इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमाभागे तृतीय उपोद्धातपादे गान्धर्वमूर्छनालक्षणवर्णनं नामैकषष्टितमो ऽध्यायः।। 61।। पूर्वाचार्यमतं बुद्ध्वा प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः। विख्यातान्वै अलङ्कारांस्तन्मे निगदतः श्रुणु।।

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamābhāge tṛtīya upoddhātapāde gāndharvamūrchanālakṣaṇavarṇanaṃ nāmaikaṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ|| 61|| pūrvācāryamataṃ buddhvā pravakṣyāmyanupūrvaśaḥ| vikhyātānvai alaṅkārāṃstanme nigadataḥ śruṇu||

अलङ्कारास्तु वक्तव्याः स्वैः स्वैर्वर्णैः प्रहेतवः। संस्था नयोगैश्च तथा सदा नाढ्याद्यवेक्षया।।

alaṅkārāstu vaktavyāḥ svaiḥ svairvarṇaiḥ prahetavaḥ| saṃsthā nayogaiśca tathā sadā nāḍhyādyavekṣayā||

वाक्यार्थपदयोगार्थैरलङ्कारैश्च पूरणम। पदानि गीतकस्याहुः पुरस्तात्पृष्ठतो ऽथ वा।।

vākyārthapadayogārthairalaṅkāraiśca pūraṇam| padāni gītakasyāhuḥ purastātpṛṣṭhato 'tha vā||

स्थातोनित्रीनरो नीड्डीमनःकण्ठशिरस्थया। एतेषु त्रिषु स्थानेषु प्रवृत्तो विधिरुत्तमः।।

sthātonitrīnaro nīḍḍīmanaḥkaṇṭhaśirasthayā| eteṣu triṣu sthāneṣu pravṛtto vidhiruttamaḥ||

चत्त्वारः प्रकृतौ वर्णाः प्रविचारस्य नुर्विधा। विकल्पमष्टधा चैव देवाः षोडशधा विदुः।।

cattvāraḥ prakṛtau varṇāḥ pravicārasya nurvidhā| vikalpamaṣṭadhā caiva devāḥ ṣoḍaśadhā viduḥ||

सृष्टो वर्मः प्रसंचारी तृतीयमवरोहणम। आरोहणं चतुर्थं तु वर्णं वर्मविदो विदुः।।

sṛṣṭo varmaḥ prasaṃcārī tṛtīyamavarohaṇam| ārohaṇaṃ caturthaṃ tu varṇaṃ varmavido viduḥ||

तत्रैकः संचरस्थायी संचरस्तु चरो ऽभवत। अवरोहणवर्णानामवरोहं विनिर्दिशेत।।

tatraikaḥ saṃcarasthāyī saṃcarastu caro 'bhavat| avarohaṇavarṇānāmavarohaṃ vinirdiśet||

आरोहणेन वारोहान्वर्णान्वर्णविदो विदुः। एतेषामेव वर्णानामलङ्कारन्निबोधत।।

ārohaṇena vārohānvarṇānvarṇavido viduḥ| eteṣāmeva varṇānāmalaṅkārannibodhata||

अलङ्कारास्तु चत्वारस्थापनी क्रमरेजनः। प्रमादस्याप्रमादश्च तेषां वक्ष्यामि लक्षणम।।

alaṅkārāstu catvārasthāpanī kramarejanaḥ| pramādasyāpramādaśca teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam||

विस्वरो ऽष्टकलाश्चैव स्थानं द्व्येकतरागतः। आवर्त्तस्याक्रमो त्वाक्षी वेकार्यां परिमाणतः।।

visvaro 'ṣṭakalāścaiva sthānaṃ dvyekatarāgataḥ| āvarttasyākramo tvākṣī vekāryāṃ parimāṇataḥ||

कुमारं संपरं विद्धि द्विस्तरं वामनं गतः। एष वै एष चैवस्यकुतरेकः कुलाधिकः।।

kumāraṃ saṃparaṃ viddhi dvistaraṃ vāmanaṃ gataḥ| eṣa vai eṣa caivasyakutarekaḥ kulādhikaḥ||

स्वेत स्वे कातरे जातकलामग्नितरैषितः। तस्मिंश्चैव स्वरे वृद्धिर्निष्टप्ते तद्विचक्षणः।।

sveta sve kātare jātakalāmagnitaraiṣitaḥ| tasmiṃścaiva svare vṛddhirniṣṭapte tadvicakṣaṇaḥ||

स्येनस्तु अपरो हस्त उत्तरः कमलाकलः। प्रमाणघसबिन्दुर्ना जायते विदुरे पुनः।।

syenastu aparo hasta uttaraḥ kamalākalaḥ| pramāṇaghasabindurnā jāyate vidure punaḥ||

कला कार्या तु वर्णानां तदा नुः स्थापितो भवेत। विपर्ययस्य रोपिस्या द्यस्य प्रादुर्घटी मम।।

kalā kāryā tu varṇānāṃ tadā nuḥ sthāpito bhavet| viparyayasya ropisyā dyasya prādurghaṭī mama||

एकोत्तरः स्वरस्तु स्यात्षड्जतः परमः स्वरः। अक्षेपस्कन्दनाकार्यं काकस्योयचपुष्कलम।।

ekottaraḥ svarastu syātṣaḍjataḥ paramaḥ svaraḥ| akṣepaskandanākāryaṃ kākasyoyacapuṣkalam||

संतारौ तौनुसर्वाय्यौ कार्यं वा कारणं तथा। आक्षिप्तमवरोह्यासीत्प्रोक्षमद्यस्तथैव च।।

saṃtārau taunusarvāyyau kāryaṃ vā kāraṇaṃ tathā| ākṣiptamavarohyāsītprokṣamadyastathaiva ca||

द्वादशे च कलास्थानामेकान्तरगतस तथा। प्रेशोल्लिखितमलङ्कारमेवस्वरसमन्विता।।

dvādaśe ca kalāsthānāmekāntaragatas tathā| preśollikhitamalaṅkāramevasvarasamanvitā||

स्वरस्वरबहुग्रामकाप्रयोष्टनुपत्कला। प्रक्षिप्तमेव कलयाचोपादानारयो भवेत।।

svarasvarabahugrāmakāprayoṣṭanupatkalā| prakṣiptameva kalayācopādānārayo bhavet||

द्विकथंवावथाभूतयत्रभाषितमुच्यते। उच्चराद्विश्वरारूढातथायाष्टस्वरातथा।।

dvikathaṃvāvathābhūtayatrabhāṣitamucyate| uccarādviśvarārūḍhātathāyāṣṭasvarātathā||

वापः स्यादवरोहेण नारतो भवति ध्रुवम। एकान्तरं च ह्येतेवैतमेवस्वरसत्तमः।।

vāpaḥ syādavaroheṇa nārato bhavati dhruvam| ekāntaraṃ ca hyetevaitamevasvarasattamaḥ||

सक्षिप्रच्छेदनामाचचतुष्कलगणः स्मृतः। अलङ्कारा भवन्त्येते त्रिंशद्देवैः प्रकीर्त्तिताः।।

sakṣipracchedanāmācacatuṣkalagaṇaḥ smṛtaḥ| alaṅkārā bhavantyete triṃśaddevaiḥ prakīrttitāḥ||

वर्णास्थानप्रयोगेण कलामात्राप्रमाणतः। संस्थानं च प्रमाणं च विकारो लक्षणस्तथा।।

varṇāsthānaprayogeṇa kalāmātrāpramāṇataḥ| saṃsthānaṃ ca pramāṇaṃ ca vikāro lakṣaṇastathā||

चतुर्विधमिदं ज्ञेय मलङ्कारप्रयोजनम। यथात्मनो ह्यलङ्कारो विपयस्तो विगर्हितः।।

caturvidhamidaṃ jñeya malaṅkāraprayojanam| yathātmano hyalaṅkāro vipayasto vigarhitaḥ||

वर्ममेवाप्यलङ्कर्त्तुं विषमाह्यात्मसंभवाः। नानाभरणसंयोगा यथा नार्या विभूषणम।।

varmamevāpyalaṅkarttuṃ viṣamāhyātmasaṃbhavāḥ| nānābharaṇasaṃyogā yathā nāryā vibhūṣaṇam||

वर्मस्य चैवालङ्कारो विभूषा ह्यात्मसंभवः। न पादे कुण्डलं दृष्टं न कण्ठे रसना तथा।।

varmasya caivālaṅkāro vibhūṣā hyātmasaṃbhavaḥ| na pāde kuṇḍalaṃ dṛṣṭaṃ na kaṇṭhe rasanā tathā||

एवमेवाद्यलङ्कारे विपर्यस्तो विगर्हितः। क्रियमाणो ऽप्यलङ्कारो नागं यश्चैव दर्शयत।।

evamevādyalaṅkāre viparyasto vigarhitaḥ| kriyamāṇo 'pyalaṅkāro nāgaṃ yaścaiva darśayat||

यथादृष्टस्य मार्गस्यकर्त्तव्यस्यविधीयते। लक्षणंपर्यवस्यापिवर्त्तिका मपिवर्त्तते।।

yathādṛṣṭasya mārgasyakarttavyasyavidhīyate| lakṣaṇaṃparyavasyāpivarttikā mapivarttate||

याथातथ्येन वक्ष्यामि मासोद्भवमुखोद्भव। त्रयोविंशतिशीतिस्तु विज्ञातपवदैवतम।।

yāthātathyena vakṣyāmi māsodbhavamukhodbhava| trayoviṃśatiśītistu vijñātapavadaivatam||

नगोनातुपुरस्तानुमध्यमांशस्तु पर्ययः। तयोर्विभागो देवानां लावण्ये मार्गसंस्थितः।।

nagonātupurastānumadhyamāṃśastu paryayaḥ| tayorvibhāgo devānāṃ lāvaṇye mārgasaṃsthitaḥ||

अनुषङ्गमयो दृष्टं स्वसारं वस्वरातर। विपर्ययः संवर्त्तो च सप्तस्वरपदक्रमम।।

anuṣaṅgamayo dṛṣṭaṃ svasāraṃ vasvarātara| viparyayaḥ saṃvartto ca saptasvarapadakramam||

गान्धारसेतुगीयन्ते वरोमद्भगवानिच। पञ्चमंमध्यमञ्चैवधैवतं तु निषादतः।।

gāndhārasetugīyante varomadbhagavānica| pañcamaṃmadhyamañcaivadhaivataṃ tu niṣādataḥ||

षड्जर्षभश्चजानीमोमद्रकेष्वेवनान्तरे। द्वेव्द्यपरतुकिंविद्याद्द्वयमुष्णन्तिकस्यतु।।

ṣaḍjarṣabhaścajānīmomadrakeṣvevanāntare| dvevdyaparatukiṃvidyāddvayamuṣṇantikasyatu||

प्राकृते वैकृते चैव गान्धारः स प्रयुज्यते। पदस्यात्ययरूपन्तुसप्तरूपन्तुकौशिकीम।।

prākṛte vaikṛte caiva gāndhāraḥ sa prayujyate| padasyātyayarūpantusaptarūpantukauśikīm||

गान्धारस्येनकार्त्स्येन चायं यस्यविधिः स्मृतः। एषचैवक्रमोद्दिष्टोमध्यमांशस्य मध्यमः।।

gāndhārasyenakārtsyena cāyaṃ yasyavidhiḥ smṛtaḥ| eṣacaivakramoddiṣṭomadhyamāṃśasya madhyamaḥ||

यानि प्रोक्तानि गीतानिवतुरूपं विशेषतः। ततः सप्तस्वरङ्कार्यंसप्तरूपञ्चकौशिकी।।

yāni proktāni gītānivaturūpaṃ viśeṣataḥ| tataḥ saptasvaraṅkāryaṃsaptarūpañcakauśikī||

अगदर्शनमित्याहुर्मानुद्वैममकेतथा। द्वितीयामासमात्राणाभिः सर्वाः प्रतिष्ठिताः।।

agadarśanamityāhurmānudvaimamaketathā| dvitīyāmāsamātrāṇābhiḥ sarvāḥ pratiṣṭhitāḥ||

उत्तरेवप्रकृत्येवंमाताब्राह्मतलायत। तथाहतानोपिडकेयत्रमायांनिवर्त्तते।।

uttarevaprakṛtyevaṃmātābrāhmatalāyata| tathāhatānopiḍakeyatramāyāṃnivarttate||

पादेनैकेनमायात्रा पादोनामतिवारिमः। संख्यापनोपहूतांवैतत्रपानमिति स्मृतम।।

pādenaikenamāyātrā pādonāmativārimaḥ| saṃkhyāpanopahūtāṃvaitatrapānamiti smṛtam||

द्वितीयपादभङ्गञ्चग्रहेनामप्रतिष्ठितम। पूर्वमष्ठतीटती नद्वितीयं चापरान्तिकैः।।

dvitīyapādabhaṅgañcagrahenāmapratiṣṭhitam| pūrvamaṣṭhatīṭatī nadvitīyaṃ cāparāntikaiḥ||

पादभागसपादं तु प्रकृत्यमपि संस्थितम। चतुर्थमुत्तरं चैवमद्रवत्पावमद्रकौ।।

pādabhāgasapādaṃ tu prakṛtyamapi saṃsthitam| caturthamuttaraṃ caivamadravatpāvamadrakau||

मद्रकोदक्षिणस्यापि यथोक्ता वर्त्तते कला। सर्वमेवानुयोगं तु द्वितीयं बुद्धिमिष्यते।।

madrakodakṣiṇasyāpi yathoktā varttate kalā| sarvamevānuyogaṃ tu dvitīyaṃ buddhimiṣyate||

पादौवाहरणं चास्यात्पारं नात्र विधीयते। एकत्वं मुनुयोगस्य द्वयोर्यद्यद्द्विजोत्तम।।

pādauvāharaṇaṃ cāsyātpāraṃ nātra vidhīyate| ekatvaṃ munuyogasya dvayoryadyaddvijottama||

अनेकसमवायस्तु पातका हरिणा स्मृताः। तिसृणां चैव वृत्तीनां वृत्तौ वृत्ते च दक्षिणः।।

anekasamavāyastu pātakā hariṇā smṛtāḥ| tisṛṇāṃ caiva vṛttīnāṃ vṛttau vṛtte ca dakṣiṇaḥ||

अष्टौ तु समवायस्तु वीरा संमूर्छना तथा। कस्यनासुतराचैव स्वरशाखा प्रकीर्त्तिता।।

aṣṭau tu samavāyastu vīrā saṃmūrchanā tathā| kasyanāsutarācaiva svaraśākhā prakīrttitā||