अथातः कियन्तःशिरसीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātaḥ kiyantaḥśirasīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ

कियन्तः शिरसि प्रोक्ता रोगा ह्र̥दि च देहिनाम। कति चाप्यनिलादीनां रोगा मानविकल्पजाः

kiyantaḥ śirasi prōktā rōgā hr̥di ca dēhinām| kati cāpyanilādīnāṁ rōgā mānavikalpajāḥ

क्षयाः कति समाख्याताः पिडकाः कति चानघ । गतिः कतिविधा चोक्ता दोषाणां दोषसूदन

kṣayāḥ kati samākhyātāḥ piḍakāḥ kati cānagha | gatiḥ katividhā cōktā dōṣāṇāṁ dōṣasūdana

हुताशवेशस्य वचस्तच्छ्रुत्वा गुरुरब्रवीत। प्र̥ष्टवानसि यत सौम्य तन्मे श्र̥णु सविस्तरम

hutāśavēśasya vacastacchrutvā gururabravīt| pr̥ṣṭavānasi yat saumya tanmē śr̥ṇu savistaram

द्र̥ष्टाः पञ्च शिरोरोगाः पञ्चैव ह्र̥दयामयाः। व्याधीनां ह्यधिका षष्टिर्दोषमानविकल्पजा

dr̥ṣṭāḥ pañca śirōrōgāḥ pañcaiva hr̥dayāmayāḥ| vyādhīnāṁ hyadhikā ṣaṣṭirdōṣamānavikalpajā

दशाष्टौ च क्षयाः सप्त पिडका माधुमेहिकाः। दोषाणां त्रिविधा चोक्ता गतिर्विस्तरतः श्र̥णु

daśāṣṭau ca kṣayāḥ sapta piḍakā mādhumēhikāḥ| dōṣāṇāṁ trividhā cōktā gatirvistarataḥ śr̥ṇu

सन्धारणाद्दिवास्वप्नाद्रात्रौ जागरणान्मदात। उच्चैर्भाष्यादवश्यायात प्राग्वातादतिमैथुनात

sandhāraṇāddivāsvapnādrātrau jāgaraṇānmadāt| uccairbhāṣyādavaśyāyāt prāgvātādatimaithunāt

गन्धादसात्म्यादाघ्राताद्रजोधूमहिमातपात। गुर्वम्लहरितादानादति शीताम्बुसेवनात

gandhādasātmyādāghrātādrajōdhūmahimātapāt| gurvamlaharitādānādati śītāmbusēvanāt

शिरोऽभिघाताद्दुष्टामाद्रोदनाद्बाष्पनिग्रहात । मेघागमान्मनस्तापाद्देशकालविपर्ययात

śirō'bhighātādduṣṭāmādrōdanādbāṣpanigrahāt | mēghāgamānmanastāpāddēśakālaviparyayāt

वातादयः प्रकुप्यन्ति शिरस्यस्रं च दुष्यति। ततः शिरसि जायन्ते रोगा विविधलक्षणाः

vātādayaḥ prakupyanti śirasyasraṁ ca duṣyati| tataḥ śirasi jāyantē rōgā vividhalakṣaṇāḥ

प्राणाः प्राणभ्र̥तां यत्र श्रिताः सर्वेन्द्रियाणि च। यदुत्तमाङ्गमाङ्गानां शिरस्तदभिधीयते

prāṇāḥ prāṇabhr̥tāṁ yatra śritāḥ sarvēndriyāṇi ca| yaduttamāṅgamāṅgānāṁ śirastadabhidhīyatē

अर्धावभेदको वा स्यात सर्वं वा रुज्यते शिरः। प्रतिश्यामुखनासाक्षिकर्णरोगशिरोभ्रमाः

ardhāvabhēdakō vā syāt sarvaṁ vā rujyatē śiraḥ| pratiśyāmukhanāsākṣikarṇarōgaśirōbhramāḥ

अर्दितं शिरसः कम्पो गलमन्याहनुग्रहः। विविधाश्चापरे रोगा वातादिक्रिमिसम्भवाः

arditaṁ śirasaḥ kampō galamanyāhanugrahaḥ| vividhāścāparē rōgā vātādikrimisambhavāḥ

प्र̥थग्दिष्टास्तु ये पञ्च सङ्ग्रहे परमर्षिभिः। शिरोगदांस्ताञ्छ्र̥णु मे यथास्वैर्हेतुलक्षणैः

pr̥thagdiṣṭāstu yē pañca saṅgrahē paramarṣibhiḥ| śirōgadāṁstāñchr̥ṇu mē yathāsvairhētulakṣaṇaiḥ

उच्चैर्भाष्यातिभाष्याभ्यां तीक्ष्णपानात प्रजागरात। शीतमारुतसंस्पर्शाद्व्यवायाद्वेगनिग्रहात

uccairbhāṣyātibhāṣyābhyāṁ tīkṣṇapānāt prajāgarāt| śītamārutasaṁsparśādvyavāyādvēganigrahāt

उपवासादभीघाताद्विरेकाद्वमनादति। बाष्पशोकभयत्रासाद्भारमार्गातिकर्शनात

upavāsādabhīghātādvirēkādvamanādati| bāṣpaśōkabhayatrāsādbhāramārgātikarśanāt

शिरोगताः सिरा व्र̥द्धो वायुराविश्य कुप्यति। ततः शूलं महत्तस्य वातात समुपजायते

śirōgatāḥ sirā vr̥ddhō vāyurāviśya kupyati| tataḥ śūlaṁ mahattasya vātāt samupajāyatē

निस्तुद्येते भ्र̥शं शङ्कौ घाटा सम्भिद्यते तथा। सभ्रूमध्यं ललाटं च तपतीवातिवेदनम

nistudyētē bhr̥śaṁ śaṅkau ghāṭā sambhidyatē tathā| sabhrūmadhyaṁ lalāṭaṁ ca tapatīvātivēdanam

वध्येते स्वनतः श्रोत्रे निष्क्र̥ष्येते इवाक्षिणी। घूर्णतीव शिरः सर्वं सन्धिभ्य इव मुच्यते

vadhyētē svanataḥ śrōtrē niṣkr̥ṣyētē ivākṣiṇī| ghūrṇatīva śiraḥ sarvaṁ sandhibhya iva mucyatē

स्फुरत्यति सिराजालं स्तभ्यते च शिरोधरा। स्निग्धोष्णमुपशेते च शिरोरोगेऽनिलात्मके

sphuratyati sirājālaṁ stabhyatē ca śirōdharā| snigdhōṣṇamupaśētē ca śirōrōgē'nilātmakē

कट्वम्ललवणक्षारमद्यक्रोधातपानलैः। पित्तं शिरसि सन्दुष्टं शिरोरोगाय कल्पते

kaṭvamlalavaṇakṣāramadyakrōdhātapānalaiḥ| pittaṁ śirasi sanduṣṭaṁ śirōrōgāya kalpatē

दह्यते रुज्यते तेन शिरः शीतं सुषूयते । दह्येते चक्षुषी त्र̥ष्णा भ्रमः स्वेदश्च जायते

dahyatē rujyatē tēna śiraḥ śītaṁ suṣūyatē | dahyētē cakṣuṣī tr̥ṣṇā bhramaḥ svēdaśca jāyatē

आस्यासुखैः स्वप्नसुखैर्गुरुस्निग्धातिभोजनैः। श्लेष्मा शिरसि सन्दुष्टः शिरोरोगाय कल्पते

āsyāsukhaiḥ svapnasukhairgurusnigdhātibhōjanaiḥ| ślēṣmā śirasi sanduṣṭaḥ śirōrōgāya kalpatē

शिरो मन्दरुजं तेन सुप्तं स्तिमितभारिकम। भवत्युत्पद्यते तन्द्रा तथाऽऽलस्यमरोचकः

śirō mandarujaṁ tēna suptaṁ stimitabhārikam| bhavatyutpadyatē tandrā tathā''lasyamarōcakaḥ

वाताच्छूलं भ्रमः कम्पः पिताद्दाहो मदस्त्र̥षा। कफाद्गुरुत्वं तन्द्रा च शिरोरोगे त्रिदोषजे

vātācchūlaṁ bhramaḥ kampaḥ pitāddāhō madastr̥ṣā| kaphādgurutvaṁ tandrā ca śirōrōgē tridōṣajē

तिलक्षीरगुडाजीर्णपूतिसङ्कीर्णभोजनात। क्लेदोऽस्र̥क्कफमांसानां दोषलस्योपजायते

tilakṣīraguḍājīrṇapūtisaṅkīrṇabhōjanāt| klēdō'sr̥kkaphamāṁsānāṁ dōṣalasyōpajāyatē

ततः शिरसि सङ्क्लेदात क्रिमयः पापकर्मणः। जनयन्ति शिरोरोगं जाता बीभत्सलक्षणम

tataḥ śirasi saṅklēdāt krimayaḥ pāpakarmaṇaḥ| janayanti śirōrōgaṁ jātā bībhatsalakṣaṇam

व्यधच्छेदरुजाकण्डूशोफदौर्गत्यदुःखितम । क्रिमिरोगातुरं विद्यात क्रिमीणां दर्शनेन च

vyadhacchēdarujākaṇḍūśōphadaurgatyaduḥkhitam | krimirōgāturaṁ vidyāt krimīṇāṁ darśanēna ca

शोकोपवासव्यायामरूक्षशुष्काल्पभोजनैः । वायुराविश्य ह्र̥दयं जनयत्युत्तमां रुजम

śōkōpavāsavyāyāmarūkṣaśuṣkālpabhōjanaiḥ | vāyurāviśya hr̥dayaṁ janayatyuttamāṁ rujam

वेपथुर्वेष्टनं स्तम्भः प्रमोहः शून्यता दरः । ह्र̥दि वातातुरे रूपं जीर्णे चात्यर्थवेदना

vēpathurvēṣṭanaṁ stambhaḥ pramōhaḥ śūnyatā daraḥ | hr̥di vātāturē rūpaṁ jīrṇē cātyarthavēdanā

उष्णाम्ललवणक्षारकटुकाजीर्णभोजनैः। मद्यक्रोधातपैश्चाशु ह्र̥दि पित्तं प्रकुप्यति

uṣṇāmlalavaṇakṣārakaṭukājīrṇabhōjanaiḥ| madyakrōdhātapaiścāśu hr̥di pittṁ prakupyati

ह्र̥द्दाहस्तिक्तता वक्रे तिक्ताम्लोद्गिरणं क्लमः। त्र̥ष्णा मूर्च्छा भ्रमः स्वेदः पित्तह्र̥द्रोगलक्षणम

hr̥ddāhastiktatā vakrē tiktāmlōdgiraṇaṁ klamaḥ| tr̥ṣṇā mūrcchā bhramaḥ svēdaḥ pittahr̥drōgalakṣaṇam

अत्यादानं गुरुस्निग्धमचिन्तनमचेष्टनम। निद्रासुखं चाभ्यधिकं कफह्र̥द्रोगकारणम

atyādānaṁ gurusnigdhamacintanamacēṣṭanam| nidrāsukhaṁ cābhyadhikaṁ kaphahr̥drōgakāraṇam

ह्र̥दयं कफह्र̥द्रोगे सुप्तं स्तिमितभारिकम। तन्द्रारुचिपरीतस्य भवत्यश्माव्र̥तं यथा

hr̥dayaṁ kaphahr̥drōgē suptaṁ stimitabhārikam| tandrāruciparītasya bhavatyaśmāvr̥taṁ yathā

हेतुलक्षणसंसर्गादुच्यते सान्निपातिकः। ह्र̥द्रोगः कष्टदः कष्टसाध्य उक्तो महर्षिभिः त्रिदोषजे तु ह्र̥द्रोगे यो दुरात्मा निषेवते

hētulakṣaṇasaṁsargāducyatē sānnipātikaḥ| hr̥drōgaḥ kaṣṭadaḥ kaṣṭasādhya uktō maharṣibhiḥ tridōṣajē tu hr̥drōgē yō durātmā niṣēvatē

तिलक्षीरगुडादीनि ग्रन्थिस्तस्योपजायते। मर्मैकदेशे सङ्क्लेदं रसश्चास्योपगच्छति

tilakṣīraguḍādīni granthistasyōpajāyatē| marmaikadēśē saṅklēdaṁ rasaścāsyōpagacchati

सङ्क्लेदात क्रिमयश्चास्य भवन्त्युपहतात्मनः। मर्मैकदेशे ते जाताः सर्पन्तो भक्षयन्ति च

saṅklēdāt krimayaścāsya bhavantyupahatātmanaḥ| marmaikadēśē tē jātāḥ sarpantō bhakṣayanti ca

तुद्यमानं स ह्र̥दयं सूचीभिरिव मन्यते। छिद्यमानं यथा शस्त्रैर्जातकण्डूं महारुजम

tudyamānaṁ sa hr̥dayaṁ sūcībhiriva manyatē| chidyamānaṁ yathā śastrairjātakaṇḍūṁ mahārujam

ह्र̥द्रोगं क्रिमिजं त्वेतैर्लिङ्गैर्बुद्ध्वा सुदारुणम। त्वरेत जेतुं तं विद्वान विकारं शीघ्रकारिणम

hr̥drōgaṁ krimijaṁ tvētairliṅgairbuddhvā sudāruṇam| tvarēta jētuṁ taṁ vidvān vikāraṁ śīghrakāriṇam

द्व्युल्बणैकोल्बणैः षट स्युर्हीनमध्याधिकैश्च षट। समैश्चैको विकारास्ते सन्निपातास्त्रयोदश

dvyulbaṇaikōlbaṇaiḥ ṣaṭ syurhīnamadhyādhikaiśca ṣaṭ| samaiścaikō vikārāstē sannipātāstrayōdaśa

संसर्गे नव षट तेभ्य एकव्र̥द्ध्या समैस्त्रयः। प्र̥थक त्रयश्च तैर्व्र̥द्धैर्व्याधयः पञ्चविंशतिः

saṁsargē nava ṣaṭ tēbhya ēkavr̥ddhyā samaistrayaḥ| pr̥thak trayaśca tairvr̥ddhairvyādhayaḥ pañcaviṁśatiḥ

यथा व्र̥द्धैस्तथा क्षीणैर्दोषेः स्युः पञ्चविंशतिः। व्र̥द्धिक्षयक्र̥तश्चान्यो विकल्प उपदेक्ष्यते

yathā vr̥ddhaistathā kṣīṇairdōṣēḥ syuḥ pañcaviṁśatiḥ| vr̥ddhikṣayakr̥taścānyō vikalpa upadēkṣyatē

व्र̥द्धिरेकस्य समता चैकस्यैकस्य सङ्क्षयः। द्वन्द्वव्र̥द्धिः क्षयश्चैकस्यैकव्र̥द्धिर्द्वयोः क्षयः

vr̥ddhirēkasya samatā caikasyaikasya saṅkṣayaḥ| dvandvavr̥ddhiḥ kṣayaścaikasyaikavr̥ddhirdvayōḥ kṣayaḥ

प्रक्र̥तिस्थं यदा पित्तं मारुतः श्लेष्मणः क्षये। स्थानादादाय गात्रेषु यत्र यत्र विसर्पति

prakr̥tisthaṁ yadā pittaṁ mārutaḥ ślēṣmaṇaḥ kṣayē| sthānādādāya gātrēṣu yatra yatra visarpati

तदा भेदश्च दाहश्च तत्र तत्रानवस्थितः। गात्रदेशे भवत्यस्य श्रमो दौर्बल्यमेव च

tadā bhēdaśca dāhaśca tatra tatrānavasthitaḥ| gātradēśē bhavatyasya śramō daurbalyamēva ca

प्रक्र̥तिस्थं कफं वायुः क्षीणे पित्ते यदा बली। कर्षेत कुर्यात्तदा शूलं सशैत्यस्तम्भगौरवम

prakr̥tisthaṁ kaphaṁ vāyuḥ kṣīṇē pittē yadā balī| karṣēt kuryāttadā śūlaṁ saśaityastambhagauravam

यदाऽनिलं प्रक्र̥तिगं पित्तं कफपरिक्षये। संरुणद्धि तदा दाहः शूलं चास्योपजायते

yadā'nilaṁ prakr̥tigaṁ pittaṁ kaphaparikṣayē| saṁruṇaddhi tadā dāhaḥ śūlaṁ cāsyōpajāyatē

श्लेष्माणं हि समं पित्तं यदा वातपरिक्षये। सन्निरुन्ध्यात्तदा कुर्यात सतन्द्रागौरवं ज्वरम

ślēṣmāṇaṁ hi samaṁ pittaṁ yadā vātaparikṣayē| sannirundhyāttadā kuryāt satandrāgauravaṁ jvaram

प्रव्र̥द्धो हि यदा श्लेष्मा पित्ते क्षीणे समीरणम। रुन्ध्यात्तदा प्रकुर्वीत शीतकं गौरवं रुजम

pravr̥ddhō hi yadā ślēṣmā pittē kṣīṇē samīraṇam| rundhyāttadā prakurvīta śītakaṁ gauravaṁ rujam

समीरणे परिक्षीणे कफः पित्तं समत्वगम। कुर्वीत सन्निरुन्धानो म्र̥द्वग्नित्वं शिरोग्रहम

samīraṇē parikṣīṇē kaphaḥ pittaṁ samatvagam| kurvīta sannirundhānō mr̥dvagnitvaṁ śirōgraham

निद्रां तन्द्रां प्रलापं च ह्र̥द्रोगं गात्रगौरवम। नखादीनां च पीतत्वं ष्ठीवनं कफपित्तयोः

nidrāṁ tandrāṁ pralāpaṁ ca hr̥drōgaṁ gātragauravam| nakhādīnāṁ ca pītatvaṁ ṣṭhīvanaṁ kaphapittayōḥ

हीनवातस्य तु श्लेष्मा पित्तेन सहितश्चरन। करोत्यरोचकापाकौ सदनं गौरवं तथा

hīnavātasya tu ślēṣmā pittēna sahitaścaran| karōtyarōcakāpākau sadanaṁ gauravaṁ tathā

ह्र̥ल्लासमास्यस्रवणं पाण्डुतां दूयनं मदम। विरेकस्य च वैषम्यं वैषम्यमनलस्य च

hr̥llāsamāsyasravaṇaṁ pāṇḍutāṁ dūyanaṁ madam| virēkasya ca vaiṣamyaṁ vaiṣamyamanalasya ca

हीनपित्तस्य तु श्लेष्मा मारुतेनोपसंहितः। स्तम्भं शैत्यं च तोदं च जनयत्यनवस्थितम

hīnapittasya tu ślēṣmā mārutēnōpasaṁhitaḥ| stambhaṁ śaityaṁ ca tōdaṁ ca janayatyanavasthitam

गौरवं म्र̥दुतामग्नेर्भक्ताश्रद्धां प्रवेपनम। नखादीनां च शुक्लत्वं गात्रपारुष्यमेव च

gauravaṁ mr̥dutāmagnērbhaktāśraddhāṁ pravēpanam| nakhādīnāṁ ca śuklatvaṁ gātrapāruṣyamēva ca

मारुतस्तु कफे हीने पित्तं च कुपितं द्वयम। करोति यानि लिङ्गानि श्र̥णु तानि समासतः

mārutastu kaphē hīnē pittaṁ ca kupitaṁ dvayam| karōti yāni liṅgāni śr̥ṇu tāni samāsataḥ

भ्रममुद्वेष्टनं तोदं दाहं स्फुटनवेपने। अङ्गमर्दं परीशोषं दूयनं धूपनं तथा

bhramamudvēṣṭanaṁ tōdaṁ dāhaṁ sphuṭanavēpanē| aṅgamardaṁ parīśōṣṁ dūyanaṁ dhūpanaṁ tathā

वातपित्तक्षये श्लेष्मा स्रोतांस्यपिदधद्भ्र̥शम। चेष्टाप्रणाशं मूर्च्छां च वाक्सङ्गं च करोति हि

vātapittakṣayē ślēṣmā srōtāṁsyapidadhadbhr̥śam| cēṣṭāpraṇāśaṁ mūrcchāṁ ca vāksaṅgaṁ ca karōti hi

वातश्लेष्मक्षये पित्तं देहौजः स्रंसयच्चरेत। ग्लानिमिन्द्रियदौर्बल्यं त्र̥ष्णां मूर्च्छां क्रियाक्षयम

vātaślēṣmakṣayē pittaṁ dēhaujaḥ sraṁsayaccarēt| glānimindriyadaurbalyaṁ tr̥ṣṇāṁ mūrcchāṁ kriyākṣayam

पित्तश्लेष्मक्षये वायुर्मर्माण्यतिनिपीडयन। प्रणाशयति सञ्ज्ञां च वेपयत्यथवा नरम

pittaślēṣmakṣayē vāyurmarmāṇyatinipīḍayan| praṇāśayati sañjñāṁ ca vēpayatyathavā naram

दोषाः प्रव्र̥द्धाः स्वं लिङ्गं दर्शयन्ति यथाबलम। क्षीणा जहति लिङ्गं स्वं समाः स्वं कर्म कुवेते

dōṣāḥ pravr̥ddhāḥ svaṁ liṅgaṁ darśayanti yathābalam| kṣīṇā jahati liṅgaṁ svaṁ samāḥ svaṁ karma kuvētē

वातादीनां रसादीनां मलानामोजसस्तथा। क्षयास्तत्रानिलादीनामुक्तं सङ्क्षीणलक्षणम

vātādīnāṁ rasādīnāṁ malānāmōjasastathā| kṣayāstatrānilādīnāmuktaṁ saṅkṣīṇalakṣaṇam

घट्टते सहते शब्दं नोच्चैर्द्रवति शूल्यते। ह्र̥दयं ताम्यति स्वल्पचेष्टस्यापि रसक्षये

ghaṭṭatē sahatē śabdaṁ nōccairdravati śūlyatē| hr̥dayaṁ tāmyati svalpacēṣṭasyāpi rasakṣayē

परुषा स्फुटिता म्लाना त्वग्रूक्षा रक्तसङ्क्षये। मांसक्षये विशेषेण स्फिग्ग्रीवोदरशुष्कता

paruṣā sphuṭitā mlānā tvagrūkṣā raktasaṅkṣayē| māṁsakṣayē viśēṣēṇa sphiggrīvōdaraśuṣkatā

सन्धीनां स्फुटनं ग्लानिरक्ष्णोरायास एव च। लक्षणं मेदसि क्षीणे तनुत्वं चोदरस्य च

sandhīnāṁ sphuṭanaṁ glānirakṣṇōrāyāsa ēva ca| lakṣaṇaṁ mēdasi kṣīṇē tanutvaṁ cōdarasya ca

केशलोमनखश्मश्रुद्विजप्रपतनं श्रमः। ज्ञेयमस्थिक्षये लिङ्गं सन्धिशैथिल्यमेव च

kēśalōmanakhaśmaśrudvijaprapatanaṁ śramaḥ| jñēyamasthikṣayē liṅgaṁ sandhiśaithilyamēva ca

शीर्यन्त इव चास्थीनि दुर्बलानि लघूनि च। प्रततं वातरोगीणि क्षीणे मज्जनि देहिनाम

śīryanta iva cāsthīni durbalāni laghūni ca| pratataṁ vātarōgīṇi kṣīṇē majjani dēhinām

दौर्बल्यं मुखशोषश्च पाण्डुत्वं सदनं श्रमः। क्लैब्यं शुक्राविसर्गश्च क्षीणशुक्रस्य लक्षणम

daurbalyaṁ mukhaśōṣaśca pāṇḍutvaṁ sadanaṁ śramaḥ| klaibyaṁ śukrāvisargaśca kṣīṇaśukrasya lakṣaṇam

क्षीणे शक्र̥ति चान्त्राणि पीडयन्निव मारुतः। रूक्षस्योन्नमयन कुक्षिं तिर्यगूर्ध्वं च गच्छति

kṣīṇē śakr̥ti cāntrāṇi pīḍayanniva mārutaḥ| rūkṣasyōnnamayan kukṣiṁ tiryagūrdhvaṁ ca gacchati

मूत्रक्षये मूत्रक्र̥च्छ्रं मूत्रवैवर्ण्यमेव च। पिपासा बाधते चास्य मुखं च परिशुष्यति

mūtrakṣayē mūtrakr̥cchraṁ mūtravaivarṇyamēva ca| pipāsā bādhatē cāsya mukhaṁ ca pariśuṣyati

मलायनानि चान्यानि शून्यानि च लघूनि च। विशुष्काणि च लक्ष्यन्ते यथास्वं मलसङ्क्षये

malāyanāni cānyāni śūnyāni ca laghūni ca| viśuṣkāṇi ca lakṣyantē yathāsvaṁ malasaṅkṣayē

बिभेति दुर्बलोऽभीक्ष्णं ध्यायति व्यथितेन्द्रियः। दुश्छायो दुर्मना रूक्षः क्षामश्चैवौजसः क्षये

bibhēti durbalō'bhīkṣṇaṁ dhyāyati vyathitēndriyaḥ| duśchāyō durmanā rūkṣaḥ kṣāmaścaivaujasaḥ kṣayē

ह्र̥दि तिष्ठति यच्छुद्धं रक्तमीषत्सपीतकम। ओजः शरीरे सङ्ख्यातं तन्नाशान्ना विनश्यति

hr̥di tiṣṭhati yacchuddhaṁ raktamīṣatsapītakam| ōjaḥ śarīrē saṅkhyātaṁ tannāśānnā vinaśyati

प्रथमं जायते ह्योजः शरीरेऽस्मिञ्छरीरिणाम। सर्पिर्वर्णं मधुरसं लाजगन्धि प्रजायते

prathamaṁ jāyatē hyōjaḥ śarīrē'smiñcharīriṇām| sarpirvarṇaṁ madhurasaṁ lājagandhi prajāyatē

भ्रमरैः फलपुष्पेभ्यो यथा सम्भ्रियते मधु। तद्वदोजः स्वकर्मभ्यो गुणैः सम्भ्रियते न्र̥णाम।।1।।। व्यायामोऽनशनं चिन्ता रूक्षाल्पप्रमिताशनम। वातातपौ भयं शोको रूक्षपानं प्रजागरः

bhramaraiḥ phalapuṣpēbhyō yathā sambhriyatē madhu| tadvadōjaḥ svakarmabhyō guṇaiḥ sambhriyatē nr̥ṇām||1||| vyāyāmō'naśanaṁ cintā rūkṣālpapramitāśanam| vātātapau bhayaṁ śōkō rūkṣapānaṁ prajāgaraḥ

कफशोणितशुक्राणां मलानां चातिवर्तनम। कालो भूतोपघातश्च ज्ञातव्याः क्षयहेतवः

kaphaśōṇitaśukrāṇāṁ malānāṁ cātivartanam| kālō bhūtōpaghātaśca jñātavyāḥ kṣayahētavaḥ

गुरुस्निग्धाम्ललवणान्यतिमात्रं समश्नताम। नवमन्नं च पानं च निद्रामास्यासुखानि च

gurusnigdhāmlalavaṇānyatimātraṁ samaśnatām| navamannaṁ ca pānaṁ ca nidrāmāsyāsukhāni ca

त्यक्तव्यायामचिन्तानां संशोधनमकुर्वताम। श्लेष्मा पित्तं च मेदश्च मांसं चातिप्रवर्धते

tyaktavyāyāmacintānāṁ saṁśōdhanamakurvatām| ślēṣmā pittaṁ ca mēdaśca māṁsaṁ cātipravardhatē

तैराव्र̥तगतिर्वायुरोज आदाय गच्छति। यदा बस्तिं तदा क्र̥च्छ्रो मधुमेहः प्रवर्तते

tairāvr̥tagatirvāyurōja ādāya gacchati| yadā bastiṁ tadā kr̥cchrō madhumēhaḥ pravartatē

स मारुतस्य पित्तस्य कफस्य च मुहुर्मुहुः। दर्शयत्याक्र̥तिं गत्वा क्षयमाप्यायते पुनः

sa mārutasya pittasya kaphasya ca muhurmuhuḥ| darśayatyākr̥tiṁ gatvā kṣayamāpyāyatē punaḥ

उपेक्षयाऽस्य जायन्ते पिडकाः सप्त दारुणाः। मांसलेष्ववकाशेषु मर्मस्वपि च सन्धिषु

upēkṣayā'sya jāyantē piḍakāḥ sapta dāruṇāḥ| māṁsalēṣvavakāśēṣu marmasvapi ca sandhiṣu

शराविका कच्छपिका जालिनी सर्षपी तथा। अलजी विनताख्या च विद्रधी चेति सप्तमी

śarāvikā kacchapikā jālinī sarṣapī tathā| alajī vinatākhyā ca vidradhī cēti saptamī

अन्तोन्नता मध्यनिम्ना श्यावा क्लेदरुगन्विता। शराविका स्यात पिडका शरावाक्र̥तिसंस्थिता

antōnnatā madhyanimnā śyāvā klēdaruganvitā| śarāvikā syāt piḍakā śarāvākr̥tisaṁsthitā

अवगाढार्तिनिस्तोदा महावास्तुपरिग्रहा। श्लक्ष्णा कच्छपप्र̥ष्ठाभा पिडका कच्छपी मता

avagāḍhārtinistōdā mahāvāstuparigrahā| ślakṣṇā kacchapapr̥ṣṭhābhā piḍakā kacchapī matā

स्तब्धा सिराजालवती स्निग्धास्रावा महाशया। रुजानिस्तोदबहुला सूक्ष्मच्छिद्रा च जालिनी

stabdhā sirājālavatī snigdhāsrāvā mahāśayā| rujānistōdabahulā sūkṣmacchidrā ca jālinī

पिडका नातिमहती क्षिप्रपाका महारुजा। सर्षपी सर्षपाभाभिः पिडकाभिश्चिता भवेत

piḍakā nātimahatī kṣiprapākā mahārujā| sarṣapī sarṣapābhābhiḥ piḍakābhiścitā bhavēt

दहति त्वचमुत्थाने त्र̥ष्णामोहज्वरप्रदा। विसर्पत्यनिशं दुःखाद्दहत्यग्निरिवालजी

dahati tvacamutthānē tr̥ṣṇāmōhajvarapradā| visarpatyaniśaṁ duḥkhāddahatyagnirivālajī

अवगाढरुजाक्लेदा प्र̥ष्ठे वाऽप्युदरेऽपि वा। महती विनता नीला पिडका विनता मता

avagāḍharujāklēdā pr̥ṣṭhē vā'pyudarē'pi vā| mahatī vinatā nīlā piḍakā vinatā matā

विद्रधिं द्विविधामाहुर्बाह्यामाभ्यन्तरीं तथा। बाह्या त्वक्स्नायुमांसोत्था कण्डराभा महारुजा

vidradhiṁ dvividhāmāhurbāhyāmābhyantarīṁ tathā| bāhyā tvaksnāyumāṁsōtthā kaṇḍarābhā mahārujā

शीतकान्नविदाह्युष्णरूक्षशुष्कातिभोजनात। विरुद्धाजीर्णसङ्क्लिष्टविषमासात्म्यभोजनात

śītakānnavidāhyuṣṇarūkṣaśuṣkātibhōjanāt| viruddhājīrṇasaṅkliṣṭaviṣamāsātmyabhōjanāt

व्यापन्नबहुमद्यत्वाद्वेगसन्धारणाच्छ्रमात। जिह्मव्यायामशयनादतिभाराध्वमैथुनात

vyāpannabahumadyatvādvēgasandhāraṇācchramāt| jihmavyāyāmaśayanādatibhārādhvamaithunāt

अन्तःशरीरे मांसास्र̥गाविशन्ति यदा मलाः। तदा सञ्जायते ग्रन्थिर्गम्भीरस्थः सुदारुणः

antaḥśarīrē māṁsāsr̥gāviśanti yadā malāḥ| tadā sañjāyatē granthirgambhīrasthaḥ sudāruṇaḥ

ह्र̥दये क्लोम्नि यक्र̥ति प्लीह्नि कुक्षौ च व्र̥क्कयोः। नाभ्यां वङ्क्षणयोर्वाऽपि बस्तौ वा तीव्रवेदनः

hr̥dayē klōmni yakr̥ti plīhni kukṣau ca vr̥kkayōḥ| nābhyāṁ vaṅkṣaṇayōrvā'pi bastau vā tīvravēdanaḥ

दुष्टरक्तातिमात्रत्वात स वै शीघ्रं विदह्यते। ततः शीघ्रविदाहित्वाद्विद्रधीत्यभिधीयते

duṣṭaraktātimātratvāt sa vai śīghraṁ vidahyatē| tataḥ śīghravidāhitvādvidradhītyabhidhīyatē

व्यधच्छेदभ्रमानाहशब्दस्फुरणसर्पणैः। वातिकीं पैत्तिकीं त्र̥ष्णादाहमोहमदज्वरैः

vyadhacchēdabhramānāhaśabdasphuraṇasarpaṇaiḥ| vātikīṁ paittikīṁ tr̥ṣṇādāhamōhamadajvaraiḥ

ज्र̥म्भोत्क्लेशारुचिस्तम्भशीतकैः श्लैष्मिकीं विदुः। सर्वासु च महच्छूलं विद्रधीषूपजायते

jr̥mbhōtklēśārucistambhaśītakaiḥ ślaiṣmikīṁ viduḥ| sarvāsu ca mahacchūlaṁ vidradhīṣūpajāyatē

शस्त्रास्त्रैर्भिद्यत इव चोल्मुकैरिव दह्यते। विद्रधी व्यम्लता याता व्र̥श्चिकैरिव दश्यते

śastrāstrairbhidyata iva cōlmukairiva dahyatē| vidradhī vyamlatā yātā vr̥ścikairiva daśyatē

तनु रूक्षारुणं श्यावं फेनिलं वातविद्रधी। तिलमाषकुलत्थोदसन्निभं पित्तविद्रधी

tanu rūkṣāruṇaṁ śyāvaṁ phēnilaṁ vātavidradhī| tilamāṣakulatthōdasannibhaṁ pittavidradhī

श्लैष्मिकी स्रवति श्वेतं पिच्छिलं बहलं बहु। लक्षणं सर्वमेवैतद्भजते सान्निपातिकी

ślaiṣmikī sravati śvētaṁ picchilaṁ bahalaṁ bahu| lakṣaṇaṁ sarvamēvaitadbhajatē sānnipātikī

अथासां विद्रधीनां साध्यासाध्यत्वविशेषज्ञानार्थं स्थानक्र̥तं लिङ्गविशेषमुपदेक्ष्यामः- तत्र प्रधानमर्मजायां विद्रध्यां ह्र̥द्धट्टनतमकप्रमोहकासश्वासाः क्लोमजायां पिपासामुखशोषगलग्रहाः यक्र̥ज्जायां श्वासः प्लीहजायामुच्छ्वासोपरोधः कुक्षिजायां कुक्षिपार्श्वान्तरांसशूलं व्र̥क्कजायां प्र̥ष्ठकटिग्रहः नाभिजायां हिक्का वङ्क्षणजायां सक्थिसादः बस्तिजायां क्र̥च्छ्रपूतिमूत्रवर्चसत्वं चेति

athāsāṁ vidradhīnāṁ sādhyāsādhyatvaviśēṣajñānārthaṁ sthānakr̥taṁ liṅgaviśēṣamupadēkṣyāmaḥ- tatra pradhānamarmajāyāṁ vidradhyāṁ hr̥ddhaṭṭanatamakapramōhakāsaśvāsāḥ klōmajāyāṁ pipāsāmukhaśōṣagalagrahāḥ yakr̥jjāyāṁ śvāsaḥ plīhajāyāmucchvāsōparōdhaḥ kukṣijāyāṁ kukṣipārśvāntarāṁsaśūlaṁ vr̥kkajāyāṁ pr̥ṣṭhakaṭigrahaḥ nābhijāyāṁ hikkā vaṅkṣaṇajāyāṁ sakthisādaḥ bastijāyāṁ kr̥cchrapūtimūtravarcasatvaṁ cēti

पक्वप्रभिन्नासूर्ध्वजासु मुखात स्रावः स्रवति अधोजासु गुदात उभयतस्तु नाभिजासु

pakvaprabhinnāsūrdhvajāsu mukhāt srāvaḥ sravati adhōjāsu gudāt ubhayatastu nābhijāsu

आसां ह्र̥न्नाभिबस्तिजाः परिपक्वाः सान्निपातिकी च मरणाय शेषाः पुनः कुशलमाशुप्रतिकारिणं चिकित्सकमासाद्योपशाम्यन्ति। तस्मादचिरोत्थितां विद्रधीं शस्त्रसर्पविद्युदग्नितुल्यां स्नेहविरेचनैराश्वेवोपक्रमेत सर्वशो गुल्मवच्चेति

āsāṁ hr̥nnābhibastijāḥ paripakvāḥ sānnipātikī ca maraṇāya śēṣāḥ punaḥ kuśalamāśupratikāriṇaṁ cikitsakamāsādyōpaśāmyanti| tasmādacirōtthitāṁ vidradhīṁ śastrasarpavidyudagnitulyāṁ snēhavirēcanairāśvēvōpakramēt sarvaśō gulmavaccēti

भवन्ति चात्र- विना प्रमेहमप्येता जायन्ते दुष्टमेदसः। तावच्चैता न लक्ष्यन्ते यावद्वास्तुपरिग्रहः

bhavanti cātra- vinā pramēhamapyētā jāyantē duṣṭamēdasaḥ| tāvaccaitā na lakṣyantē yāvadvāstuparigrahaḥ

शराविका कच्छपिका जालिनी चेति दुःसहाः। जायन्ते ता ह्यतिबलाः प्रभूतश्लेष्ममेदसः

śarāvikā kacchapikā jālinī cēti duḥsahāḥ| jāyantē tā hyatibalāḥ prabhūtaślēṣmamēdasaḥ

सर्षपी चालजी चैव विनता विद्रधी च याः। साध्यः पित्तोल्बणास्तास्तु सम्भवन्त्यल्पमेदसः

sarṣapī cālajī caiva vinatā vidradhī ca yāḥ| sādhyaḥ pittōlbaṇāstāstu sambhavantyalpamēdasaḥ

मर्मस्वंसे गुदे पाण्योः स्तने सन्धिषु पादयोः। जायन्ते यस्य पिडिकाः स प्रमेही न जीवति

marmasvaṁsē gudē pāṇyōḥ stanē sandhiṣu pādayōḥ| jāyantē yasya piḍikāḥ sa pramēhī na jīvati

तथाऽन्याः पिडकाः सन्ति रक्तपीतासितारुणाः। पाण्डुराः पाण्डुवर्णाश्च भस्माभा मेचकप्रभाः

tathā'nyāḥ piḍakāḥ santi raktapītāsitāruṇāḥ| pāṇḍurāḥ pāṇḍuvarṇāśca bhasmābhā mēcakaprabhāḥ

म्र̥द्व्यश्च कठिनाश्चान्याः स्थूलाः सूक्ष्मास्तथाऽपराः। मन्दवेगा महावेगाः स्वल्पशूला महारुजः

mr̥dvyaśca kaṭhināścānyāḥ sthūlāḥ sūkṣmāstathā'parāḥ| mandavēgā mahāvēgāḥ svalpaśūlā mahārujaḥ

ता बुद्ध्वा मारुतादीनां यथास्वैर्हेतुलक्षणैः। ब्रूयादुपचरेच्चाशु प्रागुपद्रवदर्शनात

tā buddhvā mārutādīnāṁ yathāsvairhētulakṣaṇaiḥ| brūyādupacarēccāśu prāgupadravadarśanāt

त्र̥ट्श्वासमांससङ्कोथमोहहिक्कामदज्वराः। वीसर्पमर्मसंरोधाः पिडकानामुपद्रवाः

tr̥ṭśvāsamāṁsasaṅkōthamōhahikkāmadajvarāḥ| vīsarpamarmasaṁrōdhāḥ piḍakānāmupadravāḥ

क्षयः स्थानं च व्र̥द्धिश्च दोषाणां त्रिविधा गतिः। ऊर्ध्वं चाधश्च तिर्यक्च विज्ञेया त्रिविधाऽपरा

kṣayaḥ sthānaṁ ca vr̥ddhiśca dōṣāṇāṁ trividhā gatiḥ| ūrdhvaṁ cādhaśca tiryakca vijñēyā trividhā'parā

त्रिविधा चापरा कोष्ठशाखामर्मास्थिसन्धिषु। इत्युक्ता विधिभेदेन दोषाणां त्रिविधा गतिः

trividhā cāparā kōṣṭhaśākhāmarmāsthisandhiṣu| ityuktā vidhibhēdēna dōṣāṇāṁ trividhā gatiḥ

चयप्रकोपप्रशमाः पित्तादीनां यथाक्रमम। भवन्त्येकैकशः षट्सु कालेष्वभ्रागमादिषु

cayaprakōpapraśamāḥ pittādīnāṁ yathākramam| bhavantyēkaikaśaḥ ṣaṭsu kālēṣvabhrāgamādiṣu

गतिः कालक्र̥ता चैषा चयाद्या पुनरुच्यते।115। गतिश्च द्विविधा द्र̥ष्टा प्राक्र̥ती वैक्र̥ती च या

gatiḥ kālakr̥tā caiṣā cayādyā punarucyatē|115| gatiśca dvividhā dr̥ṣṭā prākr̥tī vaikr̥tī ca yā

पित्तादेवोष्मणः पक्तिर्नराणामुपजायते। तच्च पित्तं प्रकुपितं विकारान कुरुते बहून

pittādēvōṣmaṇaḥ paktirnarāṇāmupajāyatē| tacca pittaṁ prakupitaṁ vikārān kurutē bahūn

प्राक्र̥तस्तु बलं श्लेष्मा विक्र̥तो मल उच्यते। स चैवौजः स्म्र̥तः काये स च पाप्मोपदिश्यते

prākr̥tastu balaṁ ślēṣmā vikr̥tō mala ucyatē| sa caivaujaḥ smr̥taḥ kāyē sa ca pāpmōpadiśyatē

सर्वा हि चेष्टा वातेन स प्राणः प्राणीनां स्म्र̥तः। तेनैव रोगा जायन्ते तेन चैवोपरुध्यते

sarvā hi cēṣṭā vātēna sa prāṇaḥ prāṇīnāṁ smr̥taḥ| tēnaiva rōgā jāyantē tēna caivōparudhyatē

नित्यं सन्निहितामित्रं समीक्ष्यात्मानमात्मवान। नित्यं युक्तः परिचरेदिच्छन्नायुरनित्वरम

nityaṁ sannihitāmitraṁ samīkṣyātmānamātmavān| nityaṁ yuktaḥ paricarēdicchannāyuranitvaram

तत्र श्लोकौ- शिरोरोगाः सह्र̥द्रोगा रोगा मानविकल्पजाः। क्षयाः सपिडकाश्चोक्ता दोषाणां गतिरेव च

tatra ślōkau- śirōrōgāḥ sahr̥drōgā rōgā mānavikalpajāḥ| kṣayāḥ sapiḍakāścōktā dōṣāṇāṁ gatirēva ca

कियन्तःशिरसीयेऽस्मिन्नध्याये तत्त्वदर्शिना। ज्ञानार्थं भिषजां चैव प्रजानां च हितैषिणा

kiyantaḥśirasīyē'sminnadhyāyē tattvadarśinā| jñānārthaṁ bhiṣajāṁ caiva prajānāṁ ca hitaiṣiṇā

इत्यग्निवेशक्र̥ते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्क्र̥ते श्लोकस्थाने कियन्तःशिरसीयो नाम सप्तदशोऽध्यायः

ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē ślōkasthānē kiyantaḥśirasīyō nāma saptadaśō'dhyāyaḥ