इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमाभागे तृतीय उपोद्धातपादे सागरोपाख्यानेशुमतो राज्यप्राप्तिर्नाम पञ्चपञ्चशत्तमो ऽध्यायः।। 55।। एतत्ते चरितं सर्वं सगरस्य महात्मनः। संक्षेपविस्तराभ्यां तु कथितं पापनाशनम।।

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamābhāge tṛtīya upoddhātapāde sāgaropākhyāneśumato rājyaprāptirnāma pañcapañcaśattamo 'dhyāyaḥ|| 55|| etatte caritaṃ sarvaṃ sagarasya mahātmanaḥ| saṃkṣepavistarābhyāṃ tu kathitaṃ pāpanāśanam||

खण्डों ऽयं भारतो नाम दक्षिणोत्तरमायतः। नवयोजनसाहस्रं विस्तारपरिमण्डलम।।

khaṇḍoṃ 'yaṃ bhārato nāma dakṣiṇottaramāyataḥ| navayojanasāhasraṃ vistāraparimaṇḍalam||

पुत्रैस्तस्य नरेद्रस्य मृगयद्भिस्तुरङ्गमम। योजनानां सहस्रं तु खात्वाष्टौ विनिपातिताः।।

putraistasya naredrasya mṛgayadbhisturaṅgamam| yojanānāṃ sahasraṃ tu khātvāṣṭau vinipātitāḥ||

सागरस्य सुतैर्यस्माद्वर्द्धितो मकरालयः। ततः प्रभृति लोकेषु सागराख्यामवाप्तवान।।

sāgarasya sutairyasmādvarddhito makarālayaḥ| tataḥ prabhṛti lokeṣu sāgarākhyāmavāptavān||

ब्रह्मपादावधि महीं सतीर्थक्षेत्रकाननाम। अब्धिः संक्रमयामास परिक्षिप्य निजांभसा।।

brahmapādāvadhi mahīṃ satīrthakṣetrakānanām| abdhiḥ saṃkramayāmāsa parikṣipya nijāṃbhasā||

ततस्तन्निलयाः सर्वे सदेवासुरमानवाः। इतस्ततश्च संजाता दुःखेन महतान्विताः।।

tatastannilayāḥ sarve sadevāsuramānavāḥ| itastataśca saṃjātā duḥkhena mahatānvitāḥ||

गोकर्णं नाम विख्यातं क्षेत्रं सर्वसुरार्चितम। सार्द्धयोजनविस्तारं तीरे पश्चिम वारिधेः।।

gokarṇaṃ nāma vikhyātaṃ kṣetraṃ sarvasurārcitam| sārddhayojanavistāraṃ tīre paścima vāridheḥ||

तत्रासंख्यानि तीर्थानि मुनिदेवालयाश्च वै। वसंति सिद्धसंघाश्च क्षेत्रे तस्मिन्पुरा नृप।।

tatrāsaṃkhyāni tīrthāni munidevālayāśca vai| vasaṃti siddhasaṃghāśca kṣetre tasminpurā nṛpa||

क्षेत्रं तल्लोकविख्यातं सर्वपापहरं शुभम। तत्तीर्थमब्धेरपतद्भागे दक्षिणपश्चिमे।।

kṣetraṃ tallokavikhyātaṃ sarvapāpaharaṃ śubham| tattīrthamabdherapatadbhāge dakṣiṇapaścime||

यत्र सर्वे तपस्तप्त्वा मुनयः संशितव्रताः। निर्वाणं परमं प्राप्ताः पुनरावृत्तिवर्जितम।।

yatra sarve tapastaptvā munayaḥ saṃśitavratāḥ| nirvāṇaṃ paramaṃ prāptāḥ punarāvṛttivarjitam||

तत्त्रेत्रस्य प्रभावेण प्रीत्या भूतगणैः सह। देव्या च सकलैर्देवैर्नित्यं वसति शङ्करः।।

tattretrasya prabhāveṇa prītyā bhūtagaṇaiḥ saha| devyā ca sakalairdevairnityaṃ vasati śaṅkaraḥ||

एनांसि यत्समुद्दिश्य तीर्थयात्रां प्रकुर्वताम। नृणामाशु प्रणश्यन्ति प्रवाते शुष्कपर्णवत।।

enāṃsi yatsamuddiśya tīrthayātrāṃ prakurvatām| nṛṇāmāśu praṇaśyanti pravāte śuṣkaparṇavat||

तत्क्षेत्रसेवनरतिर नैव जात्वभिजायते। समीपे वसमानोनामपि पुंसां दुरात्मनाम।।

tatkṣetrasevanaratir naiva jātvabhijāyate| samīpe vasamānonāmapi puṃsāṃ durātmanām||

महाता सुकृतेनैव तत्क्षेत्रगमने रतिः। नृणां संजायते राजन्नान्यथा तु कथञ्चन।।

mahātā sukṛtenaiva tatkṣetragamane ratiḥ| nṛṇāṃ saṃjāyate rājannānyathā tu kathañcana||

निर्बन्धेन तु ये तस्मिन्प्राणिनः स्थिरजङ्गमाः। म्रियन्ते नृप सद्यस्ते स्वर्गं प्राप्स्यन्ति शाश्वतम।।

nirbandhena tu ye tasminprāṇinaḥ sthirajaṅgamāḥ| mriyante nṛpa sadyaste svargaṃ prāpsyanti śāśvatam||

स्मृत्यापि सकलैः पापैर्यस्य मुच्येत मानवः। क्षेत्राणामुत्तमं क्षेत्रं सर्वतीर्थनिकेतनम।।

smṛtyāpi sakalaiḥ pāpairyasya mucyeta mānavaḥ| kṣetrāṇāmuttamaṃ kṣetraṃ sarvatīrthaniketanam||

स्नात्वा चैतेषु तीर्थेषु यजन्तश्च सदाशिवम। सिद्धिकामा वसंति स्म मुनयस्तत्र केचन।।

snātvā caiteṣu tīrtheṣu yajantaśca sadāśivam| siddhikāmā vasaṃti sma munayastatra kecana||

कामक्रोधविनिर्मुक्ता ये तस्मिन्वीतमत्सराः। निवसंत्यचिरेणैव तत्सिद्धिंप्राप्नुवन्ति हि।।

kāmakrodhavinirmuktā ye tasminvītamatsarāḥ| nivasaṃtyacireṇaiva tatsiddhiṃprāpnuvanti hi||

जपहोमरताः शान्ता निपता ब्रह्मचारिणः। वसंति तस्मिन्ये ते हि सिद्धिं प्राप्स्यन्त्यभीप्सिताम।।

japahomaratāḥ śāntā nipatā brahmacāriṇaḥ| vasaṃti tasminye te hi siddhiṃ prāpsyantyabhīpsitām||

दानहोमजपाद्यं वै पितृदेवद्विजार्चनम। अन्यस्मात्कोटिगुणितं भवेत्तस्मिन्फलं नृप।।

dānahomajapādyaṃ vai pitṛdevadvijārcanam| anyasmātkoṭiguṇitaṃ bhavettasminphalaṃ nṛpa||

अंभोधिसलिले मग्न तस्मिन क्षेत्रे ऽतिपावने। महता तपसा युक्ता मुनयस्तन्निवासिनः।।

aṃbhodhisalile magna tasmin kṣetre 'tipāvane| mahatā tapasā yuktā munayastannivāsinaḥ||

सह्यं शिखरिणं श्रेष्ठं निलयार्थं समारुहन। वसंतस्तत्र ते सर्वे संप्रधार्य परस्परम।।

sahyaṃ śikhariṇaṃ śreṣṭhaṃ nilayārthaṃ samāruhan| vasaṃtastatra te sarve saṃpradhārya parasparam||

सहेन्द्राद्रौ तपस्यन्तं रामं गन्तुं प्रचक्रमुः। राजोवाच। अगस्त्यपीततोये ऽब्धौ परितो राजनन्दनैः।।

sahendrādrau tapasyantaṃ rāmaṃ gantuṃ pracakramuḥ| rājovāca| agastyapītatoye 'bdhau parito rājanandanaiḥ||

खात्वाधः पातिते क्षेत्रे सतीर्थाश्रमकानने। भूभागेषु तथान्येषु पुरग्रमाकरादिषु।।

khātvādhaḥ pātite kṣetre satīrthāśramakānane| bhūbhāgeṣu tathānyeṣu puragramākarādiṣu||

विनाशितेषु देशेषु समुद्रोपान्तवर्त्तिषु। किमकार्षुर्मुनिश्रेष्ठ जनास्तन्निलयास्ततः।।

vināśiteṣu deśeṣu samudropāntavarttiṣu| kimakārṣurmuniśreṣṭha janāstannilayāstataḥ||

तत्रैव चावसन्कृच्छ्रात्प्रस्थितान्यत्र वा ततः। कियता चैव कालेन संपूर्णो ऽभूदपांनिधिः। केन वापि प्रकारेण ब्रह्मन्नेतद्वदस्व मे।।

tatraiva cāvasankṛcchrātprasthitānyatra vā tataḥ| kiyatā caiva kālena saṃpūrṇo 'bhūdapāṃnidhiḥ| kena vāpi prakāreṇa brahmannetadvadasva me||

अनूपेषु प्रदेशेषु नाशितेषु दुरात्मभिः।।

anūpeṣu pradeśeṣu nāśiteṣu durātmabhiḥ||

जनास्तन्निलयाः सर्वे संप्रयाता इतस्ततः। तत्रैव चावसन्कृच्छ्रात्केचित्क्षेत्रनिवासिनः।।

janāstannilayāḥ sarve saṃprayātā itastataḥ| tatraiva cāvasankṛcchrātkecitkṣetranivāsinaḥ||

एतस्मिन्नेव काले तु राजन्नंशुमतः सुतः। बभूव भुविधर्मात्मा दिलीप इति विश्रुतः।।

etasminneva kāle tu rājannaṃśumataḥ sutaḥ| babhūva bhuvidharmātmā dilīpa iti viśrutaḥ||

राज्ये ऽभिषिच्य तं सम्यग्भुक्तभोगोंऽशुमान्नृपः। वनं जगाम मेधावी तपसे धृतमानसः।।

rājye 'bhiṣicya taṃ samyagbhuktabhogoṃ'śumānnṛpaḥ| vanaṃ jagāma medhāvī tapase dhṛtamānasaḥ||

दिलीपस्तु ततःश्रीमानशेषां पृथिवीमिमाम। पालयामास धर्मेण विजित्य सकलानरीन।।

dilīpastu tataḥśrīmānaśeṣāṃ pṛthivīmimām| pālayāmāsa dharmeṇa vijitya sakalānarīn||

भगीरथो नाम सुतस्तस्यासील्लोकविश्रुतः। सर्वधर्मार्थकुशलः श्रीमानमितविक्रमः।।

bhagīratho nāma sutastasyāsīllokaviśrutaḥ| sarvadharmārthakuśalaḥ śrīmānamitavikramaḥ||

राज्ये ऽभिषिच्य तं राजा दिलीपो ऽपि वनं ययौ। स चापि पालयन्नुर्वीं सम्यग्विहतकण्टकाम।।

rājye 'bhiṣicya taṃ rājā dilīpo 'pi vanaṃ yayau| sa cāpi pālayannurvīṃ samyagvihatakaṇṭakām||

मुमुदे विविधैर्भोगैर्दिवि देवपतिर्यथा। स शुश्रावात्मनः पूर्वं पूर्वजानां महीपतिः।।

mumude vividhairbhogairdivi devapatiryathā| sa śuśrāvātmanaḥ pūrvaṃ pūrvajānāṃ mahīpatiḥ||

निरये पतनं घोरं विप्रकोपसमुद्भवम। ब्रह्मदण्डहतान्सर्वान्पितञ्छ्रुत्वातिदुःखितः।।

niraye patanaṃ ghoraṃ viprakopasamudbhavam| brahmadaṇḍahatānsarvānpitañchrutvātiduḥkhitaḥ||

राज्ये बन्धुषु भोगे वा निर्वेदं परमं ययौ। स मन्त्रिप्रवरे राज्यं विन्यस्य तपसे वनम।।

rājye bandhuṣu bhoge vā nirvedaṃ paramaṃ yayau| sa mantripravare rājyaṃ vinyasya tapase vanam||

प्रययौ स्वपितॄन्नाकं निनीषुर्नृपसत्तमः। तपसा महाता पूर्वमायुषे कमलोद्भवम।।

prayayau svapitṝnnākaṃ ninīṣurnṛpasattamaḥ| tapasā mahātā pūrvamāyuṣe kamalodbhavam||

आराध्य तस्माल्लेभे च यावदायुर्निजेप्सितम। ततो गङ्गां महाराज समाराध्य प्रसाद्य च।।

ārādhya tasmāllebhe ca yāvadāyurnijepsitam| tato gaṅgāṃ mahārāja samārādhya prasādya ca||

वरमागमनं वव्रे दिवस्तस्या महींप्रति। ततस्तां शिरसा धर्त्तु तपसाऽराधयच्छिवम।।

varamāgamanaṃ vavre divastasyā mahīṃprati| tatastāṃ śirasā dharttu tapasā'rādhayacchivam||

स चापि तद्वरं तस्मै प्रददौ भक्तवत्सलः। मेरोर्मूर्ध्नस्ततो गङ्गां पतं ती शिरसात्मनः।।

sa cāpi tadvaraṃ tasmai pradadau bhaktavatsalaḥ| merormūrdhnastato gaṅgāṃ pataṃ tī śirasātmanaḥ||

सग्राहनक्रमकरां जग्राह जगतां पतिः। सा तच्छिरः समासाद्य महावेगप्रवाहिनी।।

sagrāhanakramakarāṃ jagrāha jagatāṃ patiḥ| sā tacchiraḥ samāsādya mahāvegapravāhinī||

तज्जटामण्डले शुभ्रे विलिल्ये सातिगह्वरे। चुलकोदकवच्छंभोर्विलीनां शिरसि प्रभोः।।

tajjaṭāmaṇḍale śubhre vililye sātigahvare| culakodakavacchaṃbhorvilīnāṃ śirasi prabhoḥ||

विलोक्य तत्प्रमोक्षाय पुनराराधयद्धरम। स तां शर्वप्रसादेन लब्ध्वा तु भुवमागताम।।

vilokya tatpramokṣāya punarārādhayaddharam| sa tāṃ śarvaprasādena labdhvā tu bhuvamāgatām||

आनिन्ये सागरा दग्धा यत्र तां वै दिशं प्रति। सऽनुव्रजन्ती राजानं राजर्षेर्यजतः पथि।।

āninye sāgarā dagdhā yatra tāṃ vai diśaṃ prati| sa'nuvrajantī rājānaṃ rājarṣeryajataḥ pathi||

तद्यज्ञवाटमखिलं प्लावयामास सर्वतः। स तु राजऋषिः क्रुद्धो यज्ञवाटे ऽखिले तया।।

tadyajñavāṭamakhilaṃ plāvayāmāsa sarvataḥ| sa tu rājaṛṣiḥ kruddho yajñavāṭe 'khile tayā||

मग्ने गण्डूषजलवत्स पपौ तामशेषतः। अतन्द्रितो वर्षशतं शुश्रूषितवा स तं पुनः।।

magne gaṇḍūṣajalavatsa papau tāmaśeṣataḥ| atandrito varṣaśataṃ śuśrūṣitavā sa taṃ punaḥ||

तस्मात्प्रसन्नान्नृपतिर्लेमे गङ्गां महात्मनः। उषित्वा सुचिरं तस्यनिसृता जठराद्यतः।।

tasmātprasannānnṛpatirleme gaṅgāṃ mahātmanaḥ| uṣitvā suciraṃ tasyanisṛtā jaṭharādyataḥ||

प्रथितं जाह्नवीत्यस्यास्ततो नामाभवद्भुवि। भगीरथानुगा भूत्वा तत्पितॄणामशेषतः।।

prathitaṃ jāhnavītyasyāstato nāmābhavadbhuvi| bhagīrathānugā bhūtvā tatpitṝṇāmaśeṣataḥ||

निजांभसास्थिभस्मानि सिषेच सुरनिम्नगा। ततस्तदंभसा सिक्तेष्वस्थिभस्मसु तत्क्षणात।।

nijāṃbhasāsthibhasmāni siṣeca suranimnagā| tatastadaṃbhasā sikteṣvasthibhasmasu tatkṣaṇāt||

निरयात्सागराः सर्वे नष्टपापा दिवं ययुः। एवं सा सागरान्सर्वान्दिवं नीत्वा महान्दी।।

nirayātsāgarāḥ sarve naṣṭapāpā divaṃ yayuḥ| evaṃ sā sāgarānsarvāndivaṃ nītvā mahāndī||

तेनैव मार्गेण जवात्प्रयाता पूर्वसागरम। सेनोर्मूर्ध्नश्चतुर्भेदा भूत्वा याता चतुर्द्दिशम।।

tenaiva mārgeṇa javātprayātā pūrvasāgaram| senormūrdhnaścaturbhedā bhūtvā yātā caturddiśam||

चतुर्भेदतया चाभूत्तस्या नाम्नां चतुष्टयम। सीता चालकनन्दा च सुचक्षुर्भद्रवत्यपि।।

caturbhedatayā cābhūttasyā nāmnāṃ catuṣṭayam| sītā cālakanandā ca sucakṣurbhadravatyapi||

अगस्त्यपीतसलिलाच्चिरं शुष्कोदका अपि। गङ्गांभसा पुनः पूर्णाश्चत्वारो ऽम्बुधयो ऽभवन।।

agastyapītasalilācciraṃ śuṣkodakā api| gaṅgāṃbhasā punaḥ pūrṇāścatvāro 'mbudhayo 'bhavan||

पूर्वमाणे समुद्रे तु सागरैः परिवर्द्धिते। अन्तर्हिताभवन्देशा बहवस्तत्समीपगाः।।

pūrvamāṇe samudre tu sāgaraiḥ parivarddhite| antarhitābhavandeśā bahavastatsamīpagāḥ||

समुद्रोपान्तवर्त्तीनि क्षेत्राणि च समन्ततः। इतस्ततः प्रयाताश्च जनास्तन्निलया नृप।।

samudropāntavarttīni kṣetrāṇi ca samantataḥ| itastataḥ prayātāśca janāstannilayā nṛpa||

गोकर्णमिति च क्षेत्रं पूर्वं प्रोक्तं तु यत्तव। अर्मवोपात्तवर्त्तित्वात्समुद्रे ऽतर्द्धिमागमत।।

gokarṇamiti ca kṣetraṃ pūrvaṃ proktaṃ tu yattava| armavopāttavarttitvātsamudre 'tarddhimāgamat||

ततस्तन्निलयाः सर्वे तदुद्धाराभिकाङ्क्षिणः। सह्याद्रेर्भृगुशार्दूलं द्रष्टुकामा ययुर्नृप।।

tatastannilayāḥ sarve taduddhārābhikāṅkṣiṇaḥ| sahyādrerbhṛguśārdūlaṃ draṣṭukāmā yayurnṛpa||