श्रीगरुडमहापुराणम- 162 धन्वन्तरिरुवाच । पाण्डुशोथनिदानञ्च शृणु सुश्रत वच्मि ते । पित्तप्रधानाः कुपिता यथोक्तैः कोपनैर्मलाः

śrīgaruḍamahāpurāṇam- 162 dhanvantariruvāca / pāṇḍuśothanidānañca śṛṇu suśrata vacmi te / pittapradhānāḥ kupitā yathoktaiḥ kopanairmalāḥ

नत्रानिलेन बलिना क्षिप्ताक्षिप्तं यदि स्थितम । धमनीर्दशमीः प्राप्य व्याप्नुवन्सकलां तनुम

natrānilena balinā kṣiptākṣiptaṃ yadi sthitam / dhamanīrdaśamīḥ prāpya vyāpnuvansakalāṃ tanum

त्वगसृक्छ्लेष्ममांसानि प्रदूष्यन्रसमाश्रितम । त्वङ्मांसयोस्तु कुरुते त्वचि वर्णान पृथग्विधान

tvagasṛkchleṣmamāṃsāni pradūṣyanrasamāśritam / tvaṅmāṃsayostu kurute tvaci varṇān pṛthagvidhān

स्वयं हरिद्रा हारिद्रं पाण्डुत्वं तेषु चाधिकम । यातो ऽयं प्रहतेदुग्रः स रोगस्तेन गौरवम

svayaṃ haridrā hāridraṃ pāṇḍutvaṃ teṣu cādhikam / yāto 'yaṃ prahatedugraḥ sa rogastena gauravam

धातूनां स्पर्शशैथिल्यमामजश्च गुणक्षयः । ततो ऽल्परक्तमेदो ऽस्थिनिः सारः स्याच्छ्लथेन्द्रियः

dhātūnāṃ sparśaśaithilyamāmajaśca guṇakṣayaḥ / tato 'lparaktamedo 'sthiniḥ sāraḥ syācchlathendriyaḥ

शीर्यमाणैरिवाङ्गैस्तु द्रवता हृदयेन च । शूलोक्षिकूटवदने स्तैमित्यं तत्र लालया

śīryamāṇairivāṅgaistu dravatā hṛdayena ca / śūlokṣikūṭavadane staimityaṃ tatra lālayā

हीनतृट शिशिरद्वेषी शीर्णलोभो हतानलः । मन्दशक्तिर्ज्वरी श्वासी कर्णशूली तथा भ्रमी

hīnatṛṭ śiśiradveṣī śīrṇalobho hatānalaḥ / mandaśaktirjvarī śvāsī karṇaśūlī tathā bhramī

स पञ्चधा पृथग्दोषैः समस्तैर्मृत्तिकादनात । प्राग्रूपमस्य हृदयस्पन्दनं रूक्षता त्वचि

sa pañcadhā pṛthagdoṣaiḥ samastairmṛttikādanāt / prāgrūpamasya hṛdayaspandanaṃ rūkṣatā tvaci

अरुचिः पीतमूत्रत्वं स्वेदाभावो ऽल्पमृत्रता । मेदः समानिलात्तत्र गाढरुक्क्लेदगात्रता

aruciḥ pītamūtratvaṃ svedābhāvo 'lpamṛtratā / medaḥ samānilāttatra gāḍharukkledagātratā

कृष्णेक्षणं कृष्णशिरानखविण्मूत्रनेत्रता । शोथो नासास्यवैरस्यं विट्शोषः पार्श्वमूर्छना

kṛṣṇekṣaṇaṃ kṛṣṇaśirānakhaviṇmūtranetratā / śotho nāsāsyavairasyaṃ viṭśoṣaḥ pārśvamūrchanā

पित्ते हरितपित्ताभः शिरादिषु ज्वरस्तमः । तृट्शोषमूर्छादौर्गन्ध्यं शीतेच्छा कटुवक्रता

pitte haritapittābhaḥ śirādiṣu jvarastamaḥ / tṛṭśoṣamūrchādaurgandhyaṃ śītecchā kaṭuvakratā

विड्भेदश्चाम्लको दाहः कफाच्च हृदयार्द्रता । तन्द्रा लवणवक्रत्वं रोमहर्षः स्वरक्षयः

viḍbhedaścāmlako dāhaḥ kaphācca hṛdayārdratā / tandrā lavaṇavakratvaṃ romaharṣaḥ svarakṣayaḥ

काशश्छर्दिश्च निचयान्नष्टलिङ्गो ऽतिदुः सहः । उत्कृष्टेनिलपित्ताभ्या कटुर्वा मधुरः कफः

kāśaśchardiśca nicayānnaṣṭaliṅgo 'tiduḥ sahaḥ / utkṛṣṭenilapittābhyā kaṭurvā madhuraḥ kaphaḥ

दूषयित्वा वसादींश्च रौक्ष्याद्रक्तविमोक्षणम । स्रोतसां संक्षयं कुर्यादनुरुध्य च पूर्ववत

dūṣayitvā vasādīṃśca raukṣyādraktavimokṣaṇam / srotasāṃ saṃkṣayaṃ kuryādanurudhya ca pūrvavat

पाण्डुरोगेक्षयेजाते नाभिपादास्यमेहनम । पुरीषं कृमिवन्मुञ्चेद्भिन्नं सास्त्रं कफान्वितम

pāṇḍurogekṣayejāte nābhipādāsyamehanam / purīṣaṃ kṛmivanmuñcedbhinnaṃ sāstraṃ kaphānvitam

यः पित्तरोगी सेवेत पित्तलं तस्य कामलम । कोष्ठशा खोद्गतं पित्तं दग्ध्वासृङ्मांसमाहरेत

yaḥ pittarogī seveta pittalaṃ tasya kāmalam / koṣṭhaśā khodgataṃ pittaṃ dagdhvāsṛṅmāṃsamāharet

हारिद्रमूत्रनेत्रत्वं मुखं रक्तं शकृत्तथा । दाही विपाकतृष्णावान भेकाभो दुर्बलेन्द्रियः

hāridramūtranetratvaṃ mukhaṃ raktaṃ śakṛttathā / dāhī vipākatṛṣṇāvān bhekābho durbalendriyaḥ

भवेत्पित्तानुगः शोथः पाण्डुरोगावृतस्य च । उपेक्षया च शोथाद्याः सकृच्छ्राः कुम्भकामलाः

bhavetpittānugaḥ śothaḥ pāṇḍurogāvṛtasya ca / upekṣayā ca śothādyāḥ sakṛcchrāḥ kumbhakāmalāḥ

हरितश्यामपित्तत्वे पाण्डुरोगो यदा भवेत । वातपित्ते भ्रमस्तृष्णा स्त्रीषु हर्षो मृदुज्वरः

haritaśyāmapittatve pāṇḍurogo yadā bhavet / vātapitte bhramastṛṣṇā strīṣu harṣo mṛdujvaraḥ

तन्द्रा वा चानलभ्रंशस्तं वदन्ति हलीमकम । आलस्यञ्चातिभवति तेषां पूर्वमुपद्रवः

tandrā vā cānalabhraṃśastaṃ vadanti halīmakam / ālasyañcātibhavati teṣāṃ pūrvamupadravaḥ

शोथः प्रधानः कथितः स एवातो निगद्यते । पित्तरक्तकफान्वायुर्दुष्टो दुष्टान्बहिः शिराः

śothaḥ pradhānaḥ kathitaḥ sa evāto nigadyate / pittaraktakaphānvāyurduṣṭo duṣṭānbahiḥ śirāḥ

नीत्वा रुद्धगतिस्तैर्हि कुर्यात्त्वङ्मांससंश्रयम । उत्सेधं संहतं शोथं तमाहुर्निचयादतः

nītvā ruddhagatistairhi kuryāttvaṅmāṃsasaṃśrayam / utsedhaṃ saṃhataṃ śothaṃ tamāhurnicayādataḥ

सर्वहेतुविशषैस्तु रूपभेदान्नवात्मकम । दोषैः पृथग्विधैः सर्वैरभिघाताद्विषादपि

sarvahetuviśaṣaistu rūpabhedānnavātmakam / doṣaiḥ pṛthagvidhaiḥ sarvairabhighātādviṣādapi

तदेव नीयमानन्तु सर्वाङ्गे कामजम्भवेत । पृथून्नताग्रग्रथितैर्विशेषैश्च त्रिधा विदुः

tadeva nīyamānantu sarvāṅge kāmajambhavet / pṛthūnnatāgragrathitairviśeṣaiśca tridhā viduḥ

सामान्यहेतुः शोथानां दोषजातो विशेषतः । व्याधिः कर्मोपवासादिक्षीणस्य भवति द्रुतम

sāmānyahetuḥ śothānāṃ doṣajāto viśeṣataḥ / vyādhiḥ karmopavāsādikṣīṇasya bhavati drutam

अतिमात्रं यदासेवेद्गुरुमत्यन्तशीतलम । लवणक्षारतीक्ष्णाम्लशाकाम्बुस्वप्नजागरम

atimātraṃ yadāsevedgurumatyantaśītalam / lavaṇakṣāratīkṣṇāmlaśākāmbusvapnajāgaram

रोधो वेगस्य वल्लूरमजीर्णश्रममैथुनम । पच्यते मार्गगमनं यानेन क्षोभिणापि वा

rodho vegasya vallūramajīrṇaśramamaithunam / pacyate mārgagamanaṃ yānena kṣobhiṇāpi vā

श्वासकासातिसारार्शोजठरप्रदरज्वराः । विष्टम्भालस्यकच्छर्दिहिक्कापाण्डुविसर्पकम

śvāsakāsātisārārśojaṭharapradarajvarāḥ / viṣṭambhālasyakacchardihikkāpāṇḍuvisarpakam

ऊर्ध्वशोथमधो बस्तौ मध्ये कुर्वन्ति मध्यगाः । सर्वाङ्गगः सर्वगतः प्रत्यप्रत्यगेति तदाश्रयः

ūrdhvaśothamadho bastau madhye kurvanti madhyagāḥ / sarvāṅgagaḥ sarvagataḥ pratyapratyageti tadāśrayaḥ

तत्पूर्वरूपं क्षवथुः शिरायामङ्गगौरवम । वाताच्छोथश्चलो रूक्षः खररोमारुणो ऽसितः

tatpūrvarūpaṃ kṣavathuḥ śirāyāmaṅgagauravam / vātācchothaścalo rūkṣaḥ khararomāruṇo 'sitaḥ

शङ्खबस्त्यन्त्रशोफर्तिमेदोभेदाः प्रसुप्तिता । वातोत्तानः क्लमः शीघ्रमुन्नमेत्पीडितां तनुम

śaṅkhabastyantraśophartimedobhedāḥ prasuptitā / vātottānaḥ klamaḥ śīghramunnametpīḍitāṃ tanum

सिग्धस्तु मर्दनैः शाम्येद्रात्रावल्पो दिवा महान । त्वक्सर्षपविलिप्ते च तस्मिंश्चिमिचिमायते

sigdhastu mardanaiḥ śāmyedrātrāvalpo divā mahān / tvaksarṣapavilipte ca tasmiṃścimicimāyate

पीतरक्तासिंताभासः पित्तजातश्च शोषकृत । शीघ्रं नासौ वा प्रशमेन्मध्ये प्राग्दहते तनुम

pītaraktāsiṃtābhāsaḥ pittajātaśca śoṣakṛt / śīghraṃ nāsau vā praśamenmadhye prāgdahate tanum

सतृट्दाहज्वरस्वेदो भ्रमक्लोदमदभ्रमाः । साभिलाषी शकृद्भेदो गन्धः स्पर्शसहो मृदुः

satṛṭdāhajvarasvedo bhramaklodamadabhramāḥ / sābhilāṣī śakṛdbhedo gandhaḥ sparśasaho mṛduḥ

कण्डूमान्पाण्डुरोमा त्वक्कठिनः शीतलो गुरुः । स्निग्धःश्लक्ष्णः स्थिरः शूलो निद्राच्छर्द्यग्निमान्द्यकृत

kaṇḍūmānpāṇḍuromā tvakkaṭhinaḥ śītalo guruḥ / snigdhaḥślakṣṇaḥ sthiraḥ śūlo nidrācchardyagnimāndyakṛt

आघातेन च शस्त्रादिच्छेदभेदक्षतादिभिः । हिमानिलैर्दध्यनिलैर्भल्लातकपिकच्छजैः

āghātena ca śastrādicchedabhedakṣatādibhiḥ / himānilairdadhyanilairbhallātakapikacchajaiḥ

रसैः शुष्कैश्च संस्पर्शाच्छ्वयथुः स्याद्विसर्पवान । भृशोष्मा लोहिताभासः प्रायशः पित्तलक्षणः

rasaiḥ śuṣkaiśca saṃsparśācchvayathuḥ syādvisarpavān / bhṛśoṣmā lohitābhāsaḥ prāyaśaḥ pittalakṣaṇaḥ

विषजः सविषप्राणिपरिसर्पणमूत्रणात । दंष्ट्रादन्तनखाघातादविषप्राणिनामपि

viṣajaḥ saviṣaprāṇiparisarpaṇamūtraṇāt / daṃṣṭrādantanakhāghātādaviṣaprāṇināmapi

विण्मूत्रशुक्रोपहतमलवद्वस्तुसंङ्करात । विषवृक्षानिलस्पर्शाद्गरयोगावचूर्णनात

viṇmūtraśukropahatamalavadvastusaṃṅkarāt / viṣavṛkṣānilasparśādgarayogāvacūrṇanāt

मृदुश्चलो ऽवलम्बी च शीघ्रो दाहरुजाकरः । नवो ऽनुपद्रवः शोथः साध्यो ऽसाध्यः पुरेरितः

mṛduścalo 'valambī ca śīghro dāharujākaraḥ / navo 'nupadravaḥ śothaḥ sādhyo 'sādhyaḥ pureritaḥ