अथातोऽपामार्गतण्डुलीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātō'pāmārgataṇḍulīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ

अपामार्गस्य बीजानि पिप्पलीर्मरिचानि च। विडङ्गान्यथ शिग्रूणि सर्षपांस्तुम्बुरूणि च

apāmārgasya bījāni pippalīrmaricāni ca| viḍaṅgānyatha śigrūṇi sarṣapāṁstumburūṇi ca

अजाजीं चाजगन्धां च पीलून्येलां हरेणुकाम। प्र̥थ्वीकां सुरसां श्वेतां कुठेरकफणिज्झकौ

ajājīṁ cājagandhāṁ ca pīlūnyēlāṁ harēṇukām| pr̥thvīkāṁ surasāṁ śvētāṁ kuṭhērakaphaṇijjhakau

शिरीषबीजं लशुनं हरिद्रे लवणद्वयम। ज्योतिष्मतीं नागरं च दद्याच्छीर्षविरेचने

śirīṣabījaṁ laśunaṁ haridrē lavaṇadvayam| jyōtiṣmatīṁ nāgaraṁ ca dadyācchīrṣavirēcanē

गौरवे शिरसः शूले पीनसेऽर्धावभेदके। क्रिमिव्याधावपस्मारे घ्राणनाशे प्रमोहके

gauravē śirasaḥ śūlē pīnasē'rdhāvabhēdakē| krimivyādhāvapasmārē ghrāṇanāśē pramōhakē

मदनं मधुकं निम्बं जीमूतं क्र̥तवेधनम। पिप्पलीकुटजेक्ष्वाकूण्येलां धामार्गवाणि च

madanaṁ madhukaṁ nimbaṁ jīmūtaṁ kr̥tavēdhanam| pippalīkuṭajēkṣvākūṇyēlāṁ dhāmārgavāṇi ca

उपस्थिते श्लेष्मपित्ते व्याधावामाशयाश्रये। वमनार्थं प्रयुञ्जीत भिषग्देहमदूषयन

upasthitē ślēṣmapittē vyādhāvāmāśayāśrayē| vamanārthaṁ prayuñjīta bhiṣagdēhamadūṣayan

त्रिव्र̥तां त्रिफलां दन्तीं नीलिनीं सप्तलां वचाम। कम्पिल्लकं गवाक्षीं च क्षीरिणीमुदकीर्यकाम

trivr̥tāṁ triphalāṁ dantīṁ nīlinīṁ saptalāṁ vacām| kampillakaṁ gavākṣīṁ ca kṣīriṇīmudakīryakām

पीलून्यारग्वधं द्राक्षां द्रवन्तीं निचुलानि च। पक्वाशयगते दोषे विरेकार्थं प्रयोजयेत

pīlūnyāragvadhaṁ drākṣāṁ dravantīṁ niculāni ca| pakvāśayagatē dōṣē virēkārthaṁ prayōjayēt

पाटलां चाग्निमन्थं च बिल्वं श्योनाकमेव च। काश्मर्यं शालपर्णीं च प्र̥श्निपर्णीं निदिग्धिकाम

pāṭalāṁ cāgnimanthaṁ ca bilvaṁ śyōnākamēva ca| kāśmaryaṁ śālaparṇīṁ ca pr̥śniparṇīṁ nidigdhikām

बलां श्वदंष्ट्रां ब्र̥हतीमेरण्डं सपुनर्नवम। यवान कुलत्थान कोलानि गुडूचीं मदनानि च

balāṁ śvadaṁṣṭrāṁ br̥hatīmēraṇḍaṁ sapunarnavam| yavān kulatthān kōlāni guḍūcīṁ madanāni ca

पलाशं कत्त्र̥णं चैव स्नेहांश्च लवणानि च। उदावर्ते विबन्धेषु युञ्ज्यादास्थापनेषु च

palāśaṁ kattr̥ṇaṁ caiva snēhāṁśca lavaṇāni ca| udāvartē vibandhēṣu yuñjyādāsthāpanēṣu ca

अत एवौषधगणात सङ्कल्प्यमनुवासनम। मारुतघ्नमिति प्रोक्तः सङ्ग्रहः पाञ्चकर्मिकः

ata ēvauṣadhagaṇāt saṅkalpyamanuvāsanam| mārutaghnamiti prōktaḥ saṅgrahaḥ pāñcakarmikaḥ

तान्युपस्थितदोषाणां स्नेहस्वेदोपपादनैः। पञ्चकर्माणि कुर्वीत मात्राकालौ विचारयन

tānyupasthitadōṣāṇāṁ snēhasvēdōpapādanaiḥ| pañcakarmāṇi kurvīta mātrākālau vicārayan

मात्राकालाश्रया युक्तिः सिद्धिर्युक्तौ प्रतिष्ठिता। तिष्ठत्युपरि युक्तिज्ञो द्रव्यज्ञानवतां सदा

mātrākālāśrayā yuktiḥ siddhiryuktau pratiṣṭhitā| tiṣṭhatyupari yuktijñō dravyajñānavatāṁ sadā

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि यवागूर्विविधौषधाः। विविधानां विकाराणां तत्साध्यानां निव्र̥त्तये

ata ūrdhvaṁ pravakṣyāmi yavāgūrvividhauṣadhāḥ| vividhānāṁ vikārāṇāṁ tatsādhyānāṁ nivr̥ttayē

पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकनागरैः। यवागूर्दीपनीया स्याच्छूलघ्नी चोपसाधिता

pippalīpippalīmūlacavyacitrakanāgaraiḥ| yavāgūrdīpanīyā syācchūlaghnī cōpasādhitā

दधित्थबिल्वचाङ्गेरीतक्रदाडिमसाधिता। पाचनी ग्राहिणी पेया सवाते पाञ्चमूलिकी

dadhitthabilvacāṅgērītakradāḍimasādhitā| pācanī grāhiṇī pēyā savātē pāñcamūlikī

शालपर्णीबलाबिल्वैः प्र̥श्निपर्ण्या च साधिता। दाडिमाम्ला हिता पेया पित्तश्लेष्मातिसारिणाम

śālaparṇībalābilvaiḥ pr̥śniparṇyā ca sādhitā| dāḍimāmlā hitā pēyā pittaślēṣmātisāriṇām

पयस्यर्धोदके च्छागे ह्रीवेरोत्पलनागरैः। पेया रक्तातिसारघ्नी प्र̥श्निपर्ण्या च साधिता

payasyardhōdakē cchāgē hrīvērōtpalanāgaraiḥ| pēyā raktātisāraghnī pr̥śniparṇyā ca sādhitā

दद्यात सातिविषां पेयां सामे साम्लां सनागराम। श्वदंष्ट्राकण्टकारीभ्यां मूत्रक्र̥च्छ्रे सफाणिताम

dadyāt sātiviṣāṁ pēyāṁ sāmē sāmlāṁ sanāgarām| śvadaṁṣṭrākaṇṭakārībhyāṁ mūtrakr̥cchrē saphāṇitām

विडङ्गपिप्पलीमूलशिग्रुभिर्मरिचेन च। तक्रसिद्धा यवागूः स्यात क्रिमिघ्नी ससुवर्चिका

viḍaṅgapippalīmūlaśigrubhirmaricēna ca| takrasiddhā yavāgūḥ syāt krimighnī sasuvarcikā

म्र̥द्वीकासारिवालाजपिप्पलीमधुनागरैः। पिपासाघ्नी विषघ्नी च सोमराजीविपाचिता

mr̥dvīkāsārivālājapippalīmadhunāgaraiḥ| pipāsāghnī viṣaghnī ca sōmarājīvipācitā

सिद्धा वराहनिर्यूहे यवागूर्ब्र̥ंहणी मता। गवेधुकानां भ्र̥ष्टानां कर्शनीया समाक्षिका

siddhā varāhaniryūhē yavāgūrbr̥ṁhaṇī matā| gavēdhukānāṁ bhr̥ṣṭānāṁ karśanīyā samākṣikā

सर्पिष्मती बहुतिला स्नेहनी लवणान्विता। कुशामलकनिर्यूहे श्यामाकानां विरूक्षणी

sarpiṣmatī bahutilā snēhanī lavaṇānvitā| kuśāmalakaniryūhē śyāmākānāṁ virūkṣaṇī

दशमूलीश्र̥ता कासहिक्काश्वासकफापहा। यमके मदिरासिद्धा पक्वाशयरुजापहा

daśamūlīśr̥tā kāsahikkāśvāsakaphāpahā| yamakē madirāsiddhā pakvāśayarujāpahā

शाकैर्मांसैस्तिलैर्माषैः सिद्धा वर्चो निरस्यति। जम्ब्वाम्रास्थिदधित्थाम्लबिल्वैः साङ्ग्राहिकी मता

śākairmāṁsaistilairmāṣaiḥ siddhā varcō nirasyati| jambvāmrāsthidadhitthāmlabilvaiḥ sāṅgrāhikī matā

क्षारचित्रकहिङ्ग्वम्लवेतसैर्भेदिनी मता। अभयापिप्पलीमूलविश्वैर्वातानुलोमनी

kṣāracitrakahiṅgvamlavētasairbhēdinī matā| abhayāpippalīmūlaviśvairvātānulōmanī

तक्रसिद्धा यवागूः स्याद्ध्र̥तव्यापत्तिनाशिनी। तैलव्यापदि शस्ता स्यात्तक्रपिण्याकसाधिता

takrasiddhā yavāgūḥ syāddhr̥tavyāpattināśinī| tailavyāpadi śastā syāttakrapiṇyākasādhitā

गव्यमांसरसैः साम्ला विषमज्वरनाशिनी। कण्ठ्या यवानां यमके पिप्पल्यामलकैः श्र̥ता

gavyamāṁsarasaiḥ sāmlā viṣamajvaranāśinī| kaṇṭhyā yavānāṁ yamakē pippalyāmalakaiḥ śr̥tā

ताम्रचूडरसे सिद्धा रेतोमार्गरुजापहा। समाषविदला व्र̥ष्या घ्र̥तक्षीरोपसाधिता

tāmracūḍarasē siddhā rētōmārgarujāpahā| samāṣavidalā vr̥ṣyā ghr̥takṣīrōpasādhitā

उपोदिकादधिभ्यां तु सिद्धा मदविनाशिनी। क्षुधं हन्यादपामार्गक्षीरगोधारसैः श्र̥ता

upōdikādadhibhyāṁ tu siddhā madavināśinī| kṣudhaṁ hanyādapāmārgakṣīragōdhārasaiḥ śr̥tā

तत्र श्लोकः- अष्टाविंशतिरित्येता यवाग्वः परिकीर्तिताः। पञ्चकर्माणि चाश्रित्य प्रोक्तो भैषज्यसङ्ग्रहः

tatra ślōkaḥ- aṣṭāviṁśatirityētā yavāgvaḥ parikīrtitāḥ| pañcakarmāṇi cāśritya prōktō bhaiṣajyasaṅgrahaḥ

पूर्वं मूलफलज्ञानहेतोरुक्तं यदौषधम। पञ्चकर्माश्रयज्ञानहेतोस्तत कीर्तितं पुनः

pūrvaṁ mūlaphalajñānahētōruktaṁ yadauṣadham| pañcakarmāśrayajñānahētōstat kīrtitaṁ punaḥ

स्म्र̥तिमान हेतुयुक्तिज्ञो जितात्मा प्रतिपत्तिमान। भिषगौषधसंयोगैश्चिकित्सां कर्तुमर्हति

smr̥timān hētuyuktijñō jitātmā pratipattimān| bhiṣagauṣadhasaṁyōgaiścikitsāṁ kartumarhati

इत्यग्निवेशक्र̥ते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्क्र̥ते श्लोकस्थानेऽपामार्गतण्डुलीयो नाम द्वितीयोऽध्यायः

ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē ślōkasthānē'pāmārgataṇḍulīyō nāma dvitīyō'dhyāyaḥ