अथातः सन्तर्पणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātaḥ santarpaṇīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ

सन्तर्पयति यः स्निग्धैर्मधुरैर्गुरुपिच्छिलैः। नवान्नैर्नवमद्यैश्च मांसैश्चानूपवारिजैः

santarpayati yaḥ snigdhairmadhurairgurupicchilaiḥ| navānnairnavamadyaiśca māṁsaiścānūpavārijaiḥ

गोरसैर्गौडिकैश्चान्नैः पैष्टिकैश्चातिमात्रशः। चेष्टाद्वेषी दिवास्वप्नशय्यासनसुखे रतः

gōrasairgauḍikaiścānnaiḥ paiṣṭikaiścātimātraśaḥ| cēṣṭādvēṣī divāsvapnaśayyāsanasukhē rataḥ

रोगास्तस्योपजायन्ते सन्तर्पणनिमित्तजाः। प्रमेहपिडकाकोठकण्डूपाण्ड्वामयज्वराः

rōgāstasyōpajāyantē santarpaṇanimittajāḥ| pramēhapiḍakākōṭhakaṇḍūpāṇḍvāmayajvarāḥ

कुष्ठान्यामप्रदोषाश्च मूत्रक्र̥च्छ्रमरोचकः। तन्द्रा क्लैब्यमतिस्थौल्यमालस्यं गुरुगात्रता

kuṣṭhānyāmapradōṣāśca mūtrakr̥cchramarōcakaḥ| tandrā klaibyamatisthaulyamālasyaṁ gurugātratā

इन्द्रियस्रोतसां लेपो बुद्धेर्मोहः प्रमीलकः। शोफाश्चैवंविधाश्चान्ये शीघ्रमप्रतिकुर्वतः

indriyasrōtasāṁ lēpō buddhērmōhaḥ pramīlakaḥ| śōphāścaivaṁvidhāścānyē śīghramapratikurvataḥ

शस्तमुल्लेखनं तत्र विरेको रक्तमोक्षणम। व्यायामश्चोपवासश्च धूमाश्च स्वेदनानि च

śastamullēkhanaṁ tatra virēkō raktamōkṣaṇam| vyāyāmaścōpavāsaśca dhūmāśca svēdanāni ca

सक्षौद्रश्चाभयाप्राशः प्रायो रूक्षान्नसेवनम। चूर्णप्रदेहा ये चोक्ताः कण्डूकोठविनाशनाः

sakṣaudraścābhayāprāśaḥ prāyō rūkṣānnasēvanam| cūrṇapradēhā yē cōktāḥ kaṇḍūkōṭhavināśanāḥ

त्रिफलारग्वधं पाठां सप्तपर्णं सवत्सकम। मुस्तं समदनं निम्बं जलेनोत्क्वथितं पिबेत

triphalāragvadhaṁ pāṭhāṁ saptaparṇaṁ savatsakam| mustaṁ samadanaṁ nimbaṁ jalēnōtkvathitaṁ pibēt

तेन मेहादयो यान्ति नाशमभ्यस्यतो ध्रुवम। मात्राकालप्रयुक्तेन सन्तर्पणसमुत्थिताः

tēna mēhādayō yānti nāśamabhyasyatō dhruvam| mātrākālaprayuktēna santarpaṇasamutthitāḥ

मुस्तमारग्वधः पाठा त्रिफला देवदारु च। श्वदंष्ट्रा खदिरो निम्बो हरिद्रे त्वक्च वत्सकात

mustamāragvadhaḥ pāṭhā triphalā dēvadāru ca| śvadaṁṣṭrā khadirō nimbō haridrē tvakca vatsakāt

रसमेषां यथादोषं प्रातः प्रातः पिबन्नरः। सन्तर्पणक्र̥तैः सर्वैर्व्याधिभिः सम्प्रमुच्यते

rasamēṣāṁ yathādōṣaṁ prātaḥ prātaḥ pibannaraḥ| santarpaṇakr̥taiḥ sarvairvyādhibhiḥ sampramucyatē

एभिश्चोद्वर्तनोद्धर्षस्नानयोगोपयोजितैः। त्वग्दोषाः प्रशमं यान्ति तथा स्नेहोपसंहितैः

ēbhiścōdvartanōddharṣasnānayōgōpayōjitaiḥ| tvagdōṣāḥ praśamaṁ yānti tathā snēhōpasaṁhitaiḥ

कुष्ठं गोमेदको हिङ्गु क्रौञ्चास्थि त्र्यूषणं वचा। व्र̥षकैले श्वदंष्ट्रा च खराह्वा चाश्मभेदकः

kuṣṭhaṁ gōmēdakō hiṅgu krauñcāsthi tryūṣaṇaṁ vacā| vr̥ṣakailē śvadaṁṣṭrā ca kharāhvā cāśmabhēdakaḥ

तक्रेण दधिमण्डेन बदराम्लरसेन वा। मूत्रक्र̥च्छ्रं प्रमेहं च पीतमेतद्व्यपोहति

takrēṇa dadhimaṇḍēna badarāmlarasēna vā| mūtrakr̥cchraṁ pramēhaṁ ca pītamētadvyapōhati

तक्राभयाप्रयोगैश्च त्रिफलायास्तथैव च। अरिष्टानां प्रयोगैश्च यान्ति मेहादयः शमम

takrābhayāprayōgaiśca triphalāyāstathaiva ca| ariṣṭānāṁ prayōgaiśca yānti mēhādayaḥ śamam

त्र्यूषणं त्रिफला क्षौद्रं क्रिमिघ्नमजमोदकः। मन्थोऽयं सक्तवस्तैलं हितो लोहोदकाप्लुतः

tryūṣaṇaṁ triphalā kṣaudraṁ krimighnamajamōdakaḥ| manthō'yaṁ saktavastailaṁ hitō lōhōdakāplutaḥ

व्योषं विडङ्गं शिग्रूणि त्रिफलां कटुरोहिणीम। ब्र̥हत्यौ द्वे हरिद्रे द्वे पाठामतिविषां स्थिराम

vyōṣaṁ viḍaṅgaṁ śigrūṇi triphalāṁ kaṭurōhiṇīm| br̥hatyau dvē haridrē dvē pāṭhāmativiṣāṁ sthirām

हिङ्गु केबुकमूलानि यवानीधान्यचित्रकान। सौवर्चलमजाजीं च हपुषां चेति चूर्णयेत

hiṅgu kēbukamūlāni yavānīdhānyacitrakān| sauvarcalamajājīṁ ca hapuṣāṁ cēti cūrṇayēt

चूर्णतैलघ्र̥तक्षौद्रभागाः स्युर्मानतः समाः। सक्तूनां षोडशगुणो भागः सन्तर्पणं पिबेत

cūrṇatailaghr̥takṣaudrabhāgāḥ syurmānataḥ samāḥ| saktūnāṁ ṣōḍaśaguṇō bhāgaḥ santarpaṇaṁ pibēt

प्रयोगादस्य शाम्यन्ति रोगाः सन्तर्पणोत्थिताः। प्रमेहा मूढवाताश्च कुष्ठान्यर्शांसि कामलाः

prayōgādasya śāmyanti rōgāḥ santarpaṇōtthitāḥ| pramēhā mūḍhavātāśca kuṣṭhānyarśāṁsi kāmalāḥ

प्लीहा पाण्ड्वामयः शोफो मूत्रक्र̥च्छ्रमरोचकः। ह्र̥द्रोगो राजयक्ष्मा च कासः श्वासो गलग्रहः

plīhā pāṇḍvāmayaḥ śōphō mūtrakr̥cchramarōcakaḥ| hr̥drōgō rājayakṣmā ca kāsaḥ śvāsō galagrahaḥ

क्रिमयो ग्रहणीदोषाः श्वैत्र्यं स्थौल्यमतीव च। नराणां दीप्यते चाग्निः स्म्र̥तिर्बुद्धिश्च वर्धते

krimayō grahaṇīdōṣāḥ śvaitryaṁ sthaulyamatīva ca| narāṇāṁ dīpyatē cāgniḥ smr̥tirbuddhiśca vardhatē

व्यायामनित्यो जीर्णाशी यवगोधूमभोजनः। सन्तर्पणक्र̥तैर्दोषैः स्थौल्यं मुक्त्वा विमुच्यते

vyāyāmanityō jīrṇāśī yavagōdhūmabhōjanaḥ| santarpaṇakr̥tairdōṣaiḥ sthaulyaṁ muktvā vimucyatē

उक्तं सन्तर्पणोत्थानामपतर्पणमौषधम।26। वक्ष्यन्ते सौषधाश्चोर्ध्वमपतर्पणजा गदाः

uktaṁ santarpaṇōtthānāmapatarpaṇamauṣadham|26| vakṣyantē sauṣadhāścōrdhvamapatarpaṇajā gadāḥ

देहाग्निबलवर्णौजःशुक्रमांसपरिक्षयः। ज्वरः कासानुबन्धश्च पार्श्वशूलमरोचकः

dēhāgnibalavarṇaujaḥśukramāṁsaparikṣayaḥ| jvaraḥ kāsānubandhaśca pārśvaśūlamarōcakaḥ

श्रोत्रदौर्बल्यमुन्मादः प्रलापो ह्र̥दयव्यथा। विण्मूत्रसङ्ग्रहः शूलं जङ्घोरुत्रिकसंश्रयम

śrōtradaurbalyamunmādaḥ pralāpō hr̥dayavyathā| viṇmūtrasaṅgrahaḥ śūlaṁ jaṅghōrutrikasaṁśrayam

पर्वास्थिसन्धिभेदश्च ये चान्ये वातजा गदाः। ऊर्ध्ववातादयः सर्वे जायन्ते तेऽपतर्पणात

parvāsthisandhibhēdaśca yē cānyē vātajā gadāḥ| ūrdhvavātādayaḥ sarvē jāyantē tē'patarpaṇāt

तेषां सन्तर्पणं तज्ज्ञैः पुनराख्यातमौषधम। यत्तदात्वे समर्थं स्यादभ्यासे वा तदिष्यते

tēṣāṁ santarpaṇaṁ tajjñaiḥ punarākhyātamauṣadham| yattadātvē samarthaṁ syādabhyāsē vā tadiṣyatē

सद्यःक्षीणो हि सद्यो वै तर्पणेनोपचीयते। नर्ते सन्तर्पणाभ्यासाच्चिरक्षीणस्तु पुष्यति

sadyaḥkṣīṇō hi sadyō vai tarpaṇēnōpacīyatē| nartē santarpaṇābhyāsāccirakṣīṇastu puṣyati

देहाग्निदोषभैषज्यमात्राकालानुवर्तिना। कार्यमत्वरमाणेन भेषजं चिरदुर्बले

dēhāgnidōṣabhaiṣajyamātrākālānuvartinā| kāryamatvaramāṇēna bhēṣajaṁ ciradurbalē

हिता मांसरसास्तस्मै पयांसि च घ्र̥तानि च। स्नानानि बस्तयोऽभ्यङ्गास्तर्पणास्तर्पणाश्च ये

hitā māṁsarasāstasmai payāṁsi ca ghr̥tāni ca| snānāni bastayō'bhyaṅgāstarpaṇāstarpaṇāśca yē

ज्वरकासप्रसक्तानां क्र̥शानां मूत्रक्र̥च्छ्रिणाम। त्र̥ष्यतामूर्ध्ववातानां वक्ष्यन्ते तर्पणा हिताः

jvarakāsaprasaktānāṁ kr̥śānāṁ mūtrakr̥cchriṇām| tr̥ṣyatāmūrdhvavātānāṁ vakṣyantē tarpaṇā hitāḥ

शर्करापिप्पलीतैलघ्र̥तक्षौद्रैः समांशकैः। सक्तुद्विगुणितो व्र̥ष्यस्तेषां मन्थः प्रशस्यते

śarkarāpippalītailaghr̥takṣaudraiḥ samāṁśakaiḥ| saktudviguṇitō vr̥ṣyastēṣāṁ manthaḥ praśasyatē

सक्तवो मदिरा क्षौद्रं शर्करा चेति तर्पणम। पिबेन्मारुतविण्मूत्रकफपित्तानुलोमनम

saktavō madirā kṣaudraṁ śarkarā cēti tarpaṇam| pibēnmārutaviṇmūtrakaphapittānulōmanam

फाणितं सक्तवः सर्पिर्दधिमण्डोऽम्लकाञ्जिकम। तर्पणं मूत्रक्र̥च्छ्रघ्नमुदावर्तहरं पिबेत

phāṇitaṁ saktavaḥ sarpirdadhimaṇḍō'mlakāñjikam| tarpaṇaṁ mūtrakr̥cchraghnamudāvartaharaṁ pibēt

मन्थः खर्जूरम्र̥द्वीकाव्र̥क्षाम्लाम्लीकदाडिमैः। परूषकैः सामलकैर्युक्तो मद्यविकारनुत

manthaḥ kharjūramr̥dvīkāvr̥kṣāmlāmlīkadāḍimaiḥ| parūṣakaiḥ sāmalakairyuktō madyavikāranut

स्वादुरम्लो जलक्र̥तः सस्नेहो रूक्ष एव वा। सद्यः सन्तर्पणो मन्थः स्थैर्यवर्णबलप्रदः

svāduramlō jalakr̥taḥ sasnēhō rūkṣa ēva vā| sadyaḥ santarpaṇō manthaḥ sthairyavarṇabalapradaḥ

तत्र श्लोकः- सन्तर्पणोत्था ये रोगा रोगा ये चापतर्पणात। सन्तर्पणीये तेऽध्याये सौषधाः परिकीर्तिताः

tatra ślōkaḥ- santarpaṇōtthā yē rōgā rōgā yē cāpatarpaṇāt| santarpaṇīyē tē'dhyāyē sauṣadhāḥ parikīrtitāḥ

इत्यग्निवेशक्र̥ते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्क्र̥ते श्लोकस्थाने सन्तर्पणीयो नाम त्रयोविंशोऽध्यायः

ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē ślōkasthānē santarpaṇīyō nāma trayōviṁśō'dhyāyaḥ