समाहितः । तोयव्रीहियवान्दद्याद्गोधूमांश्च प्रियङ्गवः

sarvakarmavidhāne ekaikāgre samāhitaḥ / toyavrīhiyavāndadyādgodhūmāṃśca priyaṅgavaḥ

हविष्यान्नं शुभं मुद्रां छत्रोष्णीषे च दापयेत । दापयेत्सर्वसंस्यानि क्षीरं क्षौद्रसमान्वितम

haviṣyānnaṃ śubhaṃ mudrāṃ chatroṣṇīṣe ca dāpayet / dāpayetsarvasaṃsyāni kṣīraṃ kṣaudrasamānvitam

वस्त्रोपानहसंयुक्तं दद्यादष्टविधं पदम । द्पयेत्सर्वपापेभ्यो न कुर्यात्पङ्क्तिवञ्चनम

vastropānahasaṃyuktaṃ dadyādaṣṭavidhaṃ padam / dpayetsarvapāpebhyo na kuryātpaṅktivañcanam

भूमौ स्थितेषु पिण्डेषु गन्धपुष्पाक्षतान्वितम । दातव्यं सर्वंविप्रेभ्यो वेदशास्त्रविधानतः

bhūmau sthiteṣu piṇḍeṣu gandhapuṣpākṣatānvitam / dātavyaṃ sarvaṃviprebhyo vedaśāstravidhānataḥ

शङ्खे खड्गे ऽथ वा ताम्रे तर्पणञ्च पृथक्पृथक । ध्यानधारणसंयुक्तो जानुभ्यामवनीं गतः

śaṅkhe khaḍge 'tha vā tāmre tarpaṇañca pṛthakpṛthak / dhyānadhāraṇasaṃyukto jānubhyāmavanīṃ gataḥ

ऋचा वै दापयेदर्घमर्घोद्दिष्टं पृथक्पृथक । ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च यमः प्रेतश्च पञ्चमः

ṛcā vai dāpayedarghamarghoddiṣṭaṃ pṛthakpṛthak / brahmā viṣṇuśca rudraśca yamaḥ pretaśca pañcamaḥ

पृथक्कुम्भे ततः स्थाप्याः पञ्चरत्नसमन्विताः । वस्त्रयज्ञोपवीतानि पृथङ्मुद्गाः पदानि च

pṛthakkumbhe tataḥ sthāpyāḥ pañcaratnasamanvitāḥ / vastrayajñopavītāni pṛthaṅmudgāḥ padāni ca

पञ्च श्राद्धानि कुर्वीत देवतानां यथाविधि । जलधारां ततः कुर्यात्पिण्डेपिण्डे पृथक्पृथक

pañca śrāddhāni kurvīta devatānāṃ yathāvidhi / jaladhārāṃ tataḥ kuryātpiṇḍepiṇḍe pṛthakpṛthak

शङ्खे वा ताम्रपात्रे वा अलाभे मृन्मये पि वा । तिलोदकं समादाय सर्वोषधिमसन्वितम

śaṅkhe vā tāmrapātre vā alābhe mṛnmaye pi vā / tilodakaṃ samādāya sarvoṣadhimasanvitam

ताम्रपात्रं तिलैः पूर्णं सहिरण्यं सदक्षिणम । दद्याद्ब्राह्मणमुख्याय पददानं तथैच

tāmrapātraṃ tilaiḥ pūrṇaṃ sahiraṇyaṃ sadakṣiṇam / dadyādbrāhmaṇamukhyāya padadānaṃ tathaica

यमोद्देशेतिलांल्लौहं ततो दद्याच्च दक्षिणाम । एवं विष्णुबलिं दत्त्वा यथाशक्त्या विधानतः

yamoddeśetilāṃllauhaṃ tato dadyācca dakṣiṇām / evaṃ viṣṇubaliṃ dattvā yathāśaktyā vidhānataḥ

समुद्धरति तत्क्षिप्रं नात्र कार्या विचारण नागदंशान्मृतो यस्तु विशेषस्तन्तु मे शृणु

samuddharati tatkṣipraṃ nātra kāryā vicāraṇa nāgadaṃśānmṛto yastu viśeṣastantu me śṛṇu

सुवर्णभारनिष्पन्नं नागं कृत्वा तथैव गाम । विप्राय दत्त्वा विधिवत्पितुरानृण्यमाप्नुयात

suvarṇabhāraniṣpannaṃ nāgaṃ kṛtvā tathaiva gām / viprāya dattvā vidhivatpiturānṛṇyamāpnuyāt

एवं सर्पबलिं दत्त्वा सर्पदोषाद्विमुच्यते । पश्चात्पुत्तलकं कार्यं सर्वोषधिसमन्वितम

evaṃ sarpabaliṃ dattvā sarpadoṣādvimucyate / paścātputtalakaṃ kāryaṃ sarvoṣadhisamanvitam

पलाशस्य च वृन्तानां विभागं शृणु काश्यप । कृष्णाजिनं समास्तीर्य कुशैश्च पुरुषाकृतिम

palāśasya ca vṛntānāṃ vibhāgaṃ śṛṇu kāśyapa / kṛṣṇājinaṃ samāstīrya kuśaiśca puruṣākṛtim

शतत्रयेण षष्ट्या च वृन्तैः प्रोक्तो ऽस्थिसञ्चयः । विन्यस्य तानि वृन्तानि अङ्गेष्वेषु पृथक पृथक

śatatrayeṇa ṣaṣṭyā ca vṛntaiḥ prokto 'sthisañcayaḥ / vinyasya tāni vṛntāni aṅgeṣveṣu pṛthak pṛthak

चत्वारिंशच्छिरोभागे ग्रीवायां दश विन्यसेत । विंशत्युरः स्थले दद्याद्विंशतिञ्जठरे तथा

catvāriṃśacchirobhāge grīvāyāṃ daśa vinyaset / viṃśatyuraḥ sthale dadyādviṃśatiñjaṭhare tathā

बाहुद्वये शतं दद्यात्कटिदेशे च विंशतिम । ऊरुद्वये शतञ्चापि त्रिंशज्जङ्घाद्वये न्यसेत

bāhudvaye śataṃ dadyātkaṭideśe ca viṃśatim / ūrudvaye śatañcāpi triṃśajjaṅghādvaye nyaset

दद्याच्चतुष्टयं शिश्ने षड दद्याद्वृषाणद्वये । दश पादाङ्गुलीभागे एवमस्थीनि विन्यसेत

dadyāccatuṣṭayaṃ śiśne ṣaḍ dadyādvṛṣāṇadvaye / daśa pādāṅgulībhāge evamasthīni vinyaset

नारिकेलं शिरः स्थानें तुम्बं दद्याच्च तालुके । पञ्चरत्नं मुखे दद्याज्जिह्वायां कदलीफलम

nārikelaṃ śiraḥ sthāneṃ tumbaṃ dadyācca tāluke / pañcaratnaṃ mukhe dadyājjihvāyāṃ kadalīphalam

अन्त्रेषु नालिकं तद्याद्वालुकाङ्घ्राणे एव च । वसायां मृत्तिकां दद्याद्धरितालमनः शिलाः

antreṣu nālikaṃ tadyādvālukāṅghrāṇe eva ca / vasāyāṃ mṛttikāṃ dadyāddharitālamanaḥ śilāḥ

पारदं रेतसः स्थाने पुरीषे पित्तलं तथा । मनः शिला तथा गात्रे तिलपक्वन्तु सन्धिषु

pāradaṃ retasaḥ sthāne purīṣe pittalaṃ tathā / manaḥ śilā tathā gātre tilapakvantu sandhiṣu

यवपिष्टं यथा मांसे मधु शोणितमेव च । केशेषु च जटाजूटं त्वचायाञ्च मृगत्वचम

yavapiṣṭaṃ yathā māṃse madhu śoṇitameva ca / keśeṣu ca jaṭājūṭaṃ tvacāyāñca mṛgatvacam

कर्णयोस्तालपत्रञ्च स्तनयोश्चैव गुञ्जिकाः । नासायां शतपत्रञ्च कमलं नाभिमण्डले

karṇayostālapatrañca stanayoścaiva guñjikāḥ / nāsāyāṃ śatapatrañca kamalaṃ nābhimaṇḍale

वृन्ताकं वृषणद्वन्द्वे लिङ्गे स्याद्गृञ्जनं शुभम । घृतं नाभ्यां प्रदेयं स्यात्कौ पीने च त्रपुस्मृतम

vṛntākaṃ vṛṣaṇadvandve liṅge syādgṛñjanaṃ śubham / ghṛtaṃ nābhyāṃ pradeyaṃ syātkau pīne ca trapusmṛtam

मौक्तिकं स्तनयोर्मूर्ध्नि कुङ्कुमेव विलेपनम । कर्पूरागुरुधूपैश्च शुभैर्माल्यैः सुगन्धिभिः

mauktikaṃ stanayormūrdhni kuṅkumeva vilepanam / karpūrāgurudhūpaiśca śubhairmālyaiḥ sugandhibhiḥ

परिधानं पट्टसूत्रंहृदये चैव विन्यसेत । ऋद्धिवृद्धी भुजौ द्वौ च चक्षुर्भ्याञ्च कपर्दकम

paridhānaṃ paṭṭasūtraṃhṛdaye caiva vinyaset / ṛddhivṛddhī bhujau dvau ca cakṣurbhyāñca kapardakam

दन्तेषु दाडिमीबीजान्यङ्गुलीषु च चम्पकम । सिन्दूरं नेत्रकोणे च ताम्बूलाद्युपहारकम

danteṣu dāḍimībījānyaṅgulīṣu ca campakam / sindūraṃ netrakoṇe ca tāmbūlādyupahārakam

सर्वौषदियुतं प्रेतं कृत्वा पूजां यथोदिताम । साग्निके चापि विधिना यज्ञपात्रं न्यस्येत्क्रमात

sarvauṣadiyutaṃ pretaṃ kṛtvā pūjāṃ yathoditām / sāgnike cāpi vidhinā yajñapātraṃ nyasyetkramāt

स्त्रियः पुनन्तु म शिर इमं मे वरुणेन च । प्रेतस्य पावनं कृत्वा शालग्रामशिलोदकैः

striyaḥ punantu ma śira imaṃ me varuṇena ca / pretasya pāvanaṃ kṛtvā śālagrāmaśilodakaiḥ

विष्णुमुद्दिश्य दातव्या सुशीला गौः पयस्विनी । तिला लौहं हिरण्यञ्च कर्पासं लवणं तथा

viṣṇumuddiśya dātavyā suśīlā gauḥ payasvinī / tilā lauhaṃ hiraṇyañca karpāsaṃ lavaṇaṃ tathā

सप्तधान्यं क्षितिर्गाव एकैकं पावनं स्मृतम । तिलपात्रं ततो दद्यात्पददानं तथैव च

saptadhānyaṃ kṣitirgāva ekaikaṃ pāvanaṃ smṛtam / tilapātraṃ tato dadyātpadadānaṃ tathaiva ca

कर्तव्यं वैष्णवं श्राद्धं प्रेतमुक्त्यर्थमात्मनः । प्रेतमोक्षं ततः कुर्याद्धृदि विष्णुं प्रकल्प्यच

kartavyaṃ vaiṣṇavaṃ śrāddhaṃ pretamuktyarthamātmanaḥ / pretamokṣaṃ tataḥ kuryāddhṛdi viṣṇuṃ prakalpyaca

एवं पुत्तलकं कृत्वा दाहयेद्विधिपूर्वकम । तच्छ्रुद्धये तु संस्कर्ता पुत्रादिर्निष्कृतिं चरेत

evaṃ puttalakaṃ kṛtvā dāhayedvidhipūrvakam / tacchruddhaye tu saṃskartā putrādirniṣkṛtiṃ caret

त्रीन्कृच्छ्रान्षड्द्वादश च तथा पञ्चदशापि च । प्रायश्चित्तनिमित्तानुसारेण विप्रवत्स्मृतः

trīnkṛcchrānṣaḍdvādaśa ca tathā pañcadaśāpi ca / prāyaścittanimittānusāreṇa vipravatsmṛtaḥ

अशक्तौ गोहिरण्यादि प्रत्याम्नायं चरेदपि । आत्मनो ऽनधिकारित्वे शुद्धिमेवं चरेद्वुन्धः

aśaktau gohiraṇyādi pratyāmnāyaṃ caredapi / ātmano 'nadhikāritve śuddhimevaṃ caredvundhaḥ

अशुद्धेन तु यद्दत्तमुद्दिश्याशुद्धिमेव च । नोपतिष्ठति तत्सर्वमन्तरिक्षे विनश्यति

aśuddhena tu yaddattamuddiśyāśuddhimeva ca / nopatiṣṭhati tatsarvamantarikṣe vinaśyati

शुद्धिं सम्पाद्य कर्तव्यं दहनाद्यौर्ध्वदेहिकम । अकृत्वा निष्कृतिं यस्तु कुरुते दहनादिकम

śuddhiṃ sampādya kartavyaṃ dahanādyaurdhvadehikam / akṛtvā niṣkṛtiṃ yastu kurute dahanādikam

मतिपूर्वममत्या च क्रमात्तनिष्कृतिं शृणु । कृत्वाग्निमुदकं स्नानं स्पर्शनं वहनं कथाम

matipūrvamamatyā ca kramāttaniṣkṛtiṃ śṛṇu / kṛtvāgnimudakaṃ snānaṃ sparśanaṃ vahanaṃ kathām

रज्जुच्छेदाश्रुपातञ्च तप्तकृच्छ्रेण शुध्यति । एषामन्यतमं प्रेतं यो वहेत्तु देहत वा

rajjucchedāśrupātañca taptakṛcchreṇa śudhyati / eṣāmanyatamaṃ pretaṃ yo vahettu dehata vā

कटोदकक्रियां कृत्वा कृच्छ्र सान्तपनं चरेत । निमित्ते लघुनि स्वल्पं महन्महति कल्पयेत

kaṭodakakriyāṃ kṛtvā kṛcchra sāntapanaṃ caret / nimitte laghuni svalpaṃ mahanmahati kalpayet

गरुड उवाच । कृच्छ्रस्य तप्तकृच्छ्रस्य तथा सान्तपनस्य च । लक्षणं ब्रूहि मे स्वामिंस्त्रयाणामपि सुव्रत

garuḍa uvāca / kṛcchrasya taptakṛcchrasya tathā sāntapanasya ca / lakṣaṇaṃ brūhi me svāmiṃstrayāṇāmapi suvrata

श्रीकृष्ण उवाच । त्र्यहं प्रातस्त्र्यहं सायं त्र्यहमद्यादयाचितम । उपवासस्त्र्यहञ्चैव एष कृच्छ्र उदाहृतः

śrīkṛṣṇa uvāca / tryahaṃ prātastryahaṃ sāyaṃ tryahamadyādayācitam / upavāsastryahañcaiva eṣa kṛcchra udāhṛtaḥ

तप्तक्षीरघृताम्बूनामेकैकं प्रत्यहं पिबेत । एकरात्रोपवासश्च तप्तकृच्छ्र उदाहृतः

taptakṣīraghṛtāmbūnāmekaikaṃ pratyahaṃ pibet / ekarātropavāsaśca taptakṛcchra udāhṛtaḥ

गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम । जग्ध्वा परे ऽह्न्युपवसेत्कृच्छ्रं सान्तपनञ्चरन

gomūtraṃ gomayaṃ kṣīraṃ dadhi sarpiḥ kuśodakam / jagdhvā pare 'hnyupavasetkṛcchraṃ sāntapanañcaran

मया ते ऽयं समाख्यातो दुर्मृतस्य विधिः खग । तदा मृतं विजानीयाद्दीपनिर्वाणमागतः

mayā te 'yaṃ samākhyāto durmṛtasya vidhiḥ khaga / tadā mṛtaṃ vijānīyāddīpanirvāṇamāgataḥ

अग्निदाहं ततः कुर्यात्सूतकञ्च दिनत्रयम । दशाहं गर्तपिणाडञ्च कर्तव्यं प्रेतपूर्वकम

agnidāhaṃ tataḥ kuryātsūtakañca dinatrayam / daśāhaṃ gartapiṇāḍañca kartavyaṃ pretapūrvakam

एवं विधिं ततः कुर्यात्ततः प्रेतश्च मुक्तिभाक । मृतभ्रान्त्या प्रतिकृतेः कृते दाहे स वै यदि

evaṃ vidhiṃ tataḥ kuryāttataḥ pretaśca muktibhāk / mṛtabhrāntyā pratikṛteḥ kṛte dāhe sa vai yadi

आयाति तेन कर्तव्यं मज्जनं घृकुण्डके । जातकर्मादिसंस्काराः कर्तव्याः पुनरेव तु

āyāti tena kartavyaṃ majjanaṃ ghṛkuṇḍake / jātakarmādisaṃskārāḥ kartavyāḥ punareva tu

ऊढामेव स्वकां भार्यामुद्वहेद्विधिवत्पुमान । वर्षे पञ्चदशे पक्षिन द्वादशे वा गते सति

ūḍhāmeva svakāṃ bhāryāmudvahedvidhivatpumān / varṣe pañcadaśe pakṣin dvādaśe vā gate sati

अज्ञातस्य प्रोषितस्य कृत्वा प्रतिकृतिं दहेत । रजस्वलासूतिकयोर्विशेषं मरणे शृणु

ajñātasya proṣitasya kṛtvā pratikṛtiṃ dahet / rajasvalāsūtikayorviśeṣaṃ maraṇe śṛṇu

सूतिकायां मृतायान्तु एवं कुर्वन्ति याज्ञिकाः । कुम्भे सलिलमादाय पञ्चगव्यं तथैव च

sūtikāyāṃ mṛtāyāntu evaṃ kurvanti yājñikāḥ / kumbhe salilamādāya pañcagavyaṃ tathaiva ca

पुण्याभिरभिमन्त्र्यापो वाचा शुद्धिं लभेत्ततः । शतसूर्पोदकेनादौ स्नापयित्वा यथाविधि

puṇyābhirabhimantryāpo vācā śuddhiṃ labhettataḥ / śatasūrpodakenādau snāpayitvā yathāvidhi

तेनैव स्नापयित्वा तु दाहं कुर्यात्स्वगेश्वर । पञ्चभिः स्नापयित्वा तु गव्यैः प्रेतां रजस्वलाम

tenaiva snāpayitvā tu dāhaṃ kuryātsvageśvara / pañcabhiḥ snāpayitvā tu gavyaiḥ pretāṃ rajasvalām

वस्त्रान्तराकृतिं कृत्वा दाहयेद्विधिपूर्वकम । मृतस्य पञ्चके दाहविधिं वच्मि शृणुष्व मे

vastrāntarākṛtiṃ kṛtvā dāhayedvidhipūrvakam / mṛtasya pañcake dāhavidhiṃ vacmi śṛṇuṣva me

आदौ कृत्वा धनिष्ठार्धमेतन्नक्षत्रपञ्चकम । रेवत्यन्तं सदा दूष्यमशुभं सर्वदा भवेत

ādau kṛtvā dhaniṣṭhārdhametannakṣatrapañcakam / revatyantaṃ sadā dūṣyamaśubhaṃ sarvadā bhavet

दाहस्तत्र न कर्तव्यो विषादः सर्वजन्तुषु । न जलं दीयते तेषु अशुभं सर्वदा भवेत

dāhastatra na kartavyo viṣādaḥ sarvajantuṣu / na jalaṃ dīyate teṣu aśubhaṃ sarvadā bhavet

पञ्चकानन्तरं सर्वं कार्यं कर्तव्यमन्यथा । पुत्त्राणां गोत्रिणां तस्य सन्तापो ऽप्युपजायते

pañcakānantaraṃ sarvaṃ kāryaṃ kartavyamanyathā / puttrāṇāṃ gotriṇāṃ tasya santāpo 'pyupajāyate

गृहे हानिर्भवत्येव ऋक्षेष्वेषु मृतस्य च । अथ वा ऋक्षमद्ये च दाहस्तु विधिपूर्वकः

gṛhe hānirbhavatyeva ṛkṣeṣveṣu mṛtasya ca / atha vā ṛkṣamadye ca dāhastu vidhipūrvakaḥ

क्रियते मानुषाणान्तु स वा आहुतिपूर्वकः । विप्रैर्विधिरतः कार्यो मन्त्रैस्तु विधिपूर्वकम

kriyate mānuṣāṇāntu sa vā āhutipūrvakaḥ / viprairvidhirataḥ kāryo mantraistu vidhipūrvakam

शवस्थानसमीपे तु क्षेप्तव्याः पुत्तलास्ततः । दर्भकॢप्तास्तु चत्वार ऋक्षमन्त्राभिमन्त्रिताः

śavasthānasamīpe tu kṣeptavyāḥ puttalāstataḥ / darbhakḷptāstu catvāra ṛkṣamantrābhimantritāḥ

ततो दाहः प्रकर्तव्यस्तैश्च पुत्तलकैः सह । सूतकान्ते तदा पुत्त्रैः कार्यं शान्तिकपौष्टिकम

tato dāhaḥ prakartavyastaiśca puttalakaiḥ saha / sūtakānte tadā puttraiḥ kāryaṃ śāntikapauṣṭikam

पञ्चकेषु मृतो यो ऽसौ न सतिं लभते नरः । तिलान गाञ्च सुवर्णञ्च तमुद्दिश्य घृतं ददेत

pañcakeṣu mṛto yo 'sau na satiṃ labhate naraḥ / tilān gāñca suvarṇañca tamuddiśya ghṛtaṃ dadet

विप्राणां दापयेद्दानं सर्वविघ्नविनाशनम । भोजनोपानहौच्छत्त्रं हेममुद्रा च वाससी

viprāṇāṃ dāpayeddānaṃ sarvavighnavināśanam / bhojanopānahaucchattraṃ hemamudrā ca vāsasī

दक्षिणा दीयते विप्रे पातकस्य प्रमोचनः । मयाते ऽयं समाख्यातो विधिः पञ्चहरः स्थितः । संयमिन्यां यथायानं यथावर्षं मृतक्रिया

dakṣiṇā dīyate vipre pātakasya pramocanaḥ / mayāte 'yaṃ samākhyāto vidhiḥ pañcaharaḥ sthitaḥ / saṃyaminyāṃ yathāyānaṃ yathāvarṣaṃ mṛtakriyā