अथात उपकल्पनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāta upakalpanīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ

इह खलु राजानं राजमात्रमन्यं वा विपुलद्रव्यं वमनं विरेचनं वा पाययितुकामेन भिषजा प्रागेवौषधपानात सम्भारा उपकल्पनीया भवन्ति सम्यक्चैव हि गच्छत्यौषधे प्रतिभोगार्थाः व्यापन्ने चौषधे व्यापदः परिसङ्ख्याय प्रतीकारार्थाः न हि सन्निक्र̥ष्टे काले प्रादुर्भूतायामापदि सत्यपि क्रयाक्रये सुकरमाशु सम्भरणमौषधानां यथावदिति

iha khalu rājānaṁ rājamātramanyaṁ vā vipuladravyaṁ vamanaṁ virēcanaṁ vā pāyayitukāmēna bhiṣajā prāgēvauṣadhapānāt sambhārā upakalpanīyā bhavanti samyakcaiva hi gacchatyauṣadhē pratibhōgārthāḥ vyāpannē cauṣadhē vyāpadaḥ parisaṅkhyāya pratīkārārthāḥ na hi sannikr̥ṣṭē kālē prādurbhūtāyāmāpadi satyapi krayākrayē sukaramāśu sambharaṇamauṣadhānāṁ yathāvaditi

एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- ननु भगवन आदावेव ज्ञानवता तथा प्रतिविधातव्यं यथा प्रतिविहिते सिध्येदेवौषधमेकान्तेन सम्यक्प्रयोगनिमित्ता हि सर्वकर्मणां सिद्धिरिष्टा व्यापच्चासम्यक्प्रयोगनिमित्ता अथ सम्यगसम्यक च समारब्धं कर्म सिद्ध्यति व्यापद्यते वाऽनियमेन तुल्यं भवति ज्ञानमज्ञानेनेति

ēvaṁvādinaṁ bhagavantamātrēyamagnivēśa uvāca- nanu bhagavan ādāvēva jñānavatā tathā pratividhātavyaṁ yathā prativihitē sidhyēdēvauṣadhamēkāntēna samyakprayōganimittā hi sarvakarmaṇāṁ siddhiriṣṭā vyāpaccāsamyakprayōganimittā atha samyagasamyak ca samārabdhaṁ karma siddhyati vyāpadyatē vā'niyamēna tulyaṁ bhavati jñānamajñānēnēti

तमुवाच भगवानात्रेयः- शक्यं तथा प्रतिविधातुमस्माभिरस्मद्विधैर्वाऽप्यग्निवेश यथा प्रतिविहिते सिध्येदेवौषधमेकान्तेन तच्च प्रयोगसौष्ठवमुपदेष्टुं यथावत नहि कश्चिदस्ति य एतदेवमुपदिष्टमुपधारयितुमुत्सहेत उपधार्य वा तथा प्रतिपत्तुं प्रयोक्तुं वा सूक्ष्माणि हि दोषभेषजदेशकालबलशरीराहारसात्म्यसत्त्वप्रक्र̥तिवयसामवस्थान्तराणि यान्यनुचिन्त्यमानानि विमलविपुलबुद्धेरपि बुद्धिमाकुलीकुर्युः किं पुनरल्पबुद्धेः तस्मादुभयमेतद्यथावदुपदेक्ष्यामः- सम्यक्प्रयोगं चौषधानां व्यापन्नानां च व्यापत्साधनानि सिद्धिषूत्तरकालम

tamuvāca bhagavānātrēyaḥ- śakyaṁ tathā pratividhātumasmābhirasmadvidhairvā'pyagnivēśa yathā prativihitē sidhyēdēvauṣadhamēkāntēna tacca prayōgasauṣṭhavamupadēṣṭuṁ yathāvat nahi kaścidasti ya ētadēvamupadiṣṭamupadhārayitumutsahēta upadhārya vā tathā pratipattuṁ prayōktuṁ vā sūkṣmāṇi hi dōṣabhēṣajadēśakālabalaśarīrāhārasātmyasattvaprakr̥tivayasāmavasthāntarāṇi yānyanucintyamānāni vimalavipulabuddhērapi buddhimākulīkuryuḥ kiṁ punaralpabuddhēḥ tasmādubhayamētadyathāvadupadēkṣyāmaḥ- samyakprayōgaṁ cauṣadhānāṁ vyāpannānāṁ ca vyāpatsādhanāni siddhiṣūttarakālam

इदानीं तावत सम्भारान विविधानपि समासेनोपदेक्ष्यामः तद्यथा- द्र̥ढं निवातं प्रवातैकदेशं सुखप्रविचारमनुपत्यकं धूमातपजलरजसामनभिगमनीयमनिष्ठानां च शब्दस्पर्शरसरूपगन्धानां सोदपानोदूखलमुसलवर्चःस्थानस्नानभूमिमहानसं वास्तुविद्याकुशलः प्रशस्तं ग्र̥हमेव तावत पूर्वमुपकल्पयेत

idānīṁ tāvat sambhārān vividhānapi samāsēnōpadēkṣyāmaḥ tadyathā- dr̥ḍhaṁ nivātaṁ pravātaikadēśaṁ sukhapravicāramanupatyakaṁ dhūmātapajalarajasāmanabhigamanīyamaniṣṭhānāṁ ca śabdasparśarasarūpagandhānāṁ sōdapānōdūkhalamusalavarcaḥsthānasnānabhūmimahānasaṁ vāstuvidyākuśalaḥ praśastaṁ gr̥hamēva tāvat pūrvamupakalpayēt

ततः शीलशौचाचारानुरागदाक्ष्यप्रादक्षिण्योपपन्नानुपचारकुशलान सर्वकर्मसु पर्यवदातान सूपौदनपाचकस्नापकसंवाहकोत्थापकसंवेशकौषधपेषकांश्च परिचारकान सर्वकर्मस्वप्रतिकूलान तथा गीतवादित्रोल्लापकश्लोकगाथाख्यायिकेतिहासपुराणकुशलानभिप्रायज्ञाननुमतांश्च देशकालविदः पारिषद्यांश्च तथा लावकपिञ्जिलशशहरिणैणकालपुच्छकम्र̥गमात्र̥कोरभ्रान गां दोग्ध्रीं शीलवतीमनातुरां जीवद्वत्सां सुप्रतिविहितत्र̥णशरणपानीयां पात्र्याचमनीयोदकोष्ठमणिकघटपिठरपर्योगकुम्भीकुम्भकुण्डशराव- दर्वीकटोदञ्चनपरिपचनमन्थानचर्मचेलसूत्रकार्पासोर्णादीनि च शयनासनादीनि चोपन्यस्तभ्र̥ङ्गारप्रतिग्रहाणि सुप्रयुक्तास्तरणोत्तरप्रच्छदोपधानानि सोपाश्रयाणि संवेशनोपवेशनस्नेहस्वेदाभ्यङ्गप्रदेहपरिषेकानुलेपनवमनविरेचनास्थापनानुवासन- शिरोविरेचनमूत्रोच्चारकर्मणामुपचारसुखानि सुप्रक्षालितोपधानाश्च सुश्लक्ष्णखरमध्यमा द्र̥षदः शस्त्राणि चोपकरणार्थानि धूमनेत्रं च बस्तिनेत्रं चोत्तरबस्तिकं च कुशहस्तकं च तुलां च मानभाण्डं च घ्र̥ततैलवसामज्जक्षौद्रफाणितलवणेन्धनोदकमधुसीधुसुरासौवीरकतुषोदक- मैरेयमेदकदधिदधिमण्डोदस्विद्धान्याम्लमूत्राणि च तथा शालिषष्टिकमुद्गमाषयवतिलकुलत्थबदरम्र̥द्वीकाकाश्मर्यपरूषकाभयामलकबिभीतकानि नानाविधानि च स्नेहस्वेदोपकरणानि द्रव्याणि तथैवोर्ध्वहरानुलोमिकोभयभाञ्जि सङ्ग्रहणीयदीपनीयपाचनीयोपशमनीयवातहरादिसमाख्यातानि चौषधानि यच्चान्यदपि किञ्चिह्यापदः परिसङ्ख्याय प्रतीकारार्थमुपकरणं विद्यात यच्च प्रतिभोगार्थं तत्तदुपकल्पयेत

tataḥ śīlaśaucācārānurāgadākṣyaprādakṣiṇyōpapannānupacārakuśalān sarvakarmasu paryavadātān sūpaudanapācakasnāpakasaṁvāhakōtthāpakasaṁvēśakauṣadhapēṣakāṁśca paricārakān sarvakarmasvapratikūlān tathā gītavāditrōllāpakaślōkagāthākhyāyikētihāsapurāṇakuśalānabhiprāyajñānanumatāṁśca dēśakālavidaḥ pāriṣadyāṁśca tathā lāvakapiñjilaśaśahariṇaiṇakālapucchakamr̥gamātr̥kōrabhrān gāṁ dōgdhrīṁ śīlavatīmanāturāṁ jīvadvatsāṁ suprativihitatr̥ṇaśaraṇapānīyāṁ pātryācamanīyōdakōṣṭhamaṇikaghaṭapiṭharaparyōgakumbhīkumbhakuṇḍaśarāva- darvīkaṭōdañcanaparipacanamanthānacarmacēlasūtrakārpāsōrṇādīni ca śayanāsanādīni cōpanyastabhr̥ṅgārapratigrahāṇi suprayuktāstaraṇōttarapracchadōpadhānāni sōpāśrayāṇi saṁvēśanōpavēśanasnēhasvēdābhyaṅgapradēhapariṣēkānulēpanavamanavirēcanāsthāpanānuvāsana- śirōvirēcanamūtrōccārakarmaṇāmupacārasukhāni suprakṣālitōpadhānāśca suślakṣṇakharamadhyamā dr̥ṣadaḥ śastrāṇi cōpakaraṇārthāni dhūmanētraṁ ca bastinētraṁ cōttarabastikaṁ ca kuśahastakaṁ ca tulāṁ ca mānabhāṇḍaṁ ca ghr̥tatailavasāmajjakṣaudraphāṇitalavaṇēndhanōdakamadhusīdhusurāsauvīrakatuṣōdaka- mairēyamēdakadadhidadhimaṇḍōdasviddhānyāmlamūtrāṇi ca tathā śāliṣaṣṭikamudgamāṣayavatilakulatthabadaramr̥dvīkākāśmaryaparūṣakābhayāmalakabibhītakāni nānāvidhāni ca snēhasvēdōpakaraṇāni dravyāṇi tathaivōrdhvaharānulōmikōbhayabhāñji saṅgrahaṇīyadīpanīyapācanīyōpaśamanīyavātaharādisamākhyātāni cauṣadhāni yaccānyadapi kiñcihyāpadaḥ parisaṅkhyāya pratīkārārthamupakaraṇaṁ vidyāt yacca pratibhōgārthaṁ tattadupakalpayēt

ततस्तं पुरुषं यथोक्ताभ्यां स्नेहस्वेदाभ्यां यथार्हमुपपादयेत तं चेदस्मिन्नन्तरे मानसः शारीरो वा व्याधिः कश्चित्तीव्रतरः सहसाऽभ्यागच्छेत्तमेव तावदस्योपावर्तयितुं यतेत ततस्तमुपावर्त्य तावन्तमेवैनं कालं तथाविधेनैव कर्मणोपाचरेत

tatastaṁ puruṣaṁ yathōktābhyāṁ snēhasvēdābhyāṁ yathārhamupapādayēt taṁ cēdasminnantarē mānasaḥ śārīrō vā vyādhiḥ kaścittīvrataraḥ sahasā'bhyāgacchēttamēva tāvadasyōpāvartayituṁ yatēta tatastamupāvartya tāvantamēvainaṁ kālaṁ tathāvidhēnaiva karmaṇōpācarēt

ततस्तं पुरुषं स्नेहस्वेदोपपन्नमनुपहतमनसमभिसमीक्ष्य सुखोषितं सुप्रजीर्णभक्तं शिरःस्नातमनुलिप्तगात्रं स्रग्विणमनुपहतवस्त्रसंवीतं देवताग्निद्विजगुरुव्र̥द्धवैद्यानर्चितवन्तमिष्टे नक्षत्रतिथिकरणमुहूर्ते कारयित्वा ब्राह्मणान स्वस्तिवाचनं प्रयुक्ताभिराशीर्भिरभिमन्त्रितां मधुमधुकसैन्धवफाणितोपहितां मदनफलकषायमात्रां पाययेत

tatastaṁ puruṣaṁ snēhasvēdōpapannamanupahatamanasamabhisamīkṣya sukhōṣitaṁ suprajīrṇabhaktaṁ śiraḥsnātamanuliptagātraṁ sragviṇamanupahatavastrasaṁvītaṁ dēvatāgnidvijaguruvr̥ddhavaidyānarcitavantamiṣṭē nakṣatratithikaraṇamuhūrtē kārayitvā brāhmaṇān svastivācanaṁ prayuktābhirāśīrbhirabhimantritāṁ madhumadhukasaindhavaphāṇitōpahitāṁ madanaphalakaṣāyamātrāṁ pāyayēt

मदनफलकषायमात्राप्रमाणं तु खलु सर्वसंशोधनमात्राप्रमाणानि च प्रतिपुरुषमपेक्षितव्यानि भवन्ति यावद्धि यस्य संशोधनं पीतं वैकारिकदोषहरणायोपपद्यते न चातियोगायोगाय तावदस्य मात्राप्रमाणं वेदितव्यं भवति

madanaphalakaṣāyamātrāpramāṇaṁ tu khalu sarvasaṁśōdhanamātrāpramāṇāni ca pratipuruṣamapēkṣitavyāni bhavanti yāvaddhi yasya saṁśōdhanaṁ pītaṁ vaikārikadōṣaharaṇāyōpapadyatē na cātiyōgāyōgāya tāvadasya mātrāpramāṇaṁ vēditavyaṁ bhavati

पीतवन्तं तु खल्वेनं मुहूर्तमनुकाङ्क्षेत तस्य यदा जानीयात स्वेदप्रादुर्भावेण दोषं प्रविलयनमापद्यमानं लोमहर्षेण च स्थानेभ्यः प्रचलितं कुक्षिसमाध्मापनेन च कुक्षिमनुगतं ह्र̥ल्लासास्यस्रवणाभ्यामपि चोर्ध्वमुखीभूतम अथास्मै जानुसममसम्बाधं सुप्रयुक्तास्तरणोत्तरप्रच्छदोपधानं सोपाश्रयमासनमुपवेष्टुं प्रयच्छेत प्रतिग्रहांश्चोपचारयेत लालाटप्रतिग्रहे पार्श्वोपग्रहणे नाभिप्रपीडने प्र̥ष्ठोन्मर्दने चानपत्रपणीयाः सुह्र̥दोऽनुमताः प्रयतेरन

pītavantaṁ tu khalvēnaṁ muhūrtamanukāṅkṣēta tasya yadā jānīyāt svēdaprādurbhāvēṇa dōṣaṁ pravilayanamāpadyamānaṁ lōmaharṣēṇa ca sthānēbhyaḥ pracalitaṁ kukṣisamādhmāpanēna ca kukṣimanugataṁ hr̥llāsāsyasravaṇābhyāmapi cōrdhvamukhībhūtam athāsmai jānusamamasambādhaṁ suprayuktāstaraṇōttarapracchadōpadhānaṁ sōpāśrayamāsanamupavēṣṭuṁ prayacchēt pratigrahāṁścōpacārayēt lālāṭapratigrahē pārśvōpagrahaṇē nābhiprapīḍanē pr̥ṣṭhōnmardanē cānapatrapaṇīyāḥ suhr̥dō'numatāḥ prayatēran

अथैनमनुशिष्यात- विव्र̥तोष्ठतालुकण्ठो नातिमहता व्यायामेन वेगानुदीर्णानुदीरयन किञ्चिदवनम्य ग्रीवामूर्ध्वशरीरमुपवेगमप्रव्र̥त्तान प्रवर्तयन सुपरिलिखितनखाभ्यामङ्गुलिभ्यामुत्पलकुमुदसौगन्धिकनालैर्वा कण्ठमभिस्प्र̥शन सुखं प्रवर्तयस्वेति स तथाविधं कुर्यात ततोऽस्य वेगान प्रतिग्रहगतानवेक्षेतावहितः वेगविशेषदर्शनाद्धि कुशलो योगायोगातियोगविशेषानुपलभेत वेगविशेषदर्शी पुनः क्र̥त्यं यथार्हमवबुध्येत लक्षणेन तस्माद्वेगानवेक्षेतावहितः

athainamanuśiṣyāt- vivr̥tōṣṭhatālukaṇṭhō nātimahatā vyāyāmēna vēgānudīrṇānudīrayan kiñcidavanamya grīvāmūrdhvaśarīramupavēgamapravr̥ttān pravartayan suparilikhitanakhābhyāmaṅgulibhyāmutpalakumudasaugandhikanālairvā kaṇṭhamabhispr̥śan sukhaṁ pravartayasvēti sa tathāvidhaṁ kuryāt tatō'sya vēgān pratigrahagatānavēkṣētāvahitaḥ vēgaviśēṣadarśanāddhi kuśalō yōgāyōgātiyōgaviśēṣānupalabhēta vēgaviśēṣadarśī punaḥ kr̥tyaṁ yathārhamavabudhyēta lakṣaṇēna tasmādvēgānavēkṣētāvahitaḥ

तत्रामून्ययोगयोगातियोगविशेषज्ञानानि भवन्ति तद्यथा- अप्रव्र̥त्तिः कुतश्चित केवलस्य वाऽप्यौषधस्य विभ्रंशो विबन्धो वेगानामयोगलक्षणानि भवन्ति काले प्रव्र̥त्तिरनतिमहती व्यथा यथाक्रमं दोषहरणं स्वयं चावस्थानमिति योगलक्षणानि भवन्ति योगेन तु दोषप्रमाणविशेषेण तीक्ष्णम्र̥दुमध्यविभागो ज्ञेयः योगाधिक्येन तु फेनिलरक्तचन्द्रिकोपगमनमित्यतियोगलक्षणानि भवन्ति। तत्रातियोगायोगनिमित्तानिमानुपद्रवान विद्यात- आध्मानं परिकर्तिका परिस्रावो ह्र̥दयोपसरणमङ्गग्रहो जीवादानं विभ्रंशः स्तम्भः क्लमश्चेत्युपद्रवाः

tatrāmūnyayōgayōgātiyōgaviśēṣajñānāni bhavanti tadyathā- apravr̥ttiḥ kutaścit kēvalasya vā'pyauṣadhasya vibhraṁśō vibandhō vēgānāmayōgalakṣaṇāni bhavanti kālē pravr̥ttiranatimahatī vyathā yathākramaṁ dōṣaharaṇaṁ svayaṁ cāvasthānamiti yōgalakṣaṇāni bhavanti yōgēna tu dōṣapramāṇaviśēṣēṇa tīkṣṇamr̥dumadhyavibhāgō jñēyaḥ yōgādhikyēna tu phēnilaraktacandrikōpagamanamityatiyōgalakṣaṇāni bhavanti| tatrātiyōgāyōganimittānimānupadravān vidyāt- ādhmānaṁ parikartikā parisrāvō hr̥dayōpasaraṇamaṅgagrahō jīvādānaṁ vibhraṁśaḥ stambhaḥ klamaścētyupadravāḥ

योगेन तु खल्वेनं छर्दितवन्तमभिसमीक्ष्य सुप्रक्षालितपाणिपादास्यं मुहूर्तमाश्वास्य स्नैहिकवैरेचनिकोपशमनीयानां धूमानामन्यतमं सामर्थ्यतः पाययित्वा पुनरेवोदकमुपस्पर्शयेत

yōgēna tu khalvēnaṁ charditavantamabhisamīkṣya suprakṣālitapāṇipādāsyaṁ muhūrtamāśvāsya snaihikavairēcanikōpaśamanīyānāṁ dhūmānāmanyatamaṁ sāmarthyataḥ pāyayitvā punarēvōdakamupasparśayēt

उपस्प्र̥ष्टोदकं चैनं निवातमागारमनुप्रवेश्य संवेश्य चानुशिष्यात- उच्चैर्भाष्यमत्याशनमतिस्थानमतिचङ्क्रमणं क्रोधशोकहिमातपावश्यायातिप्रवातान यानयानं ग्राम्यधर्ममस्वपनं निशि दिवा स्वप्नं विरुद्धाजीर्णासात्म्याकालप्रमितातिहीनगुरुविषमभोजनवेगसन्धारणोदीरणमिति भावानेतान्मनसाऽप्यसेवमानः सर्वमहो गमयस्वेति । स तथा कुर्यात

upaspr̥ṣṭōdakaṁ cainaṁ nivātamāgāramanupravēśya saṁvēśya cānuśiṣyāt- uccairbhāṣyamatyāśanamatisthānamaticaṅkramaṇaṁ krōdhaśōkahimātapāvaśyāyātipravātān yānayānaṁ grāmyadharmamasvapanaṁ niśi divā svapnaṁ viruddhājīrṇāsātmyākālapramitātihīnaguruviṣamabhōjanavēgasandhāraṇōdīraṇamiti bhāvānētānmanasā'pyasēvamānaḥ sarvamahō gamayasvēti | sa tathā kuryāt

अथैनं सायाह्ने परे वाऽह्नि सुखोदकपरिषिक्तं पुराणानां लोहितशालितण्डुलानां स्ववक्लिन्नां मण्डपूर्वां सुखोष्णां यवागूं पाययेदग्निबलमभिसमीक्ष्य एवं द्वितीये त्र̥तीये चान्नकाले चतुर्थे त्वन्नकाले तथाविधानामेव शालितण्डुलानामुत्स्विन्नां विलेपीमुष्णोदकद्वितीयामस्नेहलवणामल्पस्नेहलवणां वा भोजयेत एवं पञ्चमे षष्ठे चान्नकाले सप्तमे त्वन्नकाले तथाविधानामेव शालीनां द्विप्रस्र̥तं सुस्विन्नमोदनमुष्णोदकानुपानं तनुना तनुस्नेहलवणोपपन्नेन मुद्गयूषेण भोजयेत एवमष्टमे नवमे चान्नकाले दशमे त्वन्नकले लावकपिञ्जलादीनामन्यतमस्य मांसरसेनौदकलावणिकेन नातिसारवता भोजयेदुष्णोदकानुपानम एवमेकादशे द्वादशे चान्नकाले अत ऊर्ध्वमन्नगुणान क्रमेणोपभुञ्जानः सप्तरात्रेण प्रक्र̥तिभोजनमागच्छेत

athainaṁ sāyāhnē parē vā'hni sukhōdakapariṣiktaṁ purāṇānāṁ lōhitaśālitaṇḍulānāṁ svavaklinnāṁ maṇḍapūrvāṁ sukhōṣṇāṁ yavāgūṁ pāyayēdagnibalamabhisamīkṣya ēvaṁ dvitīyē tr̥tīyē cānnakālē caturthē tvannakālē tathāvidhānāmēva śālitaṇḍulānāmutsvinnāṁ vilēpīmuṣṇōdakadvitīyāmasnēhalavaṇāmalpasnēhalavaṇāṁ vā bhōjayēt ēvaṁ pañcamē ṣaṣṭhē cānnakālē saptamē tvannakālē tathāvidhānāmēva śālīnāṁ dviprasr̥taṁ susvinnamōdanamuṣṇōdakānupānaṁ tanunā tanusnēhalavaṇōpapannēna mudgayūṣēṇa bhōjayēt ēvamaṣṭamē navamē cānnakālē daśamē tvannakalē lāvakapiñjalādīnāmanyatamasya māṁsarasēnaudakalāvaṇikēna nātisāravatā bhōjayēduṣṇōdakānupānam ēvamēkādaśē dvādaśē cānnakālē ata ūrdhvamannaguṇān kramēṇōpabhuñjānaḥ saptarātrēṇa prakr̥tibhōjanamāgacchēt

अथैनं पुनरेव स्नेहस्वेदाभ्यामुपपाद्यानुपहतमनसमभिसमीक्ष्य सुखोषितं सुप्रजीर्णभक्तं क्र̥तहोमबलिमङ्गलजपप्रायश्चित्तमिष्टे तिथिनक्षत्रकरणमुहूर्ते ब्राह्मणान स्वस्ति वाचयित्वा त्रिव्र̥त्कल्कमक्षमात्रं यथार्हालोडनप्रतिविनीतं पाययेत प्रसमीक्ष्य दोषभेषजदेशकालबलशरीराहारसात्म्यसत्त्वप्रक्र̥तिवयसामवस्थान्तराणि विकारांश्च सम्यक विरिक्तं चैनं वमनोक्तेन धूमवर्जेन विधिनोपपादयेदाबलवर्णप्रक्र̥तिलाभात बलवर्णोपपन्नं चैनमनुपहतमनसमभिसमीक्ष्य सुखोषितं सुप्रजीर्णभक्तं शिरःस्नातमनुलिप्तगात्रं स्रग्विणमनुपहतवस्त्रसंवीतमनुरूपालङ्कारालङ्क्र̥तं सुह्र̥दां दर्शयित्वा ज्ञातीनां दर्शयेत अथैनं कामेष्ववस्र̥जेत

athainaṁ punarēva snēhasvēdābhyāmupapādyānupahatamanasamabhisamīkṣya sukhōṣitaṁ suprajīrṇabhaktaṁ kr̥tahōmabalimaṅgalajapaprāyaścittamiṣṭē tithinakṣatrakaraṇamuhūrtē brāhmaṇān svasti vācayitvā trivr̥tkalkamakṣamātraṁ yathārhālōḍanaprativinītaṁ pāyayēt prasamīkṣya dōṣabhēṣajadēśakālabalaśarīrāhārasātmyasattvaprakr̥tivayasāmavasthāntarāṇi vikārāṁśca samyak viriktaṁ cainaṁ vamanōktēna dhūmavarjēna vidhinōpapādayēdābalavarṇaprakr̥tilābhāt balavarṇōpapannaṁ cainamanupahatamanasamabhisamīkṣya sukhōṣitaṁ suprajīrṇabhaktaṁ śiraḥsnātamanuliptagātraṁ sragviṇamanupahatavastrasaṁvītamanurūpālaṅkārālaṅkr̥taṁ suhr̥dāṁ darśayitvā jñātīnāṁ darśayēt athainaṁ kāmēṣvavasr̥jēt

भवन्ति चात्र- अनेन विधिना राजा राजमात्रोऽथवा पुनः। यस्य वा विपुलं द्रव्यं स संशोधनमर्हति

bhavanti cātra- anēna vidhinā rājā rājamātrō'thavā punaḥ| yasya vā vipulaṁ dravyaṁ sa saṁśōdhanamarhati

दरिद्रस्त्वापदं प्राप्य प्राप्तकालं विशोधनम। पिबेत काममसम्भ्र̥त्य सम्भारानपि दुर्लभान

daridrastvāpadaṁ prāpya prāptakālaṁ viśōdhanam| pibēt kāmamasambhr̥tya sambhārānapi durlabhān

न हि सर्वमनुष्याणां सन्ति सर्वे परिच्छदाः। न च रोगा न बाधन्ते दरिद्रानपि दारुणाः

na hi sarvamanuṣyāṇāṁ santi sarvē paricchadāḥ| na ca rōgā na bādhantē daridrānapi dāruṇāḥ

यद्यच्छक्यं मनुष्येण कर्तुमौषधमापदि। तत्तत सेव्यं यथाशक्ति वसनान्यशनानि च

yadyacchakyaṁ manuṣyēṇa kartumauṣadhamāpadi| tattat sēvyaṁ yathāśakti vasanānyaśanāni ca

मलापहं रोगहरं बलवर्णप्रसादनम। पीत्वा संशोधन सम्यगायुषा युज्यते चिरम

malāpahaṁ rōgaharaṁ balavarṇaprasādanam| pītvā saṁśōdhana samyagāyuṣā yujyatē ciram

तत्र श्लोकाः- ईश्वराणां वसुमतां वमनं सविरेचनम। सम्भारा ये यदर्थं च समानीय प्रयोजयेत

tatra ślōkāḥ- īśvarāṇāṁ vasumatāṁ vamanaṁ savirēcanam| sambhārā yē yadarthaṁ ca samānīya prayōjayēt

यथा प्रयोज्या मात्रा या यदयोगस्य लक्षणम। योगातियोगयोर्यच्च दोषा ये चाप्युपद्रवाः

yathā prayōjyā mātrā yā yadayōgasya lakṣaṇam| yōgātiyōgayōryacca dōṣā yē cāpyupadravāḥ

यदसेव्यं विशुद्धेन यश्च संसर्जनक्रमः। तत सर्वं कल्पनाध्याये व्याजहार पुनर्वसुः

yadasēvyaṁ viśuddhēna yaśca saṁsarjanakramaḥ| tat sarvaṁ kalpanādhyāyē vyājahāra punarvasuḥ

इत्यग्निवेशक्र̥ते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्क्र̥ते श्लोकस्थाने उपकल्पनीयो नाम पञ्चदशोऽध्यायः

ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē ślōkasthānē upakalpanīyō nāma pañcadaśō'dhyāyaḥ