अथातो दीर्घञ्जीवितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātō dīrghañjīvitīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ

दीर्घं जीवितमन्विच्छन्भरद्वाज उपागमत। इन्द्रमुग्रतपा बुद्ध्वा शरण्यममरेश्वरम

dīrghaṁ jīvitamanvicchanbharadvāja upāgamat| indramugratapā buddhvā śaraṇyamamarēśvaram

ब्रह्मणा हि यथाप्रोक्तमायुर्वेदं प्रजापतिः। जग्राह निखिलेनादावश्विनौ तु पुनस्ततः

brahmaṇā hi yathāprōktamāyurvēdaṁ prajāpatiḥ| jagrāha nikhilēnādāvaśvinau tu punastataḥ

अश्विभ्यां भगवाञ्छक्रः प्रतिपेदे ह केवलम। र̥षिप्रोक्तो भरद्वाजस्तस्माच्छक्रमुपागमत

aśvibhyāṁ bhagavāñchakraḥ pratipēdē ha kēvalam| r̥ṣiprōktō bharadvājastasmācchakramupāgamat

विघ्नभूता यदा रोगाः प्रादुर्भूताः शरीरिणाम। तपोपवासाध्ययनब्रह्मचर्यव्रतायुषाम

vighnabhūtā yadā rōgāḥ prādurbhūtāḥ śarīriṇām| tapōpavāsādhyayanabrahmacaryavratāyuṣām

तदा भूतेष्वनुक्रोशं पुरस्क्र̥त्य महर्षयः। समेताः पुण्यकर्माणः पार्श्वे हिमवतः शुभे

tadā bhūtēṣvanukrōśaṁ puraskr̥tya maharṣayaḥ| samētāḥ puṇyakarmāṇaḥ pārśvē himavataḥ śubhē

अङ्गिरा जमदग्निश्च वसिष्ठः कश्यपो भ्र̥गुः। आत्रेयो गौतमः साङ्ख्यः पुलस्त्यो नारदोऽसितः

aṅgirā jamadagniśca vasiṣṭhaḥ kaśyapō bhr̥guḥ| ātrēyō gautamaḥ sāṅkhyaḥ pulastyō nāradō'sitaḥ

अगस्त्यो वामदेवश्च मार्कण्डेयाश्वलायनौ। पारिक्षिर्भिक्षुरात्रेयो भरद्वाजः कपिञ्जष्ठलः

agastyō vāmadēvaśca mārkaṇḍēyāśvalāyanau| pārikṣirbhikṣurātrēyō bharadvājaḥ kapiñjaṣṭhalaḥ

विश्वामित्राश्मरथ्यौ च भार्गवश्च्यवनोऽभिजित। गार्ग्यः शाण्डिल्यकौण्डिल्यौन्यौवार्क्षिर्देवलगालवौ

viśvāmitrāśmarathyau ca bhārgavaścyavanō'bhijit| gārgyaḥ śāṇḍilyakauṇḍilyaunyauvārkṣirdēvalagālavau

साङ्क्र̥त्यो बैजवापिश्च कुशिको बादरायणः। बडिशः शरलोमा च काप्यकात्यायनावुभौ

sāṅkr̥tyō baijavāpiśca kuśikō bādarāyaṇaḥ| baḍiśaḥ śaralōmā ca kāpyakātyāyanāvubhau

काङ्कायनः कैकशेयो धौम्यो मारीचकाश्यपौ। शर्कराक्षो हिरण्याक्षो लोकाक्षः पैङ्गिरेव च

kāṅkāyanaḥ kaikaśēyō dhaumyō mārīcakāśyapau| śarkarākṣō hiraṇyākṣō lōkākṣaḥ paiṅgirēva ca

शौनकः शाकुनेयश्च मैत्रेयो मैमतायनिः। वैखानसा वालखिल्यास्तथा चान्ये महर्षयः

śaunakaḥ śākunēyaśca maitrēyō maimatāyaniḥ| vaikhānasā vālakhilyāstathā cānyē maharṣayaḥ

ब्रह्मज्ञानस्य निधयो दयमस्य नियमस्य च। तपसस्तेजसा दीप्ता हूयमाना इवाग्नयः

brahmajñānasya nidhayō dayamasya niyamasya ca| tapasastējasā dīptā hūyamānā ivāgnayaḥ

सुखोपविष्टास्ते तत्र पुण्यां चक्रुः कथामिमाम।15। धर्मार्थकाममोक्षाणामारोग्यं मूलमुत्तमम

sukhōpaviṣṭāstē tatra puṇyāṁ cakruḥ kathāmimām|15| dharmārthakāmamōkṣāṇāmārōgyaṁ mūlamuttamam

रोगास्तस्यापहर्तारः श्रेयसो जीवितस्य च। प्रादुर्भूतो मनुष्याणामन्तरायो महानयम

rōgāstasyāpahartāraḥ śrēyasō jīvitasya ca| prādurbhūtō manuṣyāṇāmantarāyō mahānayam

कः स्यात्तेषां शमोपाय इत्युक्त्वा ध्यानमास्थिताः। अथ ते शरणं शक्रं दद्र̥शुर्ध्यानचक्षुषा

kaḥ syāttēṣāṁ śamōpāya ityuktvā dhyānamāsthitāḥ| atha tē śaraṇaṁ śakraṁ dadr̥śurdhyānacakṣuṣā

स वक्ष्यति शमोपायं यथावदमरप्रभुः।18। कः सहस्राक्षभवनं गच्छेत प्रष्टुं शचीपतिम

sa vakṣyati śamōpāyaṁ yathāvadamaraprabhuḥ|18| kaḥ sahasrākṣabhavanaṁ gacchēt praṣṭuṁ śacīpatim

अहमर्थे नियुज्येयमत्रेति प्रथमं वचः। भरद्वाजोऽब्रवीत्तस्माद्र̥षिभिः स नियोजितः

ahamarthē niyujyēyamatrēti prathamaṁ vacaḥ| bharadvājō'bravīttasmādr̥ṣibhiḥ sa niyōjitaḥ

स शक्रभवनं गत्वा सुरर्षिगणमध्यगम । ददर्श बलहन्तारं दीप्यमानमिवानलम

sa śakrabhavanaṁ gatvā surarṣigaṇamadhyagam | dadarśa balahantāraṁ dīpyamānamivānalam

सोऽभिगम्य जयाशीर्भिरभिनन्द्य सुरेश्वरम। प्रोवाच विनयाद्धीमान्र̥षीणां वाक्यमुत्तमम

sō'bhigamya jayāśīrbhirabhinandya surēśvaram| prōvāca vinayāddhīmānr̥ṣīṇāṁ vākyamuttamam

व्याधयो हि समुत्पन्नाः सर्वप्राणिभयङ्कराः। तद्ब्रूहि मे शमोपायं यथावदमरप्रभो

vyādhayō hi samutpannāḥ sarvaprāṇibhayaṅkarāḥ| tadbrūhi mē śamōpāyaṁ yathāvadamaraprabhō

तस्मै प्रोवाच भगवानायुर्वेदं शतक्रतुः। पदैरल्पैर्मतिं बुद्ध्वा विपुलां परमर्षये

tasmai prōvāca bhagavānāyurvēdaṁ śatakratuḥ| padairalpairmatiṁ buddhvā vipulāṁ paramarṣayē

हेतुलिङ्गौषधज्ञानं स्वस्थातुरपरायणम। त्रिसूत्रं शाश्वतं पुण्यं बुबुधे यं पितामहः

hētuliṅgauṣadhajñānaṁ svasthāturaparāyaṇam| trisūtraṁ śāśvataṁ puṇyaṁ bubudhē yaṁ pitāmahaḥ

सोऽनन्तपारं त्रिस्कन्धमायुर्वेदं महामतिः। यथावदचिरात सर्वं बुबुधे तन्मना मुनिः

sō'nantapāraṁ triskandhamāyurvēdaṁ mahāmatiḥ| yathāvadacirāt sarvaṁ bubudhē tanmanā muniḥ

तेनायुरमितं लेभे भरद्वाजः सुखान्वितम। र̥षिभ्योऽनधिकं तच्च शशंसानवशेषयन

tēnāyuramitaṁ lēbhē bharadvājaḥ sukhānvitam| r̥ṣibhyō'nadhikaṁ tacca śaśaṁsānavaśēṣayan

र̥षयश्च भरद्वाजाज्जग्र̥हुस्तं प्रजाहितम। दीर्घमायुश्चिकीर्षन्तो वेदं वर्धनमायुषः

r̥ṣayaśca bharadvājājjagr̥hustaṁ prajāhitam| dīrghamāyuścikīrṣantō vēdaṁ vardhanamāyuṣaḥ

महर्षयस्ते दद्र̥शुर्यथावज्ज्ञानचक्षुषा। सामान्यं च विशेषं च गुणान द्रव्याणि कर्म च

maharṣayastē dadr̥śuryathāvajjñānacakṣuṣā| sāmānyaṁ ca viśēṣaṁ ca guṇān dravyāṇi karma ca

समवायं च तज्ज्ञात्वा तन्त्रोक्तं विधिमास्थिताः। लेभिरे परमं शर्म जीवितं चाप्यनित्वरम

samavāyaṁ ca tajjñātvā tantrōktaṁ vidhimāsthitāḥ| lēbhirē paramaṁ śarma jīvitaṁ cāpyanitvaram

अथ मैत्रीपरः पुण्यमायुर्वेदं पुनर्वसुः। शिष्येभ्यो दत्तवान षड्भ्यः सर्वभूतानुकम्पया

atha maitrīparaḥ puṇyamāyurvēdaṁ punarvasuḥ| śiṣyēbhyō dattavān ṣaḍbhyaḥ sarvabhūtānukampayā

अग्निवेशश्च भेलडश्च जतूकर्णः पराशरः। हारीतः क्षारपाणिश्च जग्र̥हुस्तन्मुनेर्वचः

agnivēśaśca bhēlaḍaśca jatūkarṇaḥ parāśaraḥ| hārītaḥ kṣārapāṇiśca jagr̥hustanmunērvacaḥ

बुद्धेर्विशेषस्तत्रासीन्नोपदेशान्तरं मुनेः। तन्त्रस्य कर्ता प्रथममग्निवेशो यतोऽभवत

buddhērviśēṣastatrāsīnnōpadēśāntaraṁ munēḥ| tantrasya kartā prathamamagnivēśō yatō'bhavat

अथ भेलादयश्चक्रुः स्वं स्वं तन्त्रं क्र̥तानि च। श्रावयामासुरात्रेयं सर्षिसङ्घं सुमेधसः

atha bhēlādayaścakruḥ svaṁ svaṁ tantraṁ kr̥tāni ca| śrāvayāmāsurātrēyaṁ sarṣisaṅghaṁ sumēdhasaḥ

श्रुत्वा सूत्रणमर्थानाम्र̥षयः पुण्यकर्मणाम। यथावत्सूत्रितमिति प्रह्र̥ष्टास्तेऽनुमेनिरे

śrutvā sūtraṇamarthānāmr̥ṣayaḥ puṇyakarmaṇām| yathāvatsūtritamiti prahr̥ṣṭāstē'numēnirē

सर्व एवास्तुवंस्तांश्च सर्वभूतहितैषिणः। साधु भूतेष्वनुक्रोश इत्युच्चैरब्रुवन समम

sarva ēvāstuvaṁstāṁśca sarvabhūtahitaiṣiṇaḥ| sādhu bhūtēṣvanukrōśa ityuccairabruvan samam

तं पुण्यं शुश्रुवुः शब्दं दिवि देवर्षयः स्थिताः। सामराः परमर्षीणां श्रुत्वा मुमुदिरे परम

taṁ puṇyaṁ śuśruvuḥ śabdaṁ divi dēvarṣayaḥ sthitāḥ| sāmarāḥ paramarṣīṇāṁ śrutvā mumudirē param

अहो साध्विति निर्घोषो लोकांस्त्रीनन्ववानादयत। नभसि स्निग्धगम्भीरो हर्षाद्भूतैरुदीरितः

ahō sādhviti nirghōṣō lōkāṁstrīnanvavānādayat| nabhasi snigdhagambhīrō harṣādbhūtairudīritaḥ

शिवो वायुर्ववौ सर्वा भाभिरुन्मीलिता दिशः। निपेतुः सजलाश्चैव दिव्याः कुसुमव्र̥ष्टयः

śivō vāyurvavau sarvā bhābhirunmīlitā diśaḥ| nipētuḥ sajalāścaiva divyāḥ kusumavr̥ṣṭayaḥ

अथाग्निवेशप्रमुखान विविशुर्ज्ञानदेवताः। बुद्धिः सिद्धिः स्म्र̥तिर्मेधा ध्र̥तिः कीर्तिः क्षमा दया

athāgnivēśapramukhān viviśurjñānadēvatāḥ| buddhiḥ siddhiḥ smr̥tirmēdhā dhr̥tiḥ kīrtiḥ kṣamā dayā

तानि चानुमतान्येषां तन्त्राणि परमर्षिभिः। भभावाय भूतसङ्घानां प्रतिष्ठां भुवि लेभिरे

tāni cānumatānyēṣāṁ tantrāṇi paramarṣibhiḥ| bhabhāvāya bhūtasaṅghānāṁ pratiṣṭhāṁ bhuvi lēbhirē

हिताहितं सुखं दुःखमायुस्तस्य हिताहितम। मानं च तच्च यत्रोक्तमायुर्वेदः स उच्यते

hitāhitaṁ sukhaṁ duḥkhamāyustasya hitāhitam| mānaṁ ca tacca yatrōktamāyurvēdaḥ sa ucyatē

शरीरेन्द्रियसत्त्वात्मसंयोगो धारि जीवितम। नित्यगश्चानुबन्धश्च पर्यायैरायुरुच्यते

śarīrēndriyasattvātmasaṁyōgō dhāri jīvitam| nityagaścānubandhaśca paryāyairāyurucyatē

तस्यायुषः पुण्यतमो वेदो वेदविदां मतः। वक्ष्यते यन्मनुष्याणां लोकयोरुभयोर्हितम

tasyāyuṣaḥ puṇyatamō vēdō vēdavidāṁ mataḥ| vakṣyatē yanmanuṣyāṇāṁ lōkayōrubhayōrhitam

सर्वदा सर्वभावानां सामान्यं व्र̥द्धिकारणम। ह्रासहेतुर्विशेषश्च प्रव्र̥त्तिरुभयस्य तु

sarvadā sarvabhāvānāṁ sāmānyaṁ vr̥ddhikāraṇam| hrāsahēturviśēṣaśca pravr̥ttirubhayasya tu

सामान्यमेकत्वकरं विशेषस्तु प्र̥थक्त्वक्र̥त। तुल्यार्थता हि सामान्यं विशेषस्तु विपर्ययः

sāmānyamēkatvakaraṁ viśēṣastu pr̥thaktvakr̥t| tulyārthatā hi sāmānyaṁ viśēṣastu viparyayaḥ

सत्त्वमात्मा शरीरं च त्रयमेतत्त्रिदण्डवत। लोकस्तिष्ठति संयोगात्तत्र सर्वं प्रतिष्ठितम

sattvamātmā śarīraṁ ca trayamētattridaṇḍavat| lōkastiṣṭhati saṁyōgāttatra sarvaṁ pratiṣṭhitam

स पुमांश्चेतनं तच्च तच्चाधिकरणं स्म्र̥तम। वेदस्यास्य तदर्थं हि वेदोऽयं सम्प्रकाशितः

sa pumāṁścētanaṁ tacca taccādhikaraṇaṁ smr̥tam| vēdasyāsya tadarthaṁ hi vēdō'yaṁ samprakāśitaḥ

खादीन्यात्मा मनः कालो दिशश्च द्रव्यसङ्ग्रहः। सेन्द्रियं चेतनं द्रव्यं निरिन्द्रियमचेतनम

khādīnyātmā manaḥ kālō diśaśca dravyasaṅgrahaḥ| sēndriyaṁ cētanaṁ dravyaṁ nirindriyamacētanam

सार्था गुर्वादयो बुद्धिः प्रयत्नान्ताः परादयः। गुणाः प्रोक्ताः ...।49। ...प्रयत्नादि कर्म चेष्टितमुच्यते

sārthā gurvādayō buddhiḥ prayatnāntāḥ parādayaḥ| guṇāḥ prōktāḥ ...|49| ...prayatnādi karma cēṣṭitamucyatē

समवायोऽप्र̥थग्भावो भूम्यादीनां गुणैर्मतः। स नित्यो यत्र हि द्रव्यं न तत्रानियतो गुणः

samavāyō'pr̥thagbhāvō bhūmyādīnāṁ guṇairmataḥ| sa nityō yatra hi dravyaṁ na tatrāniyatō guṇaḥ

यत्राश्रिताः कर्मगुणाः कारणं समवायि यत। तद्द्रव्यं ...।51। ...समवायी तु निश्चेष्टः कारणं गुणः

yatrāśritāḥ karmaguṇāḥ kāraṇaṁ samavāyi yat| taddravyaṁ ...|51| ...samavāyī tu niścēṣṭaḥ kāraṇaṁ guṇaḥ

संयोगे च विभागे च कारणं द्रव्यमाश्रितम। कर्तव्यस्य क्रिया कर्म कर्म नान्यदपेक्षते

saṁyōgē ca vibhāgē ca kāraṇaṁ dravyamāśritam| kartavyasya kriyā karma karma nānyadapēkṣatē

इत्युक्तं कारणं...।53। ... कार्यं धातुसाम्यमिहोच्यते। धातुसाम्यक्रिया चोक्ता तन्त्रस्यास्य प्रयोजनम

ityuktaṁ kāraṇaṁ...|53| ... kāryaṁ dhātusāmyamihōcyatē| dhātusāmyakriyā cōktā tantrasyāsya prayōjanam

कालबुद्धीन्द्रियार्थानां योगो मिथ्या न चाति च। द्वयाश्रयाणां व्याधीनां त्रिविधो हेतुसङ्ग्रहः

kālabuddhīndriyārthānāṁ yōgō mithyā na cāti ca| dvayāśrayāṇāṁ vyādhīnāṁ trividhō hētusaṅgrahaḥ

शरीरं सत्त्वसञ्ज्ञं च व्याधीनामाश्रयो मतः। तथा सुखानां योगस्तु सुखानां कारणं समः

śarīraṁ sattvasañjñaṁ ca vyādhīnāmāśrayō mataḥ| tathā sukhānāṁ yōgastu sukhānāṁ kāraṇaṁ samaḥ

निर्विकारः परस्त्वात्मा सत्त्वभूतगुणेन्द्रियैः। चैतन्ये कारणं नित्यो द्रष्टा पश्यति हि क्रियाः

nirvikāraḥ parastvātmā sattvabhūtaguṇēndriyaiḥ| caitanyē kāraṇaṁ nityō draṣṭā paśyati hi kriyāḥ

वायुः पित्तं कफश्चोक्तः शारीरो दोषसङ्ग्रहः। मानसः पुनरुद्दिष्टो रजश्च तम एव च

vāyuḥ pittaṁ kaphaścōktaḥ śārīrō dōṣasaṅgrahaḥ| mānasaḥ punaruddiṣṭō rajaśca tama ēva ca

प्रशाम्यत्यौषधैः पूर्वो दैवयुक्तिव्यपाश्रयैः। मानसो ज्ञानविज्ञानधैर्यस्म्र̥तिसमाधिभिः

praśāmyatyauṣadhaiḥ pūrvō daivayuktivyapāśrayaiḥ| mānasō jñānavijñānadhairyasmr̥tisamādhibhiḥ

रूक्षः शीतो लघुः सूक्ष्मश्चलोऽथ विशदः खरः। विपरीतगुणैर्द्रव्यैर्मारुतः सम्प्रशाम्यति

rūkṣaḥ śītō laghuḥ sūkṣmaścalō'tha viśadaḥ kharaḥ| viparītaguṇairdravyairmārutaḥ sampraśāmyati

सस्नेहमुष्णं तीक्ष्णं च द्रवमम्लं सरं कटु। विपरीतगुणैः पित्तं द्रव्यैराशु प्रशाम्यति

sasnēhamuṣṇaṁ tīkṣṇaṁ ca dravamamlaṁ saraṁ kaṭu| viparītaguṇaiḥ pittaṁ dravyairāśu praśāmyati

गुरुशीतम्र̥दुस्निग्धमधुरस्थिरपिच्छिलाः। श्लेष्मणः प्रशमं यान्ति विपरीतगुणैर्गुणाः

guruśītamr̥dusnigdhamadhurasthirapicchilāḥ| ślēṣmaṇaḥ praśamaṁ yānti viparītaguṇairguṇāḥ

विपरीतगुणैर्देशमात्राकालोपपादितैः। भेषजैर्विनिवर्तन्ते विकाराः साध्यसम्मताः

viparītaguṇairdēśamātrākālōpapāditaiḥ| bhēṣajairvinivartantē vikārāḥ sādhyasammatāḥ

साधनं न त्वसाध्यानां व्याधीनामुपदिश्यते।63। भूयश्चातो यथाद्रव्यं गुणकर्माणि वक्ष्यते

sādhanaṁ na tvasādhyānāṁ vyādhīnāmupadiśyatē|63| bhūyaścātō yathādravyaṁ guṇakarmāṇi vakṣyatē

रसनार्थो रसस्तस्य द्रव्यमापः क्षितिस्तथा। निर्व्र̥त्तौ च विशेषे च प्रत्ययाः खादयस्त्रयः

rasanārthō rasastasya dravyamāpaḥ kṣitistathā| nirvr̥ttau ca viśēṣē ca pratyayāḥ khādayastrayaḥ

स्वादुरम्लोऽथ लवणः कटुकस्तिक्त एव च। कषायश्चेति षट्कोऽयं रसानां सङ्ग्रहः स्म्र̥तः

svāduramlō'tha lavaṇaḥ kaṭukastikta ēva ca| kaṣāyaścēti ṣaṭkō'yaṁ rasānāṁ saṅgrahaḥ smr̥taḥ

स्वाद्वम्ललवणा वायुं कषायस्वादुतिक्तकाः। जयन्ति पित्तं श्लेष्माणं कषायकटुतिक्तकाः

svādvamlalavaṇā vāyuṁ kaṣāyasvādutiktakāḥ| jayanti pittaṁ ślēṣmāṇaṁ kaṣāyakaṭutiktakāḥ

कट्वम्ललवणाः पित्तं स्वाद्वम्ललवणाः कफम। कटुतिक्तकषायाश्च कोपयन्ति समीरणम ।।1।।। किञ्चिद्दोषप्रशमनं किञ्चिद्धातुप्रदूषणम। स्वस्थव्र̥त्तौ मतं किञ्चित्त्रिविधं द्रव्यमुच्यते

kaṭvamlalavaṇāḥ pittaṁ svādvamlalavaṇāḥ kapham| kaṭutiktakaṣāyāśca kōpayanti samīraṇam ||1||| kiñciddōṣapraśamanaṁ kiñciddhātupradūṣaṇam| svasthavr̥ttau mataṁ kiñcittrividhaṁ dravyamucyatē

तत पुनस्त्रिविधं प्रोक्तं जङ्गमौद्भिदपार्थिवम । मधूनि गोरसाः पित्तं वसा मज्जाऽस्र̥गामिषम

tat punastrividhaṁ prōktaṁ jaṅgamaudbhidapārthivam | madhūni gōrasāḥ pittaṁ vasā majjā'sr̥gāmiṣam

विण्मूत्रचर्मरेतोऽस्थिस्नायुश्र̥ङ्गनखाः खुराः। जङ्गमेभ्यः प्रयुज्यन्ते केशा लोमानि रोचनाः

viṇmūtracarmarētō'sthisnāyuśr̥ṅganakhāḥ khurāḥ| jaṅgamēbhyaḥ prayujyantē kēśā lōmāni rōcanāḥ

सुवर्णं समलाः पञ्च लोहाः ससिकताः सुधा। मनःशिलाले मणयो लवणं गैरिकाञ्जने

suvarṇaṁ samalāḥ pañca lōhāḥ sasikatāḥ sudhā| manaḥśilālē maṇayō lavaṇaṁ gairikāñjanē

भौममौषधमुद्दिष्टमौद्भिदं तु चतुर्विधम। वनस्पतिस्तथा वीरुद्वानस्पत्यस्तथौषधिः

bhaumamauṣadhamuddiṣṭamaudbhidaṁ tu caturvidham| vanaspatistathā vīrudvānaspatyastathauṣadhiḥ

फलैर्वनस्पतिः पुष्पैर्वानस्पत्यः फलैरपि। ओषध्यः फलपाकान्ताः प्रतानैर्वीरुधः स्म्र̥ताः

phalairvanaspatiḥ puṣpairvānaspatyaḥ phalairapi| ōṣadhyaḥ phalapākāntāḥ pratānairvīrudhaḥ smr̥tāḥ

मूलत्वक्सारनिर्यासनालडस्वरसपल्लवाः। क्षाराः क्षीरं फलं पुष्पं भस्म तैलानि कण्टकाः

mūlatvaksāraniryāsanālaḍasvarasapallavāḥ| kṣārāḥ kṣīraṁ phalaṁ puṣpaṁ bhasma tailāni kaṇṭakāḥ

पत्राणि शुङ्गाः कन्दाश्च प्ररोहाश्चौद्भिदो गणः।74। मूलिन्यः षोडशैकोना फलिन्यो विंशतिः स्म्र̥ताः

patrāṇi śuṅgāḥ kandāśca prarōhāścaudbhidō gaṇaḥ|74| mūlinyaḥ ṣōḍaśaikōnā phalinyō viṁśatiḥ smr̥tāḥ

महास्नेहाश्च चत्वारः पञ्चैव लवणानि च। अष्टौ मूत्राणि सङ्ख्यातान्यष्टावेव पयांसि च

mahāsnēhāśca catvāraḥ pañcaiva lavaṇāni ca| aṣṭau mūtrāṇi saṅkhyātānyaṣṭāvēva payāṁsi ca

शोधनार्थाश्च षड व्र̥क्षाः पुनर्वसुनिदर्शिताः। य एतान वेत्ति संयोक्तुं विकारेषु स वेदवित

śōdhanārthāśca ṣaḍ vr̥kṣāḥ punarvasunidarśitāḥ| ya ētān vētti saṁyōktuṁ vikārēṣu sa vēdavit

हस्तिदन्ती हैमवती श्यामा त्रिव्र̥दधोगुडा। सप्तला श्वेतनामा च प्रत्यक्श्रेणी गवाक्ष्यपि

hastidantī haimavatī śyāmā trivr̥dadhōguḍā| saptalā śvētanāmā ca pratyakśrēṇī gavākṣyapi

ज्योतिष्मती च बिम्बी च शणपुष्पी विषाणिका। अजगन्धा द्रवन्ती च क्षीरिणी चात्र षोडशी

jyōtiṣmatī ca bimbī ca śaṇapuṣpī viṣāṇikā| ajagandhā dravantī ca kṣīriṇī cātra ṣōḍaśī

शणपुष्पी च बिम्बी च च्छर्दने हैमवत्यपि। श्वेता ज्योतिष्मती चैव योज्या शीर्षविरेचने

śaṇapuṣpī ca bimbī ca cchardanē haimavatyapi| śvētā jyōtiṣmatī caiva yōjyā śīrṣavirēcanē

एकादशावशिष्टा याः प्रयोज्यास्ता विरेचने। इत्युक्ता नामकर्मभ्यां मूलिन्यः...।80। ...फलिनीः श्र̥णु

ēkādaśāvaśiṣṭā yāḥ prayōjyāstā virēcanē| ityuktā nāmakarmabhyāṁ mūlinyaḥ...|80| ...phalinīḥ śr̥ṇu

शङ्खिन्यथ विडङ्गानि त्रपुषं मदनानि च। धामार्गवमथेक्ष्वाकु जीमूतं क्र̥तवेधनम। आनूपं स्थलजं चैव क्लीतकं द्विविधं स्म्र̥तम

śaṅkhinyatha viḍaṅgāni trapuṣaṁ madanāni ca| dhāmārgavamathēkṣvāku jīmūtaṁ kr̥tavēdhanam| ānūpaṁ sthalajaṁ caiva klītakaṁ dvividhaṁ smr̥tam

प्रकीर्या चोदकीर्या च प्रत्यक्पुष्पा तथाऽभया। अन्तःकोटरपुष्पी च हस्तिपर्ण्याश्च शारदम

prakīryā cōdakīryā ca pratyakpuṣpā tathā'bhayā| antaḥkōṭarapuṣpī ca hastiparṇyāśca śāradam

कम्पिल्लकारग्वधयोः फलं यत कुटजस्य च। धामार्गवमथेक्ष्वाकु जीमूतं क्र̥तवेधनम

kampillakāragvadhayōḥ phalaṁ yat kuṭajasya ca| dhāmārgavamathēkṣvāku jīmūtaṁ kr̥tavēdhanam

मदनं कुटजं चैव त्रपुषं हस्तिपर्णिनी। एतानि वमने चैव योज्यान्यास्थापनेषु च

madanaṁ kuṭajaṁ caiva trapuṣaṁ hastiparṇinī| ētāni vamanē caiva yōjyānyāsthāpanēṣu ca

नस्तः प्रच्छर्दने चैव प्रत्यक्पुष्पा विधीयते। दश यान्यवशिष्टानि तान्युक्तानि विरेचने

nastaḥ pracchardanē caiva pratyakpuṣpā vidhīyatē| daśa yānyavaśiṣṭāni tānyuktāni virēcanē

नामकर्मभिरुक्तानि फलान्येकोनविंशतिः।86। सर्पिस्तैलं वसा मज्जा स्नेहो दिष्टश्चतुर्विधः

nāmakarmabhiruktāni phalānyēkōnaviṁśatiḥ|86| sarpistailaṁ vasā majjā snēhō diṣṭaścaturvidhaḥ

पानाभ्यञ्जनबस्त्यर्थं नस्यार्थं चैव योगतः। स्नेहना जीवना वर्ण्या बलोपचयवर्धनाः

pānābhyañjanabastyarthaṁ nasyārthaṁ caiva yōgataḥ| snēhanā jīvanā varṇyā balōpacayavardhanāḥ

स्नेहा ह्येते च विहिता वातपित्तकफापहाः।88। सौवर्चलं सैन्धवं च विडमौद्भिदमेव च

snēhā hyētē ca vihitā vātapittakaphāpahāḥ|88| sauvarcalaṁ saindhavaṁ ca viḍamaudbhidamēva ca

सामुद्रेण सहैतानि पञ्च स्युर्लवणानि च। स्निग्धान्युष्णानि तीक्ष्णानि दीपनीयतमानि च

sāmudrēṇa sahaitāni pañca syurlavaṇāni ca| snigdhānyuṣṇāni tīkṣṇāni dīpanīyatamāni ca

आलेपनार्थे युज्यन्ते स्नेहस्वेदविधौ तथा। अधोभागोर्ध्वभागेषु निरूहेष्वनुवासने

ālēpanārthē yujyantē snēhasvēdavidhau tathā| adhōbhāgōrdhvabhāgēṣu nirūhēṣvanuvāsanē

अभ्यञ्जने भोजनार्थे शिरसश्च विरेचने। शस्त्रकर्मणि वर्त्यर्थमञ्जनोत्सादनेषु च

abhyañjanē bhōjanārthē śirasaśca virēcanē| śastrakarmaṇi vartyarthamañjanōtsādanēṣu ca

अजीर्णानाहयोर्वाते गुल्मे शूले तथोदरे। उक्तानि लवणानि...।92। ... न्यूऊर्ध्वं मूत्राण्यष्टौ निबोध मे

ajīrṇānāhayōrvātē gulmē śūlē tathōdarē| uktāni lavaṇāni...|92| ... nyūūrdhvaṁ mūtrāṇyaṣṭau nibōdha mē

मुख्यानि यानि दिष्टानि सर्वाण्यात्रेयशासने। अविमूत्रमजामूत्रं गोमूत्रं माहिषं च यत

mukhyāni yāni diṣṭāni sarvāṇyātrēyaśāsanē| avimūtramajāmūtraṁ gōmūtraṁ māhiṣaṁ ca yat

हस्तिमूत्रमथोष्ट्रस्य हयस्य च खरस्य च। उष्णं तीक्ष्णमथोऽरूक्षं कटुकं लवणान्वितम

hastimūtramathōṣṭrasya hayasya ca kharasya ca| uṣṇaṁ tīkṣṇamathō'rūkṣaṁ kaṭukaṁ lavaṇānvitam

मूत्रमुत्सादने युक्तं युक्तमालेपनेषु च। युक्तमास्थापने मूत्रं युक्तं चापि विरेचने

mūtramutsādanē yuktaṁ yuktamālēpanēṣu ca| yuktamāsthāpanē mūtraṁ yuktaṁ cāpi virēcanē

स्वेदेष्वपि च तद्युक्तमानाहेष्वगदेषु च। उदरेष्वथ चार्शःसु गुल्मिकुष्ठिकिलासिषु

svēdēṣvapi ca tadyuktamānāhēṣvagadēṣu ca| udarēṣvatha cārśaḥsu gulmikuṣṭhikilāsiṣu

तद्युक्तमुपनाहेषु परिषेके तथैव च। दीपनीयं विषघ्नं च क्रिमिघ्नं चोपदिश्यते

tadyuktamupanāhēṣu pariṣēkē tathaiva ca| dīpanīyaṁ viṣaghnaṁ ca krimighnaṁ cōpadiśyatē

पाण्डुरोगोपस्र̥ष्टानामुत्तमं शर्म चोच्यते। श्लेष्माणं शमयेत पीतं मारुतं चानुलोमयेत

pāṇḍurōgōpasr̥ṣṭānāmuttamaṁ śarma cōcyatē| ślēṣmāṇaṁ śamayēt pītaṁ mārutaṁ cānulōmayēt

कर्षेत पित्तमधोभागमित्यस्मिन गुणसङ्ग्रहः। सामान्येन मयोक्तस्तु प्र̥थक्त्वेन प्रवक्ष्यते

karṣēt pittamadhōbhāgamityasmin guṇasaṅgrahaḥ| sāmānyēna mayōktastu pr̥thaktvēna pravakṣyatē

अविमूत्रं सतिक्तं स्यात स्निग्धं पित्ताविरोधि च। आजं कषायमधुरं पथ्यं दोषान्निहन्ति च

avimūtraṁ satiktaṁ syāt snigdhaṁ pittāvirōdhi ca| ājaṁ kaṣāyamadhuraṁ pathyaṁ dōṣānnihanti ca

गव्यं समधुरं किञ्चिद्दोषघ्नं क्रिमिकुष्ठनुत। कण्डूं च शमयेत पीतं सम्यग्दोषोदरे हितम

gavyaṁ samadhuraṁ kiñciddōṣaghnaṁ krimikuṣṭhanut| kaṇḍūṁ ca śamayēt pītaṁ samyagdōṣōdarē hitam

अर्शःशोफोदरघ्नं तु सक्षारं माहिषं सरम। हास्तिकं लवणं मूत्रं हितं तु क्रिमिकुष्ठिनाम

arśaḥśōphōdaraghnaṁ tu sakṣāraṁ māhiṣaṁ saram| hāstikaṁ lavaṇaṁ mūtraṁ hitaṁ tu krimikuṣṭhinām

प्रशस्तं बद्धविण्मूत्रविषश्लेष्मामयार्शसाम। सतिक्तं श्वासकासघ्नमर्शोघ्नं चौष्ट्रमुच्यते

praśastaṁ baddhaviṇmūtraviṣaślēṣmāmayārśasām| satiktaṁ śvāsakāsaghnamarśōghnaṁ cauṣṭramucyatē

वाजिनां तिक्तकटुकं कुष्ठव्रणविषापहम। खरमूत्रमपस्मारोन्मादग्रहविनाशनम

vājināṁ tiktakaṭukaṁ kuṣṭhavraṇaviṣāpaham| kharamūtramapasmārōnmādagrahavināśanam

इतीहोक्तानि मूत्राणि यथासामर्थ्ययोगतः।105। अतः क्षीराणि वक्ष्यन्ते कर्म चैषां गुणाश्च ये

itīhōktāni mūtrāṇi yathāsāmarthyayōgataḥ|105| ataḥ kṣīrāṇi vakṣyantē karma caiṣāṁ guṇāśca yē

अविक्षीरमजाक्षीरं गोक्षीरं माहिषं च यत। उष्ट्रीणामथ नागीनां वडवायाः स्त्रियास्तथा

avikṣīramajākṣīraṁ gōkṣīraṁ māhiṣaṁ ca yat| uṣṭrīṇāmatha nāgīnāṁ vaḍavāyāḥ striyāstathā

प्रायशो मधुरं स्निग्धं शीतं स्तन्यं पयो मतम। प्रीणनं ब्र̥ंहणं व्र̥ष्यं मेध्यं बल्यं मनस्करम

prāyaśō madhuraṁ snigdhaṁ śītaṁ stanyaṁ payō matam| prīṇanaṁ br̥ṁhaṇaṁ vr̥ṣyaṁ mēdhyaṁ balyaṁ manaskaram

जीवनीयं श्रमहरं श्वासकासनिबर्हणम। हन्ति शोणितपित्तं च सन्धानं विहतस्य च

jīvanīyaṁ śramaharaṁ śvāsakāsanibarhaṇam| hanti śōṇitapittaṁ ca sandhānaṁ vihatasya ca

सर्वप्राणभ्र̥तां सात्म्यं शमनं शोधनं तथा। त्र̥ष्णाघ्नं दीपनीयं च श्रेष्ठं क्षीणक्षतेषु च

sarvaprāṇabhr̥tāṁ sātmyaṁ śamanaṁ śōdhanaṁ tathā| tr̥ṣṇāghnaṁ dīpanīyaṁ ca śrēṣṭhaṁ kṣīṇakṣatēṣu ca

पाण्डुरोगेऽम्लपित्ते च शोषे गुल्मे तथोदरे। अतीसारे ज्वरे दाहे श्वयथौ च विशेषतः

pāṇḍurōgē'mlapittē ca śōṣē gulmē tathōdarē| atīsārē jvarē dāhē śvayathau ca viśēṣataḥ

योनिशुक्रप्रदोषेषु मूत्रेष्वप्रचुरेषु च। पुरीषे ग्रथिते पथ्यं वातपित्तविकारिणाम

yōniśukrapradōṣēṣu mūtrēṣvapracurēṣu ca| purīṣē grathitē pathyaṁ vātapittavikāriṇām

नस्यालेपावगाहेषु वमनास्थापनेषु च। विरेचने स्नेहने च पयः सर्वत्र युज्यते

nasyālēpāvagāhēṣu vamanāsthāpanēṣu ca| virēcanē snēhanē ca payaḥ sarvatra yujyatē

यथाक्रमं क्षीरगुणानेकैकस्य प्र̥थक प्र̥थक। अन्नपानादिकेऽध्याये भूयो वक्ष्याम्यशेषतः

yathākramaṁ kṣīraguṇānēkaikasya pr̥thak pr̥thak| annapānādikē'dhyāyē bhūyō vakṣyāmyaśēṣataḥ

अथापरे त्रयो व्र̥क्षाः प्र̥थग्ये फलमूलिभिः। स्नुह्यर्काश्मन्तकास्तेषामिदं कर्म प्र̥थक प्र̥थक

athāparē trayō vr̥kṣāḥ pr̥thagyē phalamūlibhiḥ| snuhyarkāśmantakāstēṣāmidaṁ karma pr̥thak pr̥thak

वमनेऽश्मन्तकं विद्यात स्नुहीक्षीरं विरेचने। क्षीरमर्कस्य विज्ञेयं वमने सविरेचने

vamanē'śmantakaṁ vidyāt snuhīkṣīraṁ virēcanē| kṣīramarkasya vijñēyaṁ vamanē savirēcanē

इमांस्त्रीनपरान व्र̥क्षानाहुर्येषां हितास्त्वचः। पूतीकः क्र̥ष्णगन्धा च तिल्वकश्च तथा तरुः

imāṁstrīnaparān vr̥kṣānāhuryēṣāṁ hitāstvacaḥ| pūtīkaḥ kr̥ṣṇagandhā ca tilvakaśca tathā taruḥ

विरेचने प्रयोक्तव्यः पूतीकस्तिल्वकस्तथा। क्र̥ष्णगन्धा परीसर्पे शोथेष्वर्शःसु चोच्यते

virēcanē prayōktavyaḥ pūtīkastilvakastathā| kr̥ṣṇagandhā parīsarpē śōthēṣvarśaḥsu cōcyatē

दद्रुविद्रधिगण्डेषु कुष्ठेष्वप्यलजीषु च। षड्व्र̥क्षाञ्छोधनानेतानपि विद्याद्विचक्षणः

dadruvidradhigaṇḍēṣu kuṣṭhēṣvapyalajīṣu ca| ṣaḍvr̥kṣāñchōdhanānētānapi vidyādvicakṣaṇaḥ

इत्युक्ताः फलमूलिन्यः स्नेहाश्च लवणानि च। मूत्रं क्षीराणि व्र̥क्षाश्च षड ये दिष्टपयस्त्वचः

ityuktāḥ phalamūlinyaḥ snēhāśca lavaṇāni ca| mūtraṁ kṣīrāṇi vr̥kṣāśca ṣaḍ yē diṣṭapayastvacaḥ

ओषधीर्नामरूपाभ्यां जानते ह्यजपा वने। अविपाश्चैव गोपाश्च ये चान्ये वनवासिनः

ōṣadhīrnāmarūpābhyāṁ jānatē hyajapā vanē| avipāścaiva gōpāśca yē cānyē vanavāsinaḥ

न नामज्ञानमात्रेण रूपज्ञानेन वा पुनः। ओषधीनां परां प्राप्तिं कश्चिद्वेदितुमर्हति

na nāmajñānamātrēṇa rūpajñānēna vā punaḥ| ōṣadhīnāṁ parāṁ prāptiṁ kaścidvēditumarhati

योगवित्त्वप्यरूपज्ञस्तासां तत्त्वविदुच्यते। किं पुनर्यो विजानीयादोषधीः सर्वथा भिषक

yōgavittvapyarūpajñastāsāṁ tattvaviducyatē| kiṁ punaryō vijānīyādōṣadhīḥ sarvathā bhiṣak

योगमासां तु यो विद्याद्देशकालोपपादितम। पुरुषं पुरुषं वीक्ष्य स ज्ञेयो भिषगुत्तमः

yōgamāsāṁ tu yō vidyāddēśakālōpapāditam| puruṣaṁ puruṣaṁ vīkṣya sa jñēyō bhiṣaguttamaḥ

यथा विषं यथा शस्त्रं यथाऽग्निरशनिर्यथा। तथौषधमविज्ञातं विज्ञातमम्र̥तं यथा

yathā viṣaṁ yathā śastraṁ yathā'gniraśaniryathā| tathauṣadhamavijñātaṁ vijñātamamr̥taṁ yathā

औषधं ह्यनभिज्ञातं नामरूपगुणैस्त्रिभिः। विज्ञातं चापि दुर्युक्तमनर्थायोपपद्यते

auṣadhaṁ hyanabhijñātaṁ nāmarūpaguṇaistribhiḥ| vijñātaṁ cāpi duryuktamanarthāyōpapadyatē

योगादपि विषं तीक्ष्णमुत्तमं भेषजं भवेत। भेषजं चापि दुर्युक्तं तीक्ष्णं सम्पद्यते विषम

yōgādapi viṣaṁ tīkṣṇamuttamaṁ bhēṣajaṁ bhavēt| bhēṣajaṁ cāpi duryuktaṁ tīkṣṇaṁ sampadyatē viṣam

तस्मान्न भिषजा युक्तं युक्तिबाह्येन भेषजम। धीमता किञ्चिदादेयं जीवितारोग्यकाङ्क्षिणा

tasmānna bhiṣajā yuktaṁ yuktibāhyēna bhēṣajam| dhīmatā kiñcidādēyaṁ jīvitārōgyakāṅkṣiṇā

कुर्यान्निपतितो मूर्ध्नि सशेषं वासवाशनिः। सशेषमातुरं कुर्यान्नत्वज्ञमतमौषधम

kuryānnipatitō mūrdhni saśēṣaṁ vāsavāśaniḥ| saśēṣamāturaṁ kuryānnatvajñamatamauṣadham

दुःखिताय शयानाय श्रद्दधानाय रोगिणे। यो भेषजमविज्ञाय प्राज्ञमानी प्रयच्छति

duḥkhitāya śayānāya śraddadhānāya rōgiṇē| yō bhēṣajamavijñāya prājñamānī prayacchati

त्यक्तधर्मस्य पापस्य म्र̥त्युभूतस्य दुर्मतेः। नरो नरकपाती स्यात्तस्य सम्भाषणादपि

tyaktadharmasya pāpasya mr̥tyubhūtasya durmatēḥ| narō narakapātī syāttasya sambhāṣaṇādapi

वरमाशीविषविषं क्वथितं ताम्रमेव वा। पीतमत्यग्निसन्तप्ता भक्षिता वाऽप्ययोगुडाः

varamāśīviṣaviṣaṁ kvathitaṁ tāmramēva vā| pītamatyagnisantaptā bhakṣitā vā'pyayōguḍāḥ

नतु श्रुतवतां वेशं बिभ्रता शरणागतात। ग्र̥हीतमन्नं पानं वा वित्तं वा रोगपीडितात

natu śrutavatāṁ vēśaṁ bibhratā śaraṇāgatāt| gr̥hītamannaṁ pānaṁ vā vittaṁ vā rōgapīḍitāt

भिषग्बुभूषुर्मतिमानतः स्वगुणसम्पदि। परं प्रयत्नमातिष्ठेत प्राणदः स्याद्यथा न्र̥णाम

bhiṣagbubhūṣurmatimānataḥ svaguṇasampadi| paraṁ prayatnamātiṣṭhēt prāṇadaḥ syādyathā nr̥ṇām

तदेव युक्तं भैषज्यं यदारोग्याय कल्पते। स चैव भिषजां श्रेष्ठो रोगेभ्यो यः प्रमोचयेत

tadēva yuktaṁ bhaiṣajyaṁ yadārōgyāya kalpatē| sa caiva bhiṣajāṁ śrēṣṭhō rōgēbhyō yaḥ pramōcayēt

सम्यक्प्रयोगं सर्वेषां सिद्धिराख्याति कर्मणाम। सिद्धिराख्याति सर्वैश्च गुणैर्युक्तं भिषक्तमम

samyakprayōgaṁ sarvēṣāṁ siddhirākhyāti karmaṇām| siddhirākhyāti sarvaiśca guṇairyuktaṁ bhiṣaktamam

तत्र श्लोकाः- आयुर्वेदागमो हेतुरागमस्य प्रवर्तनम। सूत्रणस्याभ्यनुज्ञानमायुर्वेदस्य निर्णयः

tatra ślōkāḥ- āyurvēdāgamō hēturāgamasya pravartanam| sūtraṇasyābhyanujñānamāyurvēdasya nirṇayaḥ

सम्पूर्णं कारणं कार्यमायुर्वेदप्रयोजनम। हेतवश्चैव दोषाश्च भेषजं सङ्ग्रहेण च

sampūrṇaṁ kāraṇaṁ kāryamāyurvēdaprayōjanam| hētavaścaiva dōṣāśca bhēṣajaṁ saṅgrahēṇa ca

रसाः सप्रत्ययद्रव्यास्त्रिविधो द्रव्यसङ्ग्रहः। मूलिन्यश्च फलिन्यश्च स्नेहाश्च लवणानि च

rasāḥ sapratyayadravyāstrividhō dravyasaṅgrahaḥ| mūlinyaśca phalinyaśca snēhāśca lavaṇāni ca

मूत्रं क्षीराणि व्र̥क्षाश्च षड ये क्षीरत्वगाश्रयाः। कर्माणि चैषां सर्वेषां योगायोगगुणागुणाः

mūtraṁ kṣīrāṇi vr̥kṣāśca ṣaḍ yē kṣīratvagāśrayāḥ| karmāṇi caiṣāṁ sarvēṣāṁ yōgāyōgaguṇāguṇāḥ

वैद्यापवादो यत्रस्थाः सर्वे च भिषजां गुणाः। सर्वमेतत समाख्यातं पूर्वाध्याये महर्षिणा

vaidyāpavādō yatrasthāḥ sarvē ca bhiṣajāṁ guṇāḥ| sarvamētat samākhyātaṁ pūrvādhyāyē maharṣiṇā

इत्यग्निवेशक्र̥ते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्क्र̥ते सूत्रस्थाने दीर्घञ्जीवितीयो नाम प्रथमोऽध्यायः

ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē sūtrasthānē dīrghañjīvitīyō nāma prathamō'dhyāyaḥ