श्रीगरुडमहापुराणम- 152 धन्वन्तरिरुवाच । अथातो यक्ष्मरोगस्य निदानं प्रवदाम्यहम । अनेकरोगानुगतो बहुरोगपुरोगमः

śrīgaruḍamahāpurāṇam- 152 dhanvantariruvāca / athāto yakṣmarogasya nidānaṃ pravadāmyaham / anekarogānugato bahurogapurogamaḥ

राजयक्ष्मा क्षयः शोषो रोगराडिति कथ्यते । नक्षत्राणां द्विजानाञ्च राज्ञो ऽभूद्यदयं पुरा

rājayakṣmā kṣayaḥ śoṣo rogarāḍiti kathyate / nakṣatrāṇāṃ dvijānāñca rājño 'bhūdyadayaṃ purā

यच्च राजा च यक्ष्मा च राजयक्ष्मा ततो मतः । देहौषधक्षयकृतेः क्षयस्तत्सम्भवाच्च सः

yacca rājā ca yakṣmā ca rājayakṣmā tato mataḥ / dehauṣadhakṣayakṛteḥ kṣayastatsambhavācca saḥ

रसादिशोषणाच्छोषो रोगराडिति राजवत । साहसं वेगसंरोधः शुक्रौजः स्नेहसंक्षयः

rasādiśoṣaṇācchoṣo rogarāḍiti rājavat / sāhasaṃ vegasaṃrodhaḥ śukraujaḥ snehasaṃkṣayaḥ

अन्नपानविधित्यागश्चत्वारस्तस्यहेतवः । तैरुदीर्णो ऽनिलः पित्तं व्यर्थं चोदीर्य सर्वतः

annapānavidhityāgaścatvārastasyahetavaḥ / tairudīrṇo 'nilaḥ pittaṃ vyarthaṃ codīrya sarvataḥ

शरिरसन्धिमाविश्य ताः शिराः प्रतिपीडयन । मुखानि स्रोतसां रुद्ध्वा तथैवातिविसृज्य वा

śarirasandhimāviśya tāḥ śirāḥ pratipīḍayan / mukhāni srotasāṃ ruddhvā tathaivātivisṛjya vā

मध्यमूर्ध्वमधस्तिर्यगव्यथां सञ्जनयेद्धृदः । रूपं भविष्यतस्तस्य प्रतिश्यायो भृशं ज्वरः

madhyamūrdhvamadhastiryagavyathāṃ sañjanayeddhṛdaḥ / rūpaṃ bhaviṣyatastasya pratiśyāyo bhṛśaṃ jvaraḥ

प्रसेको मुखमाधुर्यं मार्दवं वह्निदे हयोः । लौल्यभावो ऽन्नपानादौ शुचावशुचिवीक्षणम

praseko mukhamādhuryaṃ mārdavaṃ vahnide hayoḥ / laulyabhāvo 'nnapānādau śucāvaśucivīkṣaṇam

मक्षिकातृणकेशादिपातः प्रायो ऽन्नपानयोः । हृल्लासश्छर्दिररुचिरस्नाते ऽपि बलक्षयः

makṣikātṛṇakeśādipātaḥ prāyo 'nnapānayoḥ / hṛllāsaśchardirarucirasnāte 'pi balakṣayaḥ

पाण्योरुवक्षः पादास्यकुक्ष्यक्ष्णोरतिशुक्लता । बाह्वोः प्रतोदो जिह्वायाः काये बैभत्स्यदर्शनम

pāṇyoruvakṣaḥ pādāsyakukṣyakṣṇoratiśuklatā / bāhvoḥ pratodo jihvāyāḥ kāye baibhatsyadarśanam

स्त्रीमद्यमांसप्रियता घृणिता मूर्धगुण्ठनम । नखकेशास्थिवृद्धिश्च स्वप्ने चाभिभवो भवेत

strīmadyamāṃsapriyatā ghṛṇitā mūrdhaguṇṭhanam / nakhakeśāsthivṛddhiśca svapne cābhibhavo bhavet

पतनं कृकलासाहिकपिश्वापदपक्षिभिः । केशास्थितुषभस्मादितरौ समधिरोहणम

patanaṃ kṛkalāsāhikapiśvāpadapakṣibhiḥ / keśāsthituṣabhasmāditarau samadhirohaṇam

शून्यानां ग्रामदेशानां दर्शनं शुष्यतो ऽम्भसः । ज्योतिर्दिवि दवाग्नीनां ज्वलतां च महीरुहाम

śūnyānāṃ grāmadeśānāṃ darśanaṃ śuṣyato 'mbhasaḥ / jyotirdivi davāgnīnāṃ jvalatāṃ ca mahīruhām

पीनसश्वासकासं च स्वरमूर्धरुजो ऽरुचिः । ऊर्ध्वनिः श्वाससंशोषावधश्छर्दिश्च कोष्ठगे

pīnasaśvāsakāsaṃ ca svaramūrdharujo 'ruciḥ / ūrdhvaniḥ śvāsasaṃśoṣāvadhaśchardiśca koṣṭhage

स्थिते पार्श्वे च रुग्बोधे सन्धिस्थे भवति ज्वरः । रूपाण्यैकादशैतानि जायन्ते राजयक्ष्मणः

sthite pārśve ca rugbodhe sandhisthe bhavati jvaraḥ / rūpāṇyaikādaśaitāni jāyante rājayakṣmaṇaḥ

तेषामुपद्रवान्विद्यात्कण्ठध्वंसकरी रुजाः । जृम्भाङ्गमर्दनिष्ठीववह्निमान्द्यास्यपूतिता

teṣāmupadravānvidyātkaṇṭhadhvaṃsakarī rujāḥ / jṛmbhāṅgamardaniṣṭhīvavahnimāndyāsyapūtitā

तत्र वाताच्छिरः पार्श्वशूलनं सांगमर्दनम । कण्ठरोधः स्वरभ्रंशः पित्तात्पादांसपाणिषु

tatra vātācchiraḥ pārśvaśūlanaṃ sāṃgamardanam / kaṇṭharodhaḥ svarabhraṃśaḥ pittātpādāṃsapāṇiṣu

दाहो ऽतिसारो ऽसृक छर्दिर्मुखगन्धो ज्वरो मदः । कफादरोचकच्छर्दिकासा अर्ध्वां गगौरवम

dāho 'tisāro 'sṛk chardirmukhagandho jvaro madaḥ / kaphādarocakacchardikāsā ardhvāṃ gagauravam

प्रसेकः पीनसः श्वासः स्वरभेदो ऽल्पवह्निता । दोषैर्मन्दानलत्वेन शोथलेपकफोल्बणैः

prasekaḥ pīnasaḥ śvāsaḥ svarabhedo 'lpavahnitā / doṣairmandānalatvena śothalepakapholbaṇaiḥ

स्रोतोमुखेषु रुद्धेषु धातुषु स्वल्पकेषु च । विदाहो मनसः स्थाने भवन्त्यन्ये ह्युपद्रवाः

srotomukheṣu ruddheṣu dhātuṣu svalpakeṣu ca / vidāho manasaḥ sthāne bhavantyanye hyupadravāḥ

पच्यते कोष्ठ एवान्नमम्लयुक्तै रसैर्युतम । प्रायो ऽस्य क्षयभागानां नैवान्नं चाङ्गपुष्टये

pacyate koṣṭha evānnamamlayuktai rasairyutam / prāyo 'sya kṣayabhāgānāṃ naivānnaṃ cāṅgapuṣṭaye

रसो ह्यस्य न रक्ताय मांसाय कुरुते तु तत । उपष्टब्धः समन्ताच्च केवलं वर्तते क्षयी

raso hyasya na raktāya māṃsāya kurute tu tat / upaṣṭabdhaḥ samantācca kevalaṃ vartate kṣayī

लिङ्गेष्वल्पेष्वतिक्षीणं व्याधौ षट्करणक्षयम । वर्जयेत्साधयेदेव सर्वेष्वपि ततो ऽन्यथा

liṅgeṣvalpeṣvatikṣīṇaṃ vyādhau ṣaṭkaraṇakṣayam / varjayetsādhayedeva sarveṣvapi tato 'nyathā

दोषैर्व्यस्तैः समस्तैश्च क्षयात्सर्वस्य मेदसः । स्वरभेदो भवेत्तस्य क्षामो रूक्षश्चलः स्वरः

doṣairvyastaiḥ samastaiśca kṣayātsarvasya medasaḥ / svarabhedo bhavettasya kṣāmo rūkṣaścalaḥ svaraḥ

शुकवर्णाभकण्ठत्वं स्निग्धोष्णोपशमो ऽनिलात । पित्तात्तालुगले दाहः शोषो भवति सन्ततम

śukavarṇābhakaṇṭhatvaṃ snigdhoṣṇopaśamo 'nilāt / pittāttālugale dāhaḥ śoṣo bhavati santatam

लिम्पन्निव कफैः कण्ठं मुखं घुरघुरायते । स्वयं विरुद्धैः सर्वैस्तु सर्वालिङ्गैः क्षयो भवेत

limpanniva kaphaiḥ kaṇṭhaṃ mukhaṃ ghuraghurāyate / svayaṃ viruddhaiḥ sarvaistu sarvāliṅgaiḥ kṣayo bhavet

धूमायतीव चात्यर्थमुदेति श्लेष्मलक्षणम । कृच्छ्रसाध्याः क्षयाश्चात्र सर्वैरल्पञ्च वर्जयेत

dhūmāyatīva cātyarthamudeti śleṣmalakṣaṇam / kṛcchrasādhyāḥ kṣayāścātra sarvairalpañca varjayet