अथातः स्नेहाध्यायं व्याख्यास्यामः

athātaḥ snēhādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ

साङ्ख्यैः सङ्ख्यातसङ्ख्येयैः सहासीनं पुनर्वसुम। जगद्धितार्थं पप्रच्छ वह्निवेशः स्वसंशयम

sāṅkhyaiḥ saṅkhyātasaṅkhyēyaiḥ sahāsīnaṁ punarvasum| jagaddhitārthaṁ papraccha vahnivēśaḥ svasaṁśayam

किंयोनयः कति स्नेहाः के च स्नेहगुणाः प्र̥थक। कालानुपाने के कस्य कति काश्च विचारणाः

kiṁyōnayaḥ kati snēhāḥ kē ca snēhaguṇāḥ pr̥thak| kālānupānē kē kasya kati kāśca vicāraṇāḥ

कति मात्राः कथम्मानाः का च केषूपदिश्यते। कश्च केभ्यो हितः स्नेहः प्रकर्षः स्नेहने च कः

kati mātrāḥ kathammānāḥ kā ca kēṣūpadiśyatē| kaśca kēbhyō hitaḥ snēhaḥ prakarṣaḥ snēhanē ca kaḥ

स्नेह्याः के के न च स्निग्धास्निग्धातिस्निग्धलक्षणम। किं पानात प्रथमं पीते जीर्णे किञ्च हिताहितम

snēhyāḥ kē kē na ca snigdhāsnigdhātisnigdhalakṣaṇam| kiṁ pānāt prathamaṁ pītē jīrṇē kiñca hitāhitam

के म्र̥दुक्रूरकोष्ठाः का व्यापदः सिद्धयश्च काः। अच्छे संशोधने चैव स्नेहे का व्र̥त्तिरिष्यते

kē mr̥dukrūrakōṣṭhāḥ kā vyāpadaḥ siddhayaśca kāḥ| acchē saṁśōdhanē caiva snēhē kā vr̥ttiriṣyatē

विचारणाः केषु योज्या विधिना केन तत प्रभो । स्नेहस्यामितविज्ञान ज्ञानमिच्छामि वेदितुम

vicāraṇāḥ kēṣu yōjyā vidhinā kēna tat prabhō | snēhasyāmitavijñāna jñānamicchāmi vēditum

अथ तत्संशयच्छेत्ता प्रत्युवाच पुनर्वसुः। स्नेहानां द्विविधा सौम्य योनिः स्थावरजङ्गमा

atha tatsaṁśayacchēttā pratyuvāca punarvasuḥ| snēhānāṁ dvividhā saumya yōniḥ sthāvarajaṅgamā

तिलः प्रियालाभिषुकौ बिभीतकश्चित्राभयैरण्डमधूकसर्षपाः। कुसुम्भबिल्वारुकमूलकातसीनिकोचकाक्षोडकरञ्जशिग्रुकाः

tilaḥ priyālābhiṣukau bibhītakaścitrābhayairaṇḍamadhūkasarṣapāḥ| kusumbhabilvārukamūlakātasīnikōcakākṣōḍakarañjaśigrukāḥ

स्नेहाशयाः स्थावरसञ्ज्ञितास्तथा स्युर्जङ्गमा मत्स्यम्र̥गाः सपक्षिणः। तेषां दधिक्षीरघ्र̥तामिषं वसा स्नेहेषु मज्जा च तथोपदिश्यते

snēhāśayāḥ sthāvarasañjñitāstathā syurjaṅgamā matsyamr̥gāḥ sapakṣiṇaḥ| tēṣāṁ dadhikṣīraghr̥tāmiṣaṁ vasā snēhēṣu majjā ca tathōpadiśyatē

सर्वेषां तैलजातानां तिलतैलं विशिष्यते। बलार्थे स्नेहने चाग्र्यमैरण्डं तु विरेचने

sarvēṣāṁ tailajātānāṁ tilatailaṁ viśiṣyatē| balārthē snēhanē cāgryamairaṇḍaṁ tu virēcanē

कटूष्णं तैलमैरण्डं वातश्लेष्महरं गुरु । कषायस्वादुतिक्तैश्च योजितं पित्तहन्त्रपि ।।1।।। सर्पिस्तैलं वसा मज्जा सर्वस्नेहोत्तमा मताः। एषु चैवोत्तमं सर्पिः संस्कारस्यानुवर्तनात

kaṭūṣṇaṁ tailamairaṇḍaṁ vātaślēṣmaharaṁ guru | kaṣāyasvādutiktaiśca yōjitaṁ pittahantrapi ||1||| sarpistailaṁ vasā majjā sarvasnēhōttamā matāḥ| ēṣu caivōttamaṁ sarpiḥ saṁskārasyānuvartanāt

घ्र̥तं पित्तानिलहरं रसशुक्रौजसां हितम। निर्वापणं म्र̥दुकरं स्वरवर्णप्रसादनम

ghr̥taṁ pittānilaharaṁ rasaśukraujasāṁ hitam| nirvāpaṇaṁ mr̥dukaraṁ svaravarṇaprasādanam

मारुतघ्नं न च श्लेष्मवर्धनं बलवर्धनम। त्वच्यमुष्णं स्थिरकरं तैलं योनिविशोधनम

mārutaghnaṁ na ca ślēṣmavardhanaṁ balavardhanam| tvacyamuṣṇaṁ sthirakaraṁ tailaṁ yōniviśōdhanam

विद्धभग्नाहतभ्रष्टयोनिकर्णशिरोरुजि। पौरुषोपचये स्नेहे व्यायामे चेष्यते वसा

viddhabhagnāhatabhraṣṭayōnikarṇaśirōruji| pauruṣōpacayē snēhē vyāyāmē cēṣyatē vasā

बलशुक्ररसश्लेष्ममेदोमज्जविवर्धनः। मज्जा विशेषतोऽस्थ्नां च बलक्र̥त स्नेहने हितः

balaśukrarasaślēṣmamēdōmajjavivardhanaḥ| majjā viśēṣatō'sthnāṁ ca balakr̥t snēhanē hitaḥ

सर्पिः शरदि पातव्यं वसा मज्जा च माधवे। तैलं प्राव्र̥षि नात्युष्णशीते स्नेहं पिबेन्नरः

sarpiḥ śaradi pātavyaṁ vasā majjā ca mādhavē| tailaṁ prāvr̥ṣi nātyuṣṇaśītē snēhaṁ pibēnnaraḥ

वातपित्ताधिको रात्रावुष्णे चापि पिबेन्नरः। श्लेष्माधिको दिवा शीते पिबेच्चामलभास्करे

vātapittādhikō rātrāvuṣṇē cāpi pibēnnaraḥ| ślēṣmādhikō divā śītē pibēccāmalabhāskarē

अत्युष्णे वा दिवा पीतो वातपित्ताधिकेन वा। मूर्च्छां पिपासामुन्मादं कामलां वा समीरयेत

atyuṣṇē vā divā pītō vātapittādhikēna vā| mūrcchāṁ pipāsāmunmādaṁ kāmalāṁ vā samīrayēt

शीते रात्रौ पिबन स्नेहं नरः श्लेष्माधिकोऽपि वा। आनाहमरुचिं शूलं पाण्डुतां वा सम्र̥च्छति

śītē rātrau piban snēhaṁ naraḥ ślēṣmādhikō'pi vā| ānāhamaruciṁ śūlaṁ pāṇḍutāṁ vā samr̥cchati

जलमुष्णं घ्र̥ते पेयं यूषस्तैलेऽनु शस्यते। वसामज्ज्ञोस्तु मण्डः स्यात सर्वेषूष्णमथाम्बु वा

jalamuṣṇaṁ ghr̥tē pēyaṁ yūṣastailē'nu śasyatē| vasāmajjñōstu maṇḍaḥ syāt sarvēṣūṣṇamathāmbu vā

ओदनश्च विलेपी च रसो मांसं पयो दधि। यवागूः सूपशाकौ च यूषः काम्बलिकः खडः

ōdanaśca vilēpī ca rasō māṁsaṁ payō dadhi| yavāgūḥ sūpaśākau ca yūṣaḥ kāmbalikaḥ khaḍaḥ

सक्तवस्तिलपिष्टं च मद्यं लेहास्तथैव च। भक्ष्यमभ्यञ्जनं बस्तिस्तथा चोत्तरबस्तयः

saktavastilapiṣṭaṁ ca madyaṁ lēhāstathaiva ca| bhakṣyamabhyañjanaṁ bastistathā cōttarabastayaḥ

गण्डूषः कर्णतैलं च नस्तःकर्णाक्षितर्पणम। चतुर्विंशतिरित्येताः स्नेहस्य प्रविचारणाः

gaṇḍūṣaḥ karṇatailaṁ ca nastaḥkarṇākṣitarpaṇam| caturviṁśatirityētāḥ snēhasya pravicāraṇāḥ

अच्छपेयस्तु यः स्नेहो न तामाहुर्विचारणाम। स्नेहस्य स भिषग्द्र̥ष्टः कल्पः प्राथमकल्पिकः

acchapēyastu yaḥ snēhō na tāmāhurvicāraṇām| snēhasya sa bhiṣagdr̥ṣṭaḥ kalpaḥ prāthamakalpikaḥ

रसैश्चोपहितः स्नेहः समासव्यासयोगिभिः। षड्भिस्त्रिषष्टिधा सङ्ख्यां प्राप्नोत्येकश्च केवलः

rasaiścōpahitaḥ snēhaḥ samāsavyāsayōgibhiḥ| ṣaḍbhistriṣaṣṭidhā saṅkhyāṁ prāpnōtyēkaśca kēvalaḥ

एवमेताश्चतुःषष्टिः स्नेहानां प्रविचारणा । ओकर्तुव्याधिपुरुषान प्रयोज्या जानता भवेत

ēvamētāścatuḥṣaṣṭiḥ snēhānāṁ pravicāraṇā | ōkartuvyādhipuruṣān prayōjyā jānatā bhavēt

अहोरात्रमहः क्र̥त्स्नमर्धाहं च प्रतीक्षते। प्रधाना मध्यमा ह्रस्वा स्नेहमात्रा जरां प्रति

ahōrātramahaḥ kr̥tsnamardhāhaṁ ca pratīkṣatē| pradhānā madhyamā hrasvā snēhamātrā jarāṁ prati

इति तिस्रः समुद्दिष्टा मात्राः स्नेहस्य मानतः। तासां प्रयोगान वक्ष्यामि पुरुषं पुरुषं प्रति

iti tisraḥ samuddiṣṭā mātrāḥ snēhasya mānataḥ| tāsāṁ prayōgān vakṣyāmi puruṣaṁ puruṣaṁ prati

प्रभूतस्नेहनित्या ये क्षुत्पिपासासहा नराः। पावकश्चोत्तमबलो येषां ये चोत्तमा बले

prabhūtasnēhanityā yē kṣutpipāsāsahā narāḥ| pāvakaścōttamabalō yēṣāṁ yē cōttamā balē

गुल्मिनः सर्पदष्टाश्च विसर्पोपहताश्च ये। उन्मत्ताः क्र̥च्छ्रमूत्राश्च गाढवर्चस एव च

gulminaḥ sarpadaṣṭāśca visarpōpahatāśca yē| unmattāḥ kr̥cchramūtrāśca gāḍhavarcasa ēva ca

पिबेयुरुत्तमां मात्रां तस्याः पाने गुणाञ्छ्र̥णु। विकाराञ्छमयत्येषां शीघ्रं सम्यक्प्रयोजिता

pibēyuruttamāṁ mātrāṁ tasyāḥ pānē guṇāñchr̥ṇu| vikārāñchamayatyēṣāṁ śīghraṁ samyakprayōjitā

दोषानुकर्षिणी मात्रा सर्वमार्गानुसारिणी। बल्या पुनर्नवकरी शरीरेन्द्रियचेतसाम

dōṣānukarṣiṇī mātrā sarvamārgānusāriṇī| balyā punarnavakarī śarīrēndriyacētasām

अरुष्कस्फोटपिडकाकण्डूपामाभिरर्दिताः। कुष्ठिनश्च प्रमीढाश्च वातशोणितिकाश्च ये

aruṣkasphōṭapiḍakākaṇḍūpāmābhirarditāḥ| kuṣṭhinaśca pramīḍhāśca vātaśōṇitikāśca yē

नातिबह्वाशिनश्चैव म्र̥दुकोष्ठास्तथैव च। पिबेयुर्मध्यमां मात्रां मध्यमाश्चापि ये बले

nātibahvāśinaścaiva mr̥dukōṣṭhāstathaiva ca| pibēyurmadhyamāṁ mātrāṁ madhyamāścāpi yē balē

मात्रैषा मन्दविभ्रंशा न चातिबलहारिणी। सुखेन च स्नेहयति शोधनार्थे च युज्यते

mātraiṣā mandavibhraṁśā na cātibalahāriṇī| sukhēna ca snēhayati śōdhanārthē ca yujyatē

ये तु व्र̥द्धाश्च बालाश्च सुकुमाराः सुखोचिताः। रिक्तकोष्ठत्वमहितं येषां मन्दाग्नयश्च ये

yē tu vr̥ddhāśca bālāśca sukumārāḥ sukhōcitāḥ| riktakōṣṭhatvamahitaṁ yēṣāṁ mandāgnayaśca yē

ज्वरातीसारकासाश्च येषां चिरसमुत्थिताः। स्नेहमात्रां पिबेयुस्ते ह्रस्वां ये चावरा बले

jvarātīsārakāsāśca yēṣāṁ cirasamutthitāḥ| snēhamātrāṁ pibēyustē hrasvāṁ yē cāvarā balē

परिहारे सुखा चैषा मात्रा स्नेहनब्र̥ंहणी। व्र̥ष्या बल्या निराबाधा चिरं चाप्यनुवर्तते

parihārē sukhā caiṣā mātrā snēhanabr̥ṁhaṇī| vr̥ṣyā balyā nirābādhā ciraṁ cāpyanuvartatē

वातपित्तप्रक्र̥तयो वातपित्तविकारिणः। चक्षुःकामाः क्षताः क्षीणा व्र̥द्धा बालास्तथाऽबलाः

vātapittaprakr̥tayō vātapittavikāriṇaḥ| cakṣuḥkāmāḥ kṣatāḥ kṣīṇā vr̥ddhā bālāstathā'balāḥ

आयुःप्रकर्षकामाश्च बलवर्णस्वरार्थिनः। पुष्टिकामाः प्रजाकामाः सौकुमार्यार्थिनश्च ये

āyuḥprakarṣakāmāśca balavarṇasvarārthinaḥ| puṣṭikāmāḥ prajākāmāḥ saukumāryārthinaśca yē

दीप्त्योजःस्म्र̥तिमेधाग्निबुद्धीन्द्रियबलार्थिनः। पिबेयुः सर्पिरार्ताश्च दाहशस्त्रविषाग्निभिः

dīptyōjaḥsmr̥timēdhāgnibuddhīndriyabalārthinaḥ| pibēyuḥ sarpirārtāśca dāhaśastraviṣāgnibhiḥ

प्रव्र̥द्धश्लेष्ममेदस्काश्चलस्थूलगलोदराः। वातव्याधिभिराविष्टा वातप्रक्र̥तयश्च ये

pravr̥ddhaślēṣmamēdaskāścalasthūlagalōdarāḥ| vātavyādhibhirāviṣṭā vātaprakr̥tayaśca yē

बलं तनुत्वं लघुतां द्र̥ढतां स्थिरगात्रताम । स्निग्धश्लक्ष्णतनुत्वक्तां ये च काङ्क्षन्ति देहिनः

balaṁ tanutvaṁ laghutāṁ dr̥ḍhatāṁ sthiragātratām | snigdhaślakṣṇatanutvaktāṁ yē ca kāṅkṣanti dēhinaḥ

क्र̥मिकोष्ठाः क्रूरकोष्ठास्तथा नाडीभिरर्दिताः। पिबेयुः शीतले काले तैलं तैलोचिताश्च ये

kr̥mikōṣṭhāḥ krūrakōṣṭhāstathā nāḍībhirarditāḥ| pibēyuḥ śītalē kālē tailaṁ tailōcitāśca yē

वातातपसहा ये च रूक्षा भाराध्वकर्शिताः। संशुष्करेतोरुधिरा निष्पीतकफमेदसः

vātātapasahā yē ca rūkṣā bhārādhvakarśitāḥ| saṁśuṣkarētōrudhirā niṣpītakaphamēdasaḥ

अस्थिसन्धिसिरास्नायुमर्मकोष्ठमहारुजः। बलवान्मारुतो येषां खानि चाव्र̥त्य तिष्ठति

asthisandhisirāsnāyumarmakōṣṭhamahārujaḥ| balavānmārutō yēṣāṁ khāni cāvr̥tya tiṣṭhati

महच्चाग्निबलं येषां वसासात्म्याश्च ये नराः। तेषां स्नेहयितव्यानां वसापानं विधीयते

mahaccāgnibalaṁ yēṣāṁ vasāsātmyāśca yē narāḥ| tēṣāṁ snēhayitavyānāṁ vasāpānaṁ vidhīyatē

दीप्ताग्नयः क्लेशसहा घस्मराः स्नेहसेविनः। वातार्ताः क्रूरकोष्ठाश्च स्नेह्या मज्जानमाप्नुयुः

dīptāgnayaḥ klēśasahā ghasmarāḥ snēhasēvinaḥ| vātārtāḥ krūrakōṣṭhāśca snēhyā majjānamāpnuyuḥ

येभ्यो येभ्यो हितो यो यः स्नेहः स परिकीर्तितः।51। स्नेहनस्य प्रकर्षौ तु सप्तरात्रत्रिरात्रकौ

yēbhyō yēbhyō hitō yō yaḥ snēhaḥ sa parikīrtitaḥ|51| snēhanasya prakarṣau tu saptarātratrirātrakau

स्वेद्याः शोधयितव्याश्च रूक्षा वातविकारिणः। व्यायाममद्यस्त्रीनित्याः स्नेह्याः स्युर्ये च चिन्तकाः

svēdyāḥ śōdhayitavyāśca rūkṣā vātavikāriṇaḥ| vyāyāmamadyastrīnityāḥ snēhyāḥ syuryē ca cintakāḥ

संशोधनाद्र̥ते येषां रूक्षणं सम्प्रवक्ष्यते। न तेषां स्नेहनं शस्तमुत्सन्नकफमेदसाम

saṁśōdhanādr̥tē yēṣāṁ rūkṣaṇaṁ sampravakṣyatē| na tēṣāṁ snēhanaṁ śastamutsannakaphamēdasām

अभिष्यण्णाननगुदा नित्यमन्दाग्नयश्च ये। त्र̥ष्णामूर्च्छापरीताश्च गर्भिण्यस्तालुशोषिणः

abhiṣyaṇṇānanagudā nityamandāgnayaśca yē| tr̥ṣṇāmūrcchāparītāśca garbhiṇyastāluśōṣiṇaḥ

अन्नद्विषश्छर्दयन्तो जठरामगरार्दिताः। दुर्बलाश्च प्रतान्ताश्च स्नेहग्लाना मदातुराः

annadviṣaśchardayantō jaṭharāmagarārditāḥ| durbalāśca pratāntāśca snēhaglānā madāturāḥ

न स्नेह्या वर्तमानेषु न नस्तो बस्तिकर्मसु। स्नेहपानात प्रजायन्ते तेषां रोगाः सुदारुणाः

na snēhyā vartamānēṣu na nastō bastikarmasu| snēhapānāt prajāyantē tēṣāṁ rōgāḥ sudāruṇāḥ

पुरीषं ग्रथितं रूक्षं वायुरप्रगुणो म्र̥दुः। पक्ता खरत्वं रौक्ष्यं च गात्रस्यास्निग्धलक्षणम

purīṣaṁ grathitaṁ rūkṣaṁ vāyurapraguṇō mr̥duḥ| paktā kharatvaṁ raukṣyaṁ ca gātrasyāsnigdhalakṣaṇam

वातानुलोम्यं दीप्तोऽग्निर्वर्चः स्निग्धमसंहतम। मार्दवं स्निग्धता चाङ्गे स्निग्धानामुपजायते

vātānulōmyaṁ dīptō'gnirvarcaḥ snigdhamasaṁhatam| mārdavaṁ snigdhatā cāṅgē snigdhānāmupajāyatē

पाण्डुता गौरवं जाड्यं पुरीषस्याविपक्वता। तन्द्रीररुचिरुत्केशः स्यादतिस्निग्धलक्षणम

pāṇḍutā gauravaṁ jāḍyaṁ purīṣasyāvipakvatā| tandrīrarucirutkēśaḥ syādatisnigdhalakṣaṇam

द्रवोष्णमनभिष्यन्दि भोज्यमन्नं प्रमाणतः। नातिस्निग्धमसङ्कीर्णं श्वः स्नेहं पातुमिच्छता

dravōṣṇamanabhiṣyandi bhōjyamannaṁ pramāṇataḥ| nātisnigdhamasaṅkīrṇaṁ śvaḥ snēhaṁ pātumicchatā

पिबेत संशमनं स्नेहमन्नकाले प्रकाङ्क्षितः। शुद्ध्यर्थं पुनराहारे नैशे जीर्णे पिबेन्नरः

pibēt saṁśamanaṁ snēhamannakālē prakāṅkṣitaḥ| śuddhyarthaṁ punarāhārē naiśē jīrṇē pibēnnaraḥ

उष्णोदकोपचारी स्याद्ब्रह्मचारी क्षपाशयः । शक्र̥न्मूत्रानिलोद्गारानुदीर्णांश्च न धारयेत

uṣṇōdakōpacārī syādbrahmacārī kṣapāśayaḥ | śakr̥nmūtrānilōdgārānudīrṇāṁśca na dhārayēt

व्यायाममुच्चैर्वचनं क्रोधशोकौ हिमातपौ। वर्जयेदप्रवातं च सेवेत शयनासनम

vyāyāmamuccairvacanaṁ krōdhaśōkau himātapau| varjayēdapravātaṁ ca sēvēta śayanāsanam

स्नेहं पीत्वा नरः स्नेहं प्रतिभुञ्जान एव च। स्नेहमिथ्योपचाराद्धि जायन्ते दारुणा गदाः

snēhaṁ pītvā naraḥ snēhaṁ pratibhuñjāna ēva ca| snēhamithyōpacārāddhi jāyantē dāruṇā gadāḥ

म्र̥दुकोष्ठस्त्रिरात्रेण स्निह्यत्यच्छोपसेवया। स्निह्यति क्रूरक्रोष्ठस्तु सप्तरात्रेण मानवः

mr̥dukōṣṭhastrirātrēṇa snihyatyacchōpasēvayā| snihyati krūrakrōṣṭhastu saptarātrēṇa mānavaḥ

गुडमिक्षुरसं मस्तु क्षीरमुल्लोडितं दधि। पायसं क्र̥शरां सर्पिः काश्मर्यत्रिफलारसम

guḍamikṣurasaṁ mastu kṣīramullōḍitaṁ dadhi| pāyasaṁ kr̥śarāṁ sarpiḥ kāśmaryatriphalārasam

द्राक्षारसं पीलुरसं जलमुष्णमथापि वा। मद्यं वा तरुणं पीत्वा म्र̥दुकोष्ठो विरिच्यते

drākṣārasaṁ pīlurasaṁ jalamuṣṇamathāpi vā| madyaṁ vā taruṇaṁ pītvā mr̥dukōṣṭhō viricyatē

विरेचयन्ति नैतानि क्रूरकोष्ठं कदाचन। भवति क्रूरकोष्ठस्य ग्रहण्यत्युल्बणानिला

virēcayanti naitāni krūrakōṣṭhaṁ kadācana| bhavati krūrakōṣṭhasya grahaṇyatyulbaṇānilā

उदीर्णपित्ताऽल्पकफा ग्रहणी मन्दमारुता। म्र̥दुकोष्ठस्य तस्मात स सुविरेच्यो नरः स्म्र̥तः

udīrṇapittā'lpakaphā grahaṇī mandamārutā| mr̥dukōṣṭhasya tasmāt sa suvirēcyō naraḥ smr̥taḥ

उदीर्णपित्ता ग्रहणी यस्य चाग्निबलं महत। भस्मीभवति तस्याशु स्नेहः पीतोऽग्नितेजसा

udīrṇapittā grahaṇī yasya cāgnibalaṁ mahat| bhasmībhavati tasyāśu snēhaḥ pītō'gnitējasā

स जग्ध्वा स्नेहमात्रां तामोजः प्रक्षारयन बली। स्नेहाग्निरुत्तमां त्र̥ष्णां सोपसर्गामुदीरयेत

sa jagdhvā snēhamātrāṁ tāmōjaḥ prakṣārayan balī| snēhāgniruttamāṁ tr̥ṣṇāṁ sōpasargāmudīrayēt

नालं स्नेहसम्र̥द्धस्य शमायान्नं सुगुर्वपि। स चेत सुशीतं सलिलं नासादयति दह्यते। यथैवाशीविषः कक्षमध्यगः स्वविषाग्निना

nālaṁ snēhasamr̥ddhasya śamāyānnaṁ sugurvapi| sa cēt suśītaṁ salilaṁ nāsādayati dahyatē| yathaivāśīviṣaḥ kakṣamadhyagaḥ svaviṣāgninā

अजीर्णे यदि तु स्नेहे त्र̥ष्णा स्याच्छर्दयेद्भिषक। शीतोदकं पुनः पीत्वा भुक्त्वा रूक्षान्नमुल्लिखेत

ajīrṇē yadi tu snēhē tr̥ṣṇā syācchardayēdbhiṣak| śītōdakaṁ punaḥ pītvā bhuktvā rūkṣānnamullikhēt

न सर्पिः केवलं पित्ते पेयं सामे विशेषतः। सर्वं ह्यनुरजेद्देहं हत्वा सञ्ज्ञां च मारयेत

na sarpiḥ kēvalaṁ pittē pēyaṁ sāmē viśēṣataḥ| sarvaṁ hyanurajēddēhaṁ hatvā sañjñāṁ ca mārayēt

तन्द्रा सोत्क्लेश आनाहो ज्वरः स्तम्भो विसञ्ज्ञता। कुष्ठानि कण्डूः पाण्डुत्वं शोफार्शांस्यरुचिस्त्र̥षा

tandrā sōtklēśa ānāhō jvaraḥ stambhō visañjñatā| kuṣṭhāni kaṇḍūḥ pāṇḍutvaṁ śōphārśāṁsyarucistr̥ṣā

जठरं ग्रहणीदोषाः स्तैमित्यं वाक्यनिग्रहः। शूलमामप्रदोषाश्च जायन्ते स्नेहविभ्रमात

jaṭharaṁ grahaṇīdōṣāḥ staimityaṁ vākyanigrahaḥ| śūlamāmapradōṣāśca jāyantē snēhavibhramāt

तत्राप्युल्लेखनं शस्तं स्वेदः कालप्रतीक्षणम। प्रति प्रति व्याधिबलं बुद्ध्वा स्रंसनमेव च

tatrāpyullēkhanaṁ śastaṁ svēdaḥ kālapratīkṣaṇam| prati prati vyādhibalaṁ buddhvā sraṁsanamēva ca

तक्रारिष्टप्रयोगश्च रूक्षपानान्नसेवनम। मूत्राणां त्रिफलायाश्च स्नेहव्यापत्तिभेषजम

takrāriṣṭaprayōgaśca rūkṣapānānnasēvanam| mūtrāṇāṁ triphalāyāśca snēhavyāpattibhēṣajam

अकाले चाहितश्चैव मात्रया न च योजितः। स्नेहो मिथ्योपचाराच्च व्यापद्येतातिसेवितः

akālē cāhitaścaiva mātrayā na ca yōjitaḥ| snēhō mithyōpacārācca vyāpadyētātisēvitaḥ

स्नेहात प्रस्कन्दनं जन्तुस्त्रिरात्रोपरतः पिबेत। स्नेहवद्द्रवमुष्णं च त्र्यहं भुक्त्वा रसौदनम

snēhāt praskandanaṁ jantustrirātrōparataḥ pibēt| snēhavaddravamuṣṇaṁ ca tryahaṁ bhuktvā rasaudanam

एकाहोपरतस्तद्वद्भुक्त्वा प्रच्छर्दनं पिबेत।81। स्यात्त्वसंशोधनार्थीये व्र̥त्तिः स्नेहे विरिक्तवत

ēkāhōparatastadvadbhuktvā pracchardanaṁ pibēt|81| syāttvasaṁśōdhanārthīyē vr̥ttiḥ snēhē viriktavat

स्नेहद्विषः स्नेहनित्या म्र̥दुकोष्ठाश्च ये नराः। क्लेशासहा मद्यनित्यास्तेषामिष्टा विचारणा

snēhadviṣaḥ snēhanityā mr̥dukōṣṭhāśca yē narāḥ| klēśāsahā madyanityāstēṣāmiṣṭā vicāraṇā

लावतैत्तिरमायूरहांसवाराहकौक्कुटाः। गव्याजौरभ्रमात्स्याश्च रसाः स्युः स्नेहने हिताः

lāvataittiramāyūrahāṁsavārāhakaukkuṭāḥ| gavyājaurabhramātsyāśca rasāḥ syuḥ snēhanē hitāḥ

यवकोलकुलत्थाश्च स्नेहाः सगुडशर्कराः। दाडिमं दधि सव्योषं रससंयोगसङ्ग्रहः

yavakōlakulatthāśca snēhāḥ saguḍaśarkarāḥ| dāḍimaṁ dadhi savyōṣaṁ rasasaṁyōgasaṅgrahaḥ

स्नेहयन्ति तिलाः पूर्वं जग्धाः सस्नेहफाणिताः। क्र̥शराश्च बहुस्नेहास्तिलकाम्बलिकास्तथा

snēhayanti tilāḥ pūrvaṁ jagdhāḥ sasnēhaphāṇitāḥ| kr̥śarāśca bahusnēhāstilakāmbalikāstathā

फाणितं श्र̥ङ्गवेरं च तैलं च सुरया सह। पिबेद्रूक्षो भ्र̥तैर्मांसैर्जीर्णेऽश्नीयाच्च भोजनम

phāṇitaṁ śr̥ṅgavēraṁ ca tailaṁ ca surayā saha| pibēdrūkṣō bhr̥tairmāṁsairjīrṇē'śnīyācca bhōjanam

तैलं सुराया मण्डेन वसां मज्जानमेव वा। पिबन सफाणितं क्षीरं नरः स्निह्यति वातिकः

tailaṁ surāyā maṇḍēna vasāṁ majjānamēva vā| piban saphāṇitaṁ kṣīraṁ naraḥ snihyati vātikaḥ

धारोष्णं स्नेहसंयुक्तं पीत्वा सशर्करं पयः। नरः स्निह्यति पीत्वा वा सरं दध्नः सफाणितम

dhārōṣṇaṁ snēhasaṁyuktaṁ pītvā saśarkaraṁ payaḥ| naraḥ snihyati pītvā vā saraṁ dadhnaḥ saphāṇitam

पाञ्चप्रस्र̥तिकी पेया पायसो माषमिश्रकः। क्षीरसिद्धो बहुस्नेहः स्नेहयेदचिरान्नरम

pāñcaprasr̥tikī pēyā pāyasō māṣamiśrakaḥ| kṣīrasiddhō bahusnēhaḥ snēhayēdacirānnaram

सर्पिस्तैलवसामज्जातण्डुलप्रस्र̥तैः श्र̥क्र̥ता। पाञ्चप्रस्र̥तिकी पेया पेया स्नेहनमिच्छता

sarpistailavasāmajjātaṇḍulaprasr̥taiḥ śr̥kr̥tā| pāñcaprasr̥tikī pēyā pēyā snēhanamicchatā

शौकरो वा रसः स्निग्धः सर्पिर्लवणसंयुतः । पीतो द्विर्वासरे यत्नात स्नेहयेदचिरान्नरम ।।1।।। ग्राम्यानूपौदकं मांसं गुडं दधि पयस्तिलान। कुष्ठी शोथी प्रमेही च स्नेहने न प्रयोजयेत

śaukarō vā rasaḥ snigdhaḥ sarpirlavaṇasaṁyutaḥ | pītō dvirvāsarē yatnāt snēhayēdacirānnaram ||1||| grāmyānūpaudakaṁ māṁsaṁ guḍaṁ dadhi payastilān| kuṣṭhī śōthī pramēhī ca snēhanē na prayōjayēt

स्नेहैर्यथार्हं तान सिद्धैः स्नेहयेदविकारिभिः। पिप्पलीभिर्हरीतक्या सिद्धैस्त्रिफलयाऽपि वा

snēhairyathārhaṁ tān siddhaiḥ snēhayēdavikāribhiḥ| pippalībhirharītakyā siddhaistriphalayā'pi vā

द्राक्षामलकयूषाभ्यां दध्ना चाम्लेन साधयेत। व्योषगर्भं भिषक स्नेहं पीत्वा स्निह्यति तं नरः

drākṣāmalakayūṣābhyāṁ dadhnā cāmlēna sādhayēt| vyōṣagarbhaṁ bhiṣak snēhaṁ pītvā snihyati taṁ naraḥ

यवकोलकुलत्थानां रसाः क्षारः सुरा दधि। क्षीरसर्पिश्च तत सिद्धं स्नेहनीयं घ्र̥तोत्तमम

yavakōlakulatthānāṁ rasāḥ kṣāraḥ surā dadhi| kṣīrasarpiśca tat siddhaṁ snēhanīyaṁ ghr̥tōttamam

तैलमज्जवसासर्पिर्बदरत्रिफलारसैः। योनिशुक्रप्रदोषेषु साधयित्वा प्रयोजयेत

tailamajjavasāsarpirbadaratriphalārasaiḥ| yōniśukrapradōṣēṣu sādhayitvā prayōjayēt

ग्र̥ह्णात्यम्बु यथा वस्त्रं प्रस्रवत्यधिकं यथा। यथाग्नि जीर्यति स्नेहस्तथा स्रवति चाधिकः

gr̥hṇātyambu yathā vastraṁ prasravatyadhikaṁ yathā| yathāgni jīryati snēhastathā sravati cādhikaḥ

यथा वाऽऽक्लेद्य म्र̥त्पिण्डमासिक्तं त्वरया जलम। स्रवति स्रंसते स्नेहस्तथा त्वरितसेवितः

yathā vā''klēdya mr̥tpiṇḍamāsiktaṁ tvarayā jalam| sravati sraṁsatē snēhastathā tvaritasēvitaḥ

लवणोपहिताः स्नेहाः स्नेहयन्त्यचिरान्नरम। तद्ध्यभिष्यन्द्यरूक्षं च सूक्ष्ममुष्णं व्यवायि च

lavaṇōpahitāḥ snēhāḥ snēhayantyacirānnaram| taddhyabhiṣyandyarūkṣaṁ ca sūkṣmamuṣṇaṁ vyavāyi ca

स्नेहमग्रे प्रयुञ्जीत ततः स्वेदमनन्तरम। स्नेहस्वेदोपपन्नस्य संशोधनमथेतरत

snēhamagrē prayuñjīta tataḥ svēdamanantaram| snēhasvēdōpapannasya saṁśōdhanamathētarat

तत्र श्लोकः- स्नेहाः स्नेहविधिः क्र̥त्स्नव्यापत्सिद्धिः सभेषजा। यथाप्रश्नं भगवता व्याह्र̥तं चान्द्रभागिना

tatra ślōkaḥ- snēhāḥ snēhavidhiḥ kr̥tsnavyāpatsiddhiḥ sabhēṣajā| yathāpraśnaṁ bhagavatā vyāhr̥taṁ cāndrabhāginā

इत्यग्निवेशक्र̥ते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्क्र̥ते श्लोकस्थाने स्नेहाध्यायो नाम त्रयोदशोऽध्यायः समाप्तः

ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē ślōkasthānē snēhādhyāyō nāma trayōdaśō'dhyāyaḥ samāptaḥ