अथातोऽभयामलकीयं रसायनपादं व्याख्यास्यामः

athātō'bhayāmalakīyaṁ rasāyanapādaṁ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ

चिकित्सितं व्याधिहरं पथ्यं साधनमौषधम। प्रायश्चित्तं प्रशमनं प्रक्र̥तिस्थापनं हितम

cikitsitaṁ vyādhiharaṁ pathyaṁ sādhanamauṣadham| prāyaścittaṁ praśamanaṁ prakr̥tisthāpanaṁ hitam

विद्याद्भेषजनामानि ...।4। ... भेषजं द्विविधं च तत। स्वस्थस्योर्जस्करं किञ्चित किञ्चिदार्तस्य रोगनुत

vidyādbhēṣajanāmāni ...|4| ... bhēṣajaṁ dvividhaṁ ca tat| svasthasyōrjaskaraṁ kiñcit kiñcidārtasya rōganut

अभेषजं च द्विविधं बाधनं सानुबाधनम।5। स्वस्थस्योर्जस्करं यत्तु तद्व्र̥ष्यं तद्रसायनम

abhēṣajaṁ ca dvividhaṁ bādhanaṁ sānubādhanam|5| svasthasyōrjaskaraṁ yattu tadvr̥ṣyaṁ tadrasāyanam

प्रायः प्रायेण रोगाणां द्वितीयं प्रशमे मतम। प्रायःशब्दो विशेषार्थो ह्युभयं ह्युभयार्थक्र̥त

prāyaḥ prāyēṇa rōgāṇāṁ dvitīyaṁ praśamē matam| prāyaḥśabdō viśēṣārthō hyubhayaṁ hyubhayārthakr̥t

दीर्घमायुः स्म्र̥तिं मेधामारोग्यं तरुणं वयः। प्रभावर्णस्वरौदार्यं देहेन्द्रियबलं परम

dīrghamāyuḥ smr̥tiṁ mēdhāmārōgyaṁ taruṇaṁ vayaḥ| prabhāvarṇasvaraudāryaṁ dēhēndriyabalaṁ param

वाक्सिद्धिं प्रणतिं कान्तिं लभते ना रसायनात। लाभोपायो हि शस्तानां रसादीनां रसायनम

vāksiddhiṁ praṇatiṁ kāntiṁ labhatē nā rasāyanāt| lābhōpāyō hi śastānāṁ rasādīnāṁ rasāyanam

अपत्यसन्तानकरं यत सद्यः सम्प्रहर्षणम। वाजीवातिबलो येन यात्यप्रतिहतः स्त्रियः

apatyasantānakaraṁ yat sadyaḥ sampraharṣaṇam| vājīvātibalō yēna yātyapratihataḥ striyaḥ

भवत्यतिप्रियः स्त्रीणां येन येनोपचीयते। जीर्यतोऽप्यक्षयं शुक्रं फलवद्येन द्र̥श्यते

bhavatyatipriyaḥ strīṇāṁ yēna yēnōpacīyatē| jīryatō'pyakṣayaṁ śukraṁ phalavadyēna dr̥śyatē

प्रभूतशाखः शाखीव येन चैत्यो यथा महान। भवत्यर्च्यो बहुमतः प्रजानां सुबहुप्रजः

prabhūtaśākhaḥ śākhīva yēna caityō yathā mahān| bhavatyarcyō bahumataḥ prajānāṁ subahuprajaḥ

सन्तानमूलं येनेह प्रेत्य चानन्त्यमश्नुते। यशः श्रियं बलं पुष्टिं वाजीकरणमेव तत

santānamūlaṁ yēnēha prētya cānantyamaśnutē| yaśaḥ śriyaṁ balaṁ puṣṭiṁ vājīkaraṇamēva tat

स्वस्थस्योर्जस्करं त्वेतद्द्विविधं प्रोक्तमौषधम। यद्व्याधिनिर्घातकरं वक्ष्यते तच्चिकित्सिते

svasthasyōrjaskaraṁ tvētaddvividhaṁ prōktamauṣadham| yadvyādhinirghātakaraṁ vakṣyatē taccikitsitē

चिकित्सितार्थ एतावान विकाराणां यदौषधम। रसायनविधिश्चाग्रे वाजीकरणमेव च

cikitsitārtha ētāvān vikārāṇāṁ yadauṣadham| rasāyanavidhiścāgrē vājīkaraṇamēva ca

अभेषजमिति ज्ञेयं विपरीतं यदौषधात। तदसेव्यं निषेव्यं तु प्रवक्ष्यामि यदौषधम

abhēṣajamiti jñēyaṁ viparītaṁ yadauṣadhāt| tadasēvyaṁ niṣēvyaṁ tu pravakṣyāmi yadauṣadham

रसायनानां द्विविधं प्रयोगम्र̥षयो विदुः। कुटीप्रावेशिकं चैव वातातपिकमेव च

rasāyanānāṁ dvividhaṁ prayōgamr̥ṣayō viduḥ| kuṭīprāvēśikaṁ caiva vātātapikamēva ca

कुटीप्रावेशिकस्यादौ विधिः समुपदेक्ष्यते। न्र̥पवैद्यद्विजातीनां साधूनां पुण्यकर्मणाम

kuṭīprāvēśikasyādau vidhiḥ samupadēkṣyatē| nr̥pavaidyadvijātīnāṁ sādhūnāṁ puṇyakarmaṇām

निवासे निर्भये शस्ते प्राप्योपकरणे पुरे। दिशि पूर्वोत्तरस्यां च सुभूमौ कारयेत कुटीम

nivāsē nirbhayē śastē prāpyōpakaraṇē purē| diśi pūrvōttarasyāṁ ca subhūmau kārayēt kuṭīm

विस्तारोत्सेधसम्पन्नां त्रिगर्भां सूक्ष्मलोचनाम। घनभित्तिम्र̥तुसुखां सुस्पष्टां मनसः प्रियाम

vistārōtsēdhasampannāṁ trigarbhāṁ sūkṣmalōcanām| ghanabhittimr̥tusukhāṁ suspaṣṭāṁ manasaḥ priyām

शब्दादीनामशस्तानामगम्यं स्त्रीविवर्जिताम। इष्टोपकरणोपेतां सज्जवैद्यौषधद्विजाम

śabdādīnāmaśastānāmagamyaṁ strīvivarjitām| iṣṭōpakaraṇōpētāṁ sajjavaidyauṣadhadvijām

अथोदगयने शुक्ले तिथिनक्षत्रपूजिते। मुहूर्तकरणोपेते प्रशस्ते क्र̥तवापनः

athōdagayanē śuklē tithinakṣatrapūjitē| muhūrtakaraṇōpētē praśastē kr̥tavāpanaḥ

ध्र̥तिस्म्र̥तिबलं क्र̥त्वा श्रद्दधानः समाहितः। विधूय मानसान दोषान मैत्रीं भूतेषु चिन्तयन

dhr̥tismr̥tibalaṁ kr̥tvā śraddadhānaḥ samāhitaḥ| vidhūya mānasān dōṣān maitrīṁ bhūtēṣu cintayan

देवताः पूजयित्वाऽग्रे द्विजातींश्च प्रदक्षिणम। देवगोब्राह्मणान क्र̥त्वा ततस्तां प्रविशेत कुटीम

dēvatāḥ pūjayitvā'grē dvijātīṁśca pradakṣiṇam| dēvagōbrāhmaṇān kr̥tvā tatastāṁ praviśēt kuṭīm

तस्यां संशोधनैः शुद्धः सुखी जातबलः पुनः। रसायनं प्रयुञ्जीत तत्प्रवक्ष्यामि शोधनम

tasyāṁ saṁśōdhanaiḥ śuddhaḥ sukhī jātabalaḥ punaḥ| rasāyanaṁ prayuñjīta tatpravakṣyāmi śōdhanam

हरीतकीनां चूर्णानि सैन्धवामलके गुडम। वचां विडङ्गं रजनीं पिप्पलीं विश्वभेषजम

harītakīnāṁ cūrṇāni saindhavāmalakē guḍam| vacāṁ viḍaṅgaṁ rajanīṁ pippalīṁ viśvabhēṣajam

पिबेदुष्णाम्बुना जन्तुः स्नेहस्वेदोपपादितः। तेन शुद्धशरीराय क्र̥तसंसर्जनाय च

pibēduṣṇāmbunā jantuḥ snēhasvēdōpapāditaḥ| tēna śuddhaśarīrāya kr̥tasaṁsarjanāya ca

त्रिरात्रं यावकं दद्यात पञ्चाहं वाऽपि सर्पिषा। सप्ताहं वा पुराणस्य यावच्छुद्धेस्तु वर्चसः

trirātraṁ yāvakaṁ dadyāt pañcāhaṁ vā'pi sarpiṣā| saptāhaṁ vā purāṇasya yāvacchuddhēstu varcasaḥ

शुद्धकोष्ठं तु तं ज्ञात्वा रसायनमुपाचरेत। वयःप्रक्र̥तिसात्म्यज्ञो यौगिकं यस्य यद्भवेत

śuddhakōṣṭhaṁ tu taṁ jñātvā rasāyanamupācarēt| vayaḥprakr̥tisātmyajñō yaugikaṁ yasya yadbhavēt

हरीतकीं पञ्चरसामुष्णामलवणां शिवाम। दोषानुलोमनीं लघ्वीं विद्याद्दीपनपाचनीम

harītakīṁ pañcarasāmuṣṇāmalavaṇāṁ śivām| dōṣānulōmanīṁ laghvīṁ vidyāddīpanapācanīm

आयुष्यां पौष्टिकीं धन्यां वयसः स्थापनीं पराम। सर्वरोगप्रशमनीं बुद्धीन्द्रियबलप्रदाम

āyuṣyāṁ pauṣṭikīṁ dhanyāṁ vayasaḥ sthāpanīṁ parām| sarvarōgapraśamanīṁ buddhīndriyabalapradām

कुष्ठं गुल्ममुदावर्तं शोषं पाण्ड्वामयं मदम। अर्शांसि ग्रहणीदोषं पुराणं विषमज्वरम

kuṣṭhaṁ gulmamudāvartaṁ śōṣaṁ pāṇḍvāmayaṁ madam| arśāṁsi grahaṇīdōṣaṁ purāṇaṁ viṣamajvaram

ह्र̥द्रोगं सशिरोरोगमतीसारमरोचकम। कासं प्रमेहमानाहं प्लीहानमुदरं नवम

hr̥drōgaṁ saśirōrōgamatīsāramarōcakam| kāsaṁ pramēhamānāhaṁ plīhānamudaraṁ navam

कफप्रसेकं वैस्वर्यं वैवर्ण्यं कामलां क्रिमीन। श्वयथुं तमकं छर्दिं क्लैब्यमङ्गावसादनम

kaphaprasēkaṁ vaisvaryaṁ vaivarṇyaṁ kāmalāṁ krimīn| śvayathuṁ tamakaṁ chardiṁ klaibyamaṅgāvasādanam

स्रोतोविबन्धान विविधान प्रलेपं ह्र̥दयोरसोः। स्म्र̥तिबुद्धिप्रमोहं च जयेच्छीघ्रं हरीतकी

srōtōvibandhān vividhān pralēpaṁ hr̥dayōrasōḥ| smr̥tibuddhipramōhaṁ ca jayēcchīghraṁ harītakī

अजीर्णिनो रूक्षभुजः स्त्रीमद्यविषकर्शिताः। सेवेरन्नाभयामेते क्षुत्त्र̥ष्णोष्णार्दिताश्च ये

ajīrṇinō rūkṣabhujaḥ strīmadyaviṣakarśitāḥ| sēvērannābhayāmētē kṣuttr̥ṣṇōṣṇārditāśca yē

तान गुणांस्तानि कर्माणि विद्यादामलकीष्वपि। यान्युक्तानि हरीतक्या वीर्यस्य तु विपर्ययः

tān guṇāṁstāni karmāṇi vidyādāmalakīṣvapi| yānyuktāni harītakyā vīryasya tu viparyayaḥ

अतश्चाम्र̥तकल्पानि विद्यात कर्मभिरीद्र̥शैः। हरीतकीनां शस्यानि भिषगामलकस्य च

ataścāmr̥takalpāni vidyāt karmabhirīdr̥śaiḥ| harītakīnāṁ śasyāni bhiṣagāmalakasya ca

ओषधीनां परा भूमिर्हिमवाञ शैलसत्तमः। तस्मात्फलानि तज्जानि ग्राहयेत्कालजानि तु

ōṣadhīnāṁ parā bhūmirhimavāñ śailasattamaḥ| tasmātphalāni tajjāni grāhayētkālajāni tu

आपूर्णरसवीर्याणि काले काले यथाविधि। आदित्यपवनच्छायासलिलप्रीणितानि च

āpūrṇarasavīryāṇi kālē kālē yathāvidhi| ādityapavanacchāyāsalilaprīṇitāni ca

यान्यजग्धान्यपूतीनि निर्व्रणान्यगदानि च। तेषां प्रयोगं वक्ष्यामि फलानां कर्म चोत्तमम

yānyajagdhānyapūtīni nirvraṇānyagadāni ca| tēṣāṁ prayōgaṁ vakṣyāmi phalānāṁ karma cōttamam

पञ्चानां पञ्चमूलानां भागान दशपलोन्मितान। हरीतकीसहस्रं च त्रिगुणामलकं नवम

pañcānāṁ pañcamūlānāṁ bhāgān daśapalōnmitān| harītakīsahasraṁ ca triguṇāmalakaṁ navam

विदारिगन्धां ब्र̥हतीं प्र̥श्निपर्णीं निदिग्धिकाम। विद्याद्विदारिगन्धाद्यं श्वदंष्ट्रापञ्चमं गणम

vidārigandhāṁ br̥hatīṁ pr̥śniparṇīṁ nidigdhikām| vidyādvidārigandhādyaṁ śvadaṁṣṭrāpañcamaṁ gaṇam

बिल्वाग्निमन्थश्योनाकं काश्मर्यमथ पाटलाम। पुनर्नवां शूर्पपर्ण्यौ बलामेरण्डमेव च

bilvāgnimanthaśyōnākaṁ kāśmaryamatha pāṭalām| punarnavāṁ śūrpaparṇyau balāmēraṇḍamēva ca

जीवकर्षभकौ मेदां जीवन्तीं सशतावरीम। शरेक्षुदर्भकाशानां शालीनां मूलमेव च

jīvakarṣabhakau mēdāṁ jīvantīṁ saśatāvarīm| śarēkṣudarbhakāśānāṁ śālīnāṁ mūlamēva ca

इत्येषां पञ्चमूलानां पञ्चानामुपकल्पयेत। भागान यथोक्तांस्तत्सर्वं साध्यं दशगुणेऽम्भसि

ityēṣāṁ pañcamūlānāṁ pañcānāmupakalpayēt| bhāgān yathōktāṁstatsarvaṁ sādhyaṁ daśaguṇē'mbhasi

दशभागावशेषं तु पूतं तं ग्राहयेद्रसम। हरीतकीश्च ताः सर्वाः सर्वाण्यामलकानि च

daśabhāgāvaśēṣaṁ tu pūtaṁ taṁ grāhayēdrasam| harītakīśca tāḥ sarvāḥ sarvāṇyāmalakāni ca

तानि सर्वाण्यनस्थीनि फलान्यापोथ्य कूर्चनैः। विनीय तस्मिन्निर्यूहे चूर्णानीमानि दापयेत

tāni sarvāṇyanasthīni phalānyāpōthya kūrcanaiḥ| vinīya tasminniryūhē cūrṇānīmāni dāpayēt

मण्डूकपर्ण्याः पिप्पल्याः शङ्खपुष्प्याः प्लवस्य च। मुस्तानां सविडङ्गानां चन्दनागुरुणोस्तथा

maṇḍūkaparṇyāḥ pippalyāḥ śaṅkhapuṣpyāḥ plavasya ca| mustānāṁ saviḍaṅgānāṁ candanāguruṇōstathā

मधुकस्य हरिद्राया वचायाः कनकस्य च। भागांश्चतुष्पलान क्र̥त्वा सूक्ष्मैलायास्त्वचस्तथा

madhukasya haridrāyā vacāyāḥ kanakasya ca| bhāgāṁścatuṣpalān kr̥tvā sūkṣmailāyāstvacastathā

सितोपलासहस्रं च चूर्णितं तुलयाऽधिकम। तैलस्य द्व्याढकं तत्र दद्यात्त्रीणि च सर्पिषः

sitōpalāsahasraṁ ca cūrṇitaṁ tulayā'dhikam| tailasya dvyāḍhakaṁ tatra dadyāttrīṇi ca sarpiṣaḥ

साध्यमौदुम्बरे पात्रे तत सर्वं म्र̥दुनाऽग्निना। ज्ञात्वा लेह्यमदग्धं च शीतं क्षौद्रेण संस्र̥जेत

sādhyamaudumbarē pātrē tat sarvaṁ mr̥dunā'gninā| jñātvā lēhyamadagdhaṁ ca śītaṁ kṣaudrēṇa saṁsr̥jēt

क्षौद्रप्रमाणं स्नेहार्धं तत सर्वं घ्र̥तभाजने। तिष्ठेत्सम्मूर्च्छितं तस्य मात्रां काले प्रयोजयेत

kṣaudrapramāṇaṁ snēhārdhaṁ tat sarvaṁ ghr̥tabhājanē| tiṣṭhētsammūrcchitaṁ tasya mātrāṁ kālē prayōjayēt

या नोपरुन्ध्यादाहारमेकं मात्रा जरां प्रति। षष्टिकः पयसा चात्र जीर्णे भोजनमिष्यते

yā nōparundhyādāhāramēkaṁ mātrā jarāṁ prati| ṣaṣṭikaḥ payasā cātra jīrṇē bhōjanamiṣyatē

वैखानसा वालखिल्यास्तथा चान्ये तपोधनाः। रसायनमिदं प्राश्य बभूवुरमितायुषः

vaikhānasā vālakhilyāstathā cānyē tapōdhanāḥ| rasāyanamidaṁ prāśya babhūvuramitāyuṣaḥ

मुक्त्वा जीर्णं वपुश्चाग्र्यमवापुस्तरुणं वयः। वीततन्द्राक्लमश्वासा निरातङ्काः समाहिताः

muktvā jīrṇaṁ vapuścāgryamavāpustaruṇaṁ vayaḥ| vītatandrāklamaśvāsā nirātaṅkāḥ samāhitāḥ

मेधास्म्र̥तिबलोपेताश्चिररात्रं तपोधनाः। ब्राह्मं तपो ब्रह्मचर्यं चेरुश्चात्यन्तनिष्ठया

mēdhāsmr̥tibalōpētāścirarātraṁ tapōdhanāḥ| brāhmaṁ tapō brahmacaryaṁ cēruścātyantaniṣṭhayā

रसायनमिदं ब्राह्ममायुष्कामः प्रयोजयेत। दीर्घमायुर्वयश्चाग्र्यं कामांश्चेष्टान समश्नुते

rasāyanamidaṁ brāhmamāyuṣkāmaḥ prayōjayēt| dīrghamāyurvayaścāgryaṁ kāmāṁścēṣṭān samaśnutē

इति ब्राह्मरसायनम। यथोक्तगुणानामामलकानां सहस्रं पिष्टस्वेदनविधिना पयस ऊष्मणा सुस्विन्नमनातपशुष्कमनस्थि चूर्णयेत। तदामलकसहस्रस्वरसपरिपीतं स्थिरापुनर्नवाजीवन्तीनागबलाब्रह्मसुवर्चलामण्डूकपर्णीशतावरीशङ्खपुष्पीपिप्पलीवचाविडङ्गस्वयङ्गुप्ताम्र̥ता- चन्दनागुरुमधुकमधूकपुष्पोत्पलपद्ममालतीयुवतीयूथिकाचूर्णाष्टभागसंयुक्तं पुनर्नागबलासहस्रपलस्वरसपरिपीतमनातपशुष्कं द्विगुणितसर्पिषा क्षौद्रसर्पिषा वा क्षुद्रगुडाक्र̥तिं क्र̥त्वा शुचौ द्र̥ढे घ्र̥तभाविते कुम्भे भस्मराशेरधः स्थापयेदन्तर्भूमेः पक्षं क्र̥तरक्षाविधानमथर्ववेदविदा पक्षात्यये चोद्ध्र̥त्य कनकरजतताम्रप्रवालकालायसचूर्णाष्टभागसंयुक्तमर्धकर्षव्र̥द्ध्या यथोक्तेन विधिना प्रातः प्रातः प्रयुञ्जानोऽग्निबलमभिसमीक्ष्य जीर्णे च षष्टिकं पयसा ससर्पिष्कमुपसेवमानो यथोक्तान गुणान समश्नुत इति

iti brāhmarasāyanam| yathōktaguṇānāmāmalakānāṁ sahasraṁ piṣṭasvēdanavidhinā payasa ūṣmaṇā susvinnamanātapaśuṣkamanasthi cūrṇayēt| tadāmalakasahasrasvarasaparipītaṁ sthirāpunarnavājīvantīnāgabalābrahmasuvarcalāmaṇḍūkaparṇīśatāvarīśaṅkhapuṣpīpippalīvacāviḍaṅgasvayaṅguptāmr̥tā- candanāgurumadhukamadhūkapuṣpōtpalapadmamālatīyuvatīyūthikācūrṇāṣṭabhāgasaṁyuktaṁ punarnāgabalāsahasrapalasvarasaparipītamanātapaśuṣkaṁ dviguṇitasarpiṣā kṣaudrasarpiṣā vā kṣudraguḍākr̥tiṁ kr̥tvā śucau dr̥ḍhē ghr̥tabhāvitē kumbhē bhasmarāśēradhaḥ sthāpayēdantarbhūmēḥ pakṣaṁ kr̥tarakṣāvidhānamatharvavēdavidā pakṣātyayē cōddhr̥tya kanakarajatatāmrapravālakālāyasacūrṇāṣṭabhāgasaṁyuktamardhakarṣavr̥ddhyā yathōktēna vidhinā prātaḥ prātaḥ prayuñjānō'gnibalamabhisamīkṣya jīrṇē ca ṣaṣṭikaṁ payasā sasarpiṣkamupasēvamānō yathōktān guṇān samaśnuta iti

भवन्ति चात्र- इदं रसायनं ब्राह्मं महर्षिगणसेवितम। भवत्यरोगो दीर्घायुः प्रयुञ्जानो महाबलः

bhavanti cātra- idaṁ rasāyanaṁ brāhmaṁ maharṣigaṇasēvitam| bhavatyarōgō dīrghāyuḥ prayuñjānō mahābalaḥ

कान्तः प्रजानां सिद्धार्थश्चन्द्रादित्यसमद्युतिः। श्रुतं धारयते सत्त्वमार्षं चास्य प्रवर्तते

kāntaḥ prajānāṁ siddhārthaścandrādityasamadyutiḥ| śrutaṁ dhārayatē sattvamārṣaṁ cāsya pravartatē

धरणीधरसारश्च वायुना समविक्रमः। स भवत्यविषं चास्य गात्रे सम्पद्यते विषम

dharaṇīdharasāraśca vāyunā samavikramaḥ| sa bhavatyaviṣaṁ cāsya gātrē sampadyatē viṣam

इति द्वितीयं ब्राह्मरसायनम। बिल्वोऽग्निमन्थः श्योनाकः काश्मर्यः पाटलिर्बला। पर्ण्यश्चतस्रः पिप्पल्यः श्वदंष्ट्रा ब्र̥हतीद्वयम

iti dvitīyaṁ brāhmarasāyanam| bilvō'gnimanthaḥ śyōnākaḥ kāśmaryaḥ pāṭalirbalā| parṇyaścatasraḥ pippalyaḥ śvadaṁṣṭrā br̥hatīdvayam

श्र̥ङ्गी तामलकी द्राक्षा जीवन्ती पुष्करागुरु। अभया चाम्र̥ता र̥द्धिर्जीवकर्षभकौ शटी

śr̥ṅgī tāmalakī drākṣā jīvantī puṣkarāguru| abhayā cāmr̥tā r̥ddhirjīvakarṣabhakau śaṭī

मुस्तं पुनर्नवा मेदा सैला चन्दनमुत्पलम। विदारी व्र̥षमूलानि काकोली काकनासिका

mustaṁ punarnavā mēdā sailā candanamutpalam| vidārī vr̥ṣamūlāni kākōlī kākanāsikā

एषां पलोन्मितान भागाञ्छतान्यामलकस्य च। पञ्च दद्यात्तदैकध्यं जलद्रोणे विपाचयेत

ēṣāṁ palōnmitān bhāgāñchatānyāmalakasya ca| pañca dadyāttadaikadhyaṁ jaladrōṇē vipācayēt

ज्ञात्वा गतरसान्येतान्यौषधान्यथ तं रसम। तच्चामलकमुद्ध्र̥त्य निष्कुलं तैलसर्पिषोः

jñātvā gatarasānyētānyauṣadhānyatha taṁ rasam| taccāmalakamuddhr̥tya niṣkulaṁ tailasarpiṣōḥ

पलद्वादशके भ्र̥ष्ट्वा दत्त्वा चार्धतुलां भिषक। मत्स्यण्डिकायाः पूताया लेहवत्साधु साधयेत

paladvādaśakē bhr̥ṣṭvā dattvā cārdhatulāṁ bhiṣak| matsyaṇḍikāyāḥ pūtāyā lēhavatsādhu sādhayēt

षट्पलं मधुनश्चात्र सिद्धशीते प्रदापयेत। चतुष्पलं तुगाक्षीर्याः पिप्पलीद्विपलं तथा

ṣaṭpalaṁ madhunaścātra siddhaśītē pradāpayēt| catuṣpalaṁ tugākṣīryāḥ pippalīdvipalaṁ tathā

पलमेकं निदध्याच्च त्वगेलापत्रकेशरात। इत्ययं च्यवनप्राशः परमुक्तो रसायनः

palamēkaṁ nidadhyācca tvagēlāpatrakēśarāt| ityayaṁ cyavanaprāśaḥ paramuktō rasāyanaḥ

कासश्वासहरश्चैव विशेषेणोपदिश्यते। क्षीणक्षतानां व्र̥द्धानां बालानां चाङ्गवर्धनः

kāsaśvāsaharaścaiva viśēṣēṇōpadiśyatē| kṣīṇakṣatānāṁ vr̥ddhānāṁ bālānāṁ cāṅgavardhanaḥ

स्वरक्षयमुरोरोगं ह्र̥द्रोगं वातशोणितम। पिपासां मूत्रशुक्रस्थान दोषांश्चाप्यपकर्षति

svarakṣayamurōrōgaṁ hr̥drōgaṁ vātaśōṇitam| pipāsāṁ mūtraśukrasthān dōṣāṁścāpyapakarṣati

अस्य मात्रां प्रयुञ्जीत योपरुन्ध्यान्न भोजनम। अस्य प्रयोगाच्च्यवनः सुव्र̥द्धोऽभूत पुनर्युवा

asya mātrāṁ prayuñjīta yōparundhyānna bhōjanam| asya prayōgāccyavanaḥ suvr̥ddhō'bhūt punaryuvā

मेधां स्म्र̥तिं कान्तिमनामयत्वमायुःप्रकर्षं बलमिन्द्रियाणाम। स्त्रीषु प्रहर्षं परमग्निव्र̥द्धिं वर्णप्रसादं पवनानुलोम्यम

mēdhāṁ smr̥tiṁ kāntimanāmayatvamāyuḥprakarṣaṁ balamindriyāṇām| strīṣu praharṣaṁ paramagnivr̥ddhiṁ varṇaprasādaṁ pavanānulōmyam

रसायनस्यास्य नरः प्रयोगाल्लभेत जीर्णोऽपि कुटीप्रवेशात। जराक्र̥तं रूपमपास्य सर्वं बिभर्ति रूपं नवयौवनस्य

rasāyanasyāsya naraḥ prayōgāllabhēta jīrṇō'pi kuṭīpravēśāt| jarākr̥taṁ rūpamapāsya sarvaṁ bibharti rūpaṁ navayauvanasya

इति च्यवनप्राशः। अथामलकहरीतकीनामामलकबिभीतकानां हरीतकीबिभीतकानामामलकहरीतकीबिभीतकानां वा पलाशत्वगवनद्धानां म्र̥दाऽवलिप्तानां कुकूलस्विन्नानामकुलकानां पलसहस्रमुलूखले सम्पोथ्य दधिघ्र̥तमधुपललतैलशर्करासंयुक्तं भक्षयेदनन्नभुग्यथोक्तेन विधिना तस्यान्ते यवाग्वादिभिः प्रत्यवस्थापनम अभ्यङ्गोत्सादनं सर्पिषा यवचूर्णैश्च अयं च रसायनप्रयोगप्रकर्षो द्विस्तावदग्निबलमभिसमीक्ष्य प्रतिभोजनं यूषेण पयसा वा षष्टिकः ससर्पिष्कः अतः परं यथासुखविहारः कामभक्ष्यः स्यात। अनेन प्रयोगेणर्षयः पुनर्युवत्वमवापुर्बभूवुश्चानेकवर्षशतजीविनो निर्विकाराः परं शरीरबुद्धीन्द्रियबलसमुदिताश्चेरुश्चात्यन्तनिष्ठया तपः

iti cyavanaprāśaḥ| athāmalakaharītakīnāmāmalakabibhītakānāṁ harītakībibhītakānāmāmalakaharītakībibhītakānāṁ vā palāśatvagavanaddhānāṁ mr̥dā'valiptānāṁ kukūlasvinnānāmakulakānāṁ palasahasramulūkhalē sampōthya dadhighr̥tamadhupalalatailaśarkarāsaṁyuktaṁ bhakṣayēdanannabhugyathōktēna vidhinā tasyāntē yavāgvādibhiḥ pratyavasthāpanam abhyaṅgōtsādanaṁ sarpiṣā yavacūrṇaiśca ayaṁ ca rasāyanaprayōgaprakarṣō dvistāvadagnibalamabhisamīkṣya pratibhōjanaṁ yūṣēṇa payasā vā ṣaṣṭikaḥ sasarpiṣkaḥ ataḥ paraṁ yathāsukhavihāraḥ kāmabhakṣyaḥ syāt| anēna prayōgēṇarṣayaḥ punaryuvatvamavāpurbabhūvuścānēkavarṣaśatajīvinō nirvikārāḥ paraṁ śarīrabuddhīndriyabalasamuditāścēruścātyantaniṣṭhayā tapaḥ

इति चतुर्थामलकरसायनम। हरीतक्यामलकबिभीतकपञ्चपञ्चमूलनिर्यूहे पिप्पलीमधुकमधूककाकोलीक्षीरकाकोल्यात्मगुप्ताजीवकर्षभकक्षीरशुक्लाकल्कसम्प्रयुक्तेन विदारीस्वरसेन क्षीराष्टगुणसम्प्रयुक्तेन च सर्पिषः कुम्भं साधयित्वा प्रयुञ्जानोऽग्निबलसमां मात्रां जीर्णे च क्षीरसर्पिर्भ्यां शालिषष्टिकमुष्णोदकानुपानमश्नञ्जराव्याधिपापाभिचारव्यपगतभयः शरीरेन्द्रियबुद्धिबलमतुलमुपलभ्याप्रतिहतसर्वारम्भः परमायुरनवाप्नुयात

iti caturthāmalakarasāyanam| harītakyāmalakabibhītakapañcapañcamūlaniryūhē pippalīmadhukamadhūkakākōlīkṣīrakākōlyātmaguptājīvakarṣabhakakṣīraśuklākalkasamprayuktēna vidārīsvarasēna kṣīrāṣṭaguṇasamprayuktēna ca sarpiṣaḥ kumbhaṁ sādhayitvā prayuñjānō'gnibalasamāṁ mātrāṁ jīrṇē ca kṣīrasarpirbhyāṁ śāliṣaṣṭikamuṣṇōdakānupānamaśnañjarāvyādhipāpābhicāravyapagatabhayaḥ śarīrēndriyabuddhibalamatulamupalabhyāpratihatasarvārambhaḥ paramāyuranavāpnuyāt

इति पञ्चमो हरीतकीयोगः। हरीतक्यामलकबिभीतकहरिद्रास्थिराबलाविडङ्गाम्र̥तवल्लीविश्वभेषजमधुकपिप्पलीसोमवल्कसिद्धेन क्षीरसर्पिषा मधुशर्कराभ्यामपि च सन्नीयामलकस्वरसशतपरिपीतमामलकचूर्णमयश्चूर्णचतुर्भागसम्प्रयुक्तं पाणितलमात्रं प्रातः प्रातः प्राश्य यथोक्तेन विधिना सायं मुद्गयूषेण पयसा वा ससर्पिष्कं शालिषष्टिकान्नमश्नीयात त्रिवर्षप्रयोगादस्य वर्षशतमजरं वयस्तिष्ठति श्रुतमवतिष्ठते सर्वामयाः प्रशाम्यन्ति विषमविषं भवति गात्रे गात्रमश्मवत स्थिरीभवति अध्र̥ष्यो भूतानां भवति

iti pañcamō harītakīyōgaḥ| harītakyāmalakabibhītakaharidrāsthirābalāviḍaṅgāmr̥tavallīviśvabhēṣajamadhukapippalīsōmavalkasiddhēna kṣīrasarpiṣā madhuśarkarābhyāmapi ca sannīyāmalakasvarasaśataparipītamāmalakacūrṇamayaścūrṇacaturbhāgasamprayuktaṁ pāṇitalamātraṁ prātaḥ prātaḥ prāśya yathōktēna vidhinā sāyaṁ mudgayūṣēṇa payasā vā sasarpiṣkaṁ śāliṣaṣṭikānnamaśnīyāt trivarṣaprayōgādasya varṣaśatamajaraṁ vayastiṣṭhati śrutamavatiṣṭhatē sarvāmayāḥ praśāmyanti viṣamaviṣaṁ bhavati gātrē gātramaśmavat sthirībhavati adhr̥ṣyō bhūtānāṁ bhavati

भवन्ति चात्र- यथाऽमराणामम्र̥तं यथा भोगवतां सुधा। तथाऽभवन्महर्षीणां रसायनविधिः पुरा

bhavanti cātra- yathā'marāṇāmamr̥taṁ yathā bhōgavatāṁ sudhā| tathā'bhavanmaharṣīṇāṁ rasāyanavidhiḥ purā

न जरां न च दौर्बल्यं नातुर्यं निधनं न च। जग्मुर्वर्षसहस्राणि रसायनपराः पुरा

na jarāṁ na ca daurbalyaṁ nāturyaṁ nidhanaṁ na ca| jagmurvarṣasahasrāṇi rasāyanaparāḥ purā

न केवलं दीर्घमिहायुरश्नुते रसायनं यो विधिवन्निषेवते। गतिं स देवर्षिनिषेवितां शुभां प्रपद्यते ब्रह्म तथेति चाक्षयम

na kēvalaṁ dīrghamihāyuraśnutē rasāyanaṁ yō vidhivanniṣēvatē| gatiṁ sa dēvarṣiniṣēvitāṁ śubhāṁ prapadyatē brahma tathēti cākṣayam

तत्र श्लोकः- अभयामलकीयेऽस्मिन षड्योगाः परिकीर्तिताः। रसायनानां सिद्धानामायुर्यैरनुवर्तते

tatra ślōkaḥ- abhayāmalakīyē'smin ṣaḍyōgāḥ parikīrtitāḥ| rasāyanānāṁ siddhānāmāyuryairanuvartatē

इत्यग्निवेशक्र̥ते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्क्र̥ते चिकित्सास्थाने रसायनाध्यायेऽभयामलकीयो नाम रसायनपादः प्रथमः

ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē cikitsāsthānē rasāyanādhyāyē'bhayāmalakīyō nāma rasāyanapādaḥ prathamaḥ