श्रीगरुडमहापुराणम- 149 धन्वन्तरिरुवाच । आशुकारी यतः कासः स एवातः प्रवक्ष्यते । पञ्च कासाः स्मृता वातपित्तश्लेष्मक्षतक्षयैः

śrīgaruḍamahāpurāṇam- 149 dhanvantariruvāca / āśukārī yataḥ kāsaḥ sa evātaḥ pravakṣyate / pañca kāsāḥ smṛtā vātapittaśleṣmakṣatakṣayaiḥ

क्षयायोपेक्षिताः सर्वे बलिनश्चोत्तरोत्तरम । तेषां भविष्यतां रूपं कण्ठे कण्डूररोचकः

kṣayāyopekṣitāḥ sarve balinaścottarottaram / teṣāṃ bhaviṣyatāṃ rūpaṃ kaṇṭhe kaṇḍūrarocakaḥ

शुष्ककर्णास्यकण्ठत्वं तत्राधोविहितो ऽनिलः । ऊर्ध्वं प्रवृत्तः प्राप्यो रस्तस्मिन्कण्ठे च संसृजन

śuṣkakarṇāsyakaṇṭhatvaṃ tatrādhovihito 'nilaḥ / ūrdhvaṃ pravṛttaḥ prāpyo rastasminkaṇṭhe ca saṃsṛjan

शिरास्रोतांसि संपूर्य ततो ऽङ्गान्युत्क्षिपन्ति च । क्षिपन्निवाक्षिणी क्लिष्टस्वरः पार्श्वे च पीडयन

śirāsrotāṃsi saṃpūrya tato 'ṅgānyutkṣipanti ca / kṣipannivākṣiṇī kliṣṭasvaraḥ pārśve ca pīḍayan

प्रवर्तते सवक्रेण भिन्नकांस्योपमध्वनिः । हृत्पार्श्वेरुशिरः शूलमोहक्षोभस्वरक्षयान

pravartate savakreṇa bhinnakāṃsyopamadhvaniḥ / hṛtpārśveruśiraḥ śūlamohakṣobhasvarakṣayān

करोति शुष्ककासञ्च महावेगरुजास्वनम । सोंगहर्षो कफं शुष्कं कृछ्रान्मुक्त्वाल्पतां व्रजेत

karoti śuṣkakāsañca mahāvegarujāsvanam / soṃgaharṣo kaphaṃ śuṣkaṃ kṛchrānmuktvālpatāṃ vrajet

पित्तात्पीताक्षिकत्वं च तिक्तास्यत्वं ज्वरो भ्रमः । पित्तासृग्वमनं तृष्णा वैस्वर्यं धूमको मदः

pittātpītākṣikatvaṃ ca tiktāsyatvaṃ jvaro bhramaḥ / pittāsṛgvamanaṃ tṛṣṇā vaisvaryaṃ dhūmako madaḥ

प्रततं कासवेगे च ज्योतिषामिव दर्शनम । कफादुरो ऽल्परुङ्मूर्धि हृदयं स्तिमिते गुरु

pratataṃ kāsavege ca jyotiṣāmiva darśanam / kaphāduro 'lparuṅmūrdhi hṛdayaṃ stimite guru

कण्ठे प्रलेपमदजं पीनसच्छर्द्यरोचकाः । रोमहर्षो धनस्निग्धंश्लेष्मणाञ्च प्रवर्तनम

kaṇṭhe pralepamadajaṃ pīnasacchardyarocakāḥ / romaharṣo dhanasnigdhaṃśleṣmaṇāñca pravartanam

युद्धाद्यैः साहसैस्तैस्तैः सेवितैरयथाबलम । उपस्यन्तः क्षतो वायुः पित्तेनानुगतो बली

yuddhādyaiḥ sāhasaistaistaiḥ sevitairayathābalam / upasyantaḥ kṣato vāyuḥ pittenānugato balī

कुपितः कुरुते कासं कफं तेन सशोणितम । पीतं श्यावञ्च शुष्कञ्च ग्रथितं कुपितं बहु

kupitaḥ kurute kāsaṃ kaphaṃ tena saśoṇitam / pītaṃ śyāvañca śuṣkañca grathitaṃ kupitaṃ bahu

ष्ठीवेत्कण्ठेन रुजता विभिन्नेनैव चोरसा । सूचीभिरिव तीक्ष्णाभिस्तुद्यमानेन शूलिना

ṣṭhīvetkaṇṭhena rujatā vibhinnenaiva corasā / sūcībhiriva tīkṣṇābhistudyamānena śūlinā

दुः खस्पर्शेन शूलेन भेदपीडाहितापिना । पर्वभेदज्वरश्वासतृष्णावैस्वर्यकम्पवान

duḥ khasparśena śūlena bhedapīḍāhitāpinā / parvabhedajvaraśvāsatṛṣṇāvaisvaryakampavān

पारावत इवोत्कूजन्पार्श्वशूली ततो ऽस्य च । कफाद्यैर्वमनं पक्तिबलवर्णञ्च हीयते

pārāvata ivotkūjanpārśvaśūlī tato 'sya ca / kaphādyairvamanaṃ paktibalavarṇañca hīyate

क्षीणस्य सासृङ्मूत्रत्वं श्वासपृष्टकटिग्रहः । षायुप्रधानाः कुपिता धावतो राजयक्ष्मणः

kṣīṇasya sāsṛṅmūtratvaṃ śvāsapṛṣṭakaṭigrahaḥ / ṣāyupradhānāḥ kupitā dhāvato rājayakṣmaṇaḥ

कर्वन्ति यक्ष्मायतने कासं ष्ठीवत्कफं ततः । पूतिपूयोपमं वीतं मिश्रं हरितलोहितम

karvanti yakṣmāyatane kāsaṃ ṣṭhīvatkaphaṃ tataḥ / pūtipūyopamaṃ vītaṃ miśraṃ haritalohitam

सुप्यते तुद्यत इव हृदयं पचतीव च । अकस्मादुष्णशीतेच्छा बह्वाशित्वं बलक्षयः

supyate tudyata iva hṛdayaṃ pacatīva ca / akasmāduṣṇaśītecchā bahvāśitvaṃ balakṣayaḥ

स्निग्धप्रसन्नवक्रत्वं श्रीमद्दर्शननेत्रता । ततो ऽस्य क्षयरूपाणि सर्वाण्याविर्भवन्ति च

snigdhaprasannavakratvaṃ śrīmaddarśananetratā / tato 'sya kṣayarūpāṇi sarvāṇyāvirbhavanti ca

इत्येष क्षयजः कास क्षीणानां देहनाशनः । याप्यौ वा बलिनां तद्वत्क्षतजो ऽपि नवौ तु तौ

ityeṣa kṣayajaḥ kāsa kṣīṇānāṃ dehanāśanaḥ / yāpyau vā balināṃ tadvatkṣatajo 'pi navau tu tau

सिध्येतामपि सामर्थ्यात्साध्यादौ च पृथक्क्रमः । मिश्रा याप्याश्च ये सर्वे जरसः स्थविरस्य च

sidhyetāmapi sāmarthyātsādhyādau ca pṛthakkramaḥ / miśrā yāpyāśca ye sarve jarasaḥ sthavirasya ca

कासश्वासक्षयच्छर्दिस्वरसादादयो गदाः । भवन्त्युपेक्षया यस्मात्तस्मात्तास्त्वरया जयेत

kāsaśvāsakṣayacchardisvarasādādayo gadāḥ / bhavantyupekṣayā yasmāttasmāttāstvarayā jayet