इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमाभागे तृतीय उपोद्धातपादे सगरचरितेसागराविनाशो नाम त्रिपञ्चशत्तमो ऽध्यायः।। 53।। क्रोधाग्निमेनं विप्रेन्द्र सद्यः संहर्त्तुमर्हसि। नो चेदकाले लोको ऽयं सकलस्तेन दह्यते।।

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamābhāge tṛtīya upoddhātapāde sagaracaritesāgarāvināśo nāma tripañcaśattamo 'dhyāyaḥ|| 53|| krodhāgnimenaṃ viprendra sadyaḥ saṃharttumarhasi| no cedakāle loko 'yaṃ sakalastena dahyate||

दृष्टस्ते महिमानेन व्याप्तमासीच्चराचरम। क्षमस्व संहर क्रोधं नमस्ते विप्रपुङ्गव।।

dṛṣṭaste mahimānena vyāptamāsīccarācaram| kṣamasva saṃhara krodhaṃ namaste viprapuṅgava||

एवं संस्तूयमानस्तु भगवान्कपिलो मुनिः। तूर्णमेव क्षयं निन्ये क्रोधाग्निमतिभैरवम।।

evaṃ saṃstūyamānastu bhagavānkapilo muniḥ| tūrṇameva kṣayaṃ ninye krodhāgnimatibhairavam||

ततः प्रशान्तमभवज्जगत्सर्वं चराचरम। देवास्तपस्विनश्चैव बभूवुर्विगतज्वराः।।

tataḥ praśāntamabhavajjagatsarvaṃ carācaram| devāstapasvinaścaiva babhūvurvigatajvarāḥ||

एतस्मिन्नेव काले तु भगवान्नारदो मुनिः। अयोध्या मगमद्राजन्देवलोकाद्यदृच्छया।।

etasminneva kāle tu bhagavānnārado muniḥ| ayodhyā magamadrājandevalokādyadṛcchayā||

तमागतमभिप्रेक्ष्य नारदं सगरस्तदा। अर्घ्यपाद्यादिभिः सम्यक्पूजयामास शास्त्रतः।।

tamāgatamabhiprekṣya nāradaṃ sagarastadā| arghyapādyādibhiḥ samyakpūjayāmāsa śāstrataḥ||

परिगृह्य च तत्पूजामासीनः परमासने। नारदो राजशार्दूलमिदं वचनमब्रवीत।।

parigṛhya ca tatpūjāmāsīnaḥ paramāsane| nārado rājaśārdūlamidaṃ vacanamabravīt||

हयसंचारणार्थाय संप्रयातास्तवात्मजाः। ब्रह्मदण्डहताः सर्वे विनष्टा नृपसत्तम।।

hayasaṃcāraṇārthāya saṃprayātāstavātmajāḥ| brahmadaṇḍahatāḥ sarve vinaṣṭā nṛpasattama||

संरक्ष्यमाणस्तैः सर्वैर्हयस्ते यज्ञियो नृप। केनाप्य लक्षितः क्वापि नीतो विधिवशाद्दिवि।।

saṃrakṣyamāṇastaiḥ sarvairhayaste yajñiyo nṛpa| kenāpya lakṣitaḥ kvāpi nīto vidhivaśāddivi||

ततो विनष्टं तुरगं विचिन्वन्तो महीतले। प्रालभन्त न ते क्वापि तत्प्रवृत्तिं चिरान्नृप।।

tato vinaṣṭaṃ turagaṃ vicinvanto mahītale| prālabhanta na te kvāpi tatpravṛttiṃ cirānnṛpa||

ततो ऽवनेरधस्ते ऽश्वं विचेतुं कृतनिश्चयाः। सागरास्ते समारभ्य प्रचख्नुर्वसुधातलम।।

tato 'vaneradhaste 'śvaṃ vicetuṃ kṛtaniścayāḥ| sāgarāste samārabhya pracakhnurvasudhātalam||

खनन्तो वसुधा मश्वं पाताले ददृशुर्नृप। समीपे तस्य योगीन्द्रं कपिलं चमहामुनिम।।

khananto vasudhā maśvaṃ pātāle dadṛśurnṛpa| samīpe tasya yogīndraṃ kapilaṃ camahāmunim||

तं दृष्ट्वा पापकर्माणस्ते सर्वे कालचोदिताः। कपिलं कोपयामासुरश्वहर्त्तायमित्यलम।।

taṃ dṛṣṭvā pāpakarmāṇaste sarve kālacoditāḥ| kapilaṃ kopayāmāsuraśvaharttāyamityalam||

ततस्तत्क्रोधसंभूतनेत्राग्नेर्दहतो दिशः। इन्धनीभूतदेहास्ते पुत्राः संक्षयमागताः।।

tatastatkrodhasaṃbhūtanetrāgnerdahato diśaḥ| indhanībhūtadehāste putrāḥ saṃkṣayamāgatāḥ||

क्रूराः पापसमाचाराः सर्वलोकोपरोधकाः। यतस्ते तेन राजेन्द्र न शोकं कर्तुमर्हसि।।

krūrāḥ pāpasamācārāḥ sarvalokoparodhakāḥ| yataste tena rājendra na śokaṃ kartumarhasi||

स त्वं धैर्यधनो भूत्वा भवित व्यतयात्मनः। नष्टं मृतमतीतं च नानुशोचन्ति पण्डिताः।।

sa tvaṃ dhairyadhano bhūtvā bhavita vyatayātmanaḥ| naṣṭaṃ mṛtamatītaṃ ca nānuśocanti paṇḍitāḥ||

तस्मात्पौत्रमिमं बालमंशुमन्तं महामतिम। तुरगानयनार्थाय नियुङ्क्ष्व नृपसत्तम।।

tasmātpautramimaṃ bālamaṃśumantaṃ mahāmatim| turagānayanārthāya niyuṅkṣva nṛpasattama||

इत्यक्त्वा राजशार्दूलं सदस्यर्त्विक्समन्वितम। क्षणेन पश्यतां तेषां नारदो ऽन्तर्दधे मुनिः।।

ityaktvā rājaśārdūlaṃ sadasyartviksamanvitam| kṣaṇena paśyatāṃ teṣāṃ nārado 'ntardadhe muniḥ||

तच्छ्रत्वा वचन तस्य नारदस्य नृपोत्तमः। दुःखशोकपरातात्मा दध्यौ चिरमुदारधीः।।

tacchratvā vacana tasya nāradasya nṛpottamaḥ| duḥkhaśokaparātātmā dadhyau ciramudāradhīḥ||

तं ध्यानयुक्तं सदसि समासीनमवाङ्मुखम। वसिष्ठः प्राह राजानं सांत्वयन्देशकालवित।।

taṃ dhyānayuktaṃ sadasi samāsīnamavāṅmukham| vasiṣṭhaḥ prāha rājānaṃ sāṃtvayandeśakālavit||

किमिदं धैर्यसाराणामवकाशं भवदृशाम। लभते हृदि चेच्छोकः प्राप्तं धीर तया फलम।।

kimidaṃ dhairyasārāṇāmavakāśaṃ bhavadṛśām| labhate hṛdi cecchokaḥ prāptaṃ dhīra tayā phalam||

दौर्मनस्यं शिथिलयन्सर्वं दिष्टवशानुगम। मन्वानो ऽनन्तरं कृत्यं कर्तुमर्हस्यसंशयम।।

daurmanasyaṃ śithilayansarvaṃ diṣṭavaśānugam| manvāno 'nantaraṃ kṛtyaṃ kartumarhasyasaṃśayam||

वसिष्ठेनैवमुक्तस्तु राजा कार्यार्थतत्त्ववित। धृतिं सत्त्वं समालंब्य तथेति प्रत्यभाषत।।

vasiṣṭhenaivamuktastu rājā kāryārthatattvavit| dhṛtiṃ sattvaṃ samālaṃbya tatheti pratyabhāṣata||

अंशुमन्तं समाहूय पौत्रं विनयशालिनम। ब्रह्मक्षत्त्रसभामध्ये शनैरिदमभाषत।।

aṃśumantaṃ samāhūya pautraṃ vinayaśālinam| brahmakṣattrasabhāmadhye śanairidamabhāṣata||

ब्रह्मदण्डहताः सर्वे पितरस्तव पुत्रक। पतिताः पापकर्माणो निरये शाश्वतीः समाः।।

brahmadaṇḍahatāḥ sarve pitarastava putraka| patitāḥ pāpakarmāṇo niraye śāśvatīḥ samāḥ||

त्वमेव संततिर्मह्यं राज्यस्यास्य च रक्षिता। त्वदायत्तमशेषं मे श्रेयो ऽमुत्र परत्र च।।

tvameva saṃtatirmahyaṃ rājyasyāsya ca rakṣitā| tvadāyattamaśeṣaṃ me śreyo 'mutra paratra ca||

स त्वं गच्छ ममादेशात्पाताले कपिलान्तिकम। तुरगानयनार्थाय यत्नेन महातान्वितः।।

sa tvaṃ gaccha mamādeśātpātāle kapilāntikam| turagānayanārthāya yatnena mahātānvitaḥ||

तं प्रार्थयित्वा विधिवत्प्रसाद्य च विशेषतः। आदाय तुरगं वत्स शीघ्रमागन्तुमर्हसि।।

taṃ prārthayitvā vidhivatprasādya ca viśeṣataḥ| ādāya turagaṃ vatsa śīghramāgantumarhasi||

एवमुक्तोंऽशुमांस्तेन प्रणम्य पितरं पितुः। तथेत्युक्त्वा महाबुद्धिः प्रययौ कपिलान्तिकम।।

evamuktoṃ'śumāṃstena praṇamya pitaraṃ pituḥ| tathetyuktvā mahābuddhiḥ prayayau kapilāntikam||

तमुपागम्य विधिवन्नमस्कृत्य यथामति। प्रश्रयावनतो भूत्वा शनैरिदमुवाच ह।।

tamupāgamya vidhivannamaskṛtya yathāmati| praśrayāvanato bhūtvā śanairidamuvāca ha||

प्रसीद विप्रशार्दूल त्वामहं शरणं गतः। कोपं च संहर क्षिप्रं लोकप्रक्षयकारकम।।

prasīda vipraśārdūla tvāmahaṃ śaraṇaṃ gataḥ| kopaṃ ca saṃhara kṣipraṃ lokaprakṣayakārakam||

त्वयि क्रुद्धे जगत्सर्वं प्रणाशमुपयास्यति। प्रशान्तिमुपयाह्याशुलोकाः संतु गतव्यथाः।।

tvayi kruddhe jagatsarvaṃ praṇāśamupayāsyati| praśāntimupayāhyāśulokāḥ saṃtu gatavyathāḥ||

प्रसन्नो ऽस्मान्महाभाग पश्य सौम्येन चक्षुषा। ये त्वत्क्रोधाग्निनिर्दग्धास्तत्संततिमवेहि माम।।

prasanno 'smānmahābhāga paśya saumyena cakṣuṣā| ye tvatkrodhāgninirdagdhāstatsaṃtatimavehi mām||

नाम्नांशुमन्तं नप्तारं सगरस्य महीपतेः। सो ऽहं तस्य नियोगेन त्वत्प्रसादाभिकाङ्क्षया।।

nāmnāṃśumantaṃ naptāraṃ sagarasya mahīpateḥ| so 'haṃ tasya niyogena tvatprasādābhikāṅkṣayā||

प्राप्तो दास्यसि चेद्ब्रह्मंस्तुरगानयनाय च। इति तद्वचनं श्रुत्वा योगीन्द्रप्रवरो मुनिः।।

prāpto dāsyasi cedbrahmaṃsturagānayanāya ca| iti tadvacanaṃ śrutvā yogīndrapravaro muniḥ||

अंशुमन्तं समालोक्य प्रसन्न इदमब्रवीत। स्वागतं भवतो वत्स दिष्ट्या च त्वमिहागतः।।

aṃśumantaṃ samālokya prasanna idamabravīt| svāgataṃ bhavato vatsa diṣṭyā ca tvamihāgataḥ||

गच्छ शीघ्रं हयश्चायं नीयतां सगरान्तिकम। अधिक्षिप्तो ऽस्य यज्ञो ऽपि प्रागतः संप्रवर्त्तताम।।

gaccha śīghraṃ hayaścāyaṃ nīyatāṃ sagarāntikam| adhikṣipto 'sya yajño 'pi prāgataḥ saṃpravarttatām||

व्रियतां च वरो मत्तस्त्वया यस्ते मनोगतः। दास्ये सुदुर्लभमपि त्वद्भक्तिपरितोषितः।।

vriyatāṃ ca varo mattastvayā yaste manogataḥ| dāsye sudurlabhamapi tvadbhaktiparitoṣitaḥ||

एषां तु संप्रमाशं हि गत्वा वद पितामहम। पापानां मरणं त्वेषां न च शोचितुमर्हसि।।

eṣāṃ tu saṃpramāśaṃ hi gatvā vada pitāmaham| pāpānāṃ maraṇaṃ tveṣāṃ na ca śocitumarhasi||

ततः प्रणाम्य चोगीन्द्रमंशुमानिदमब्रवीत। वरं ददासि चेन्मह्यं वरये त्वां महामुने।।

tataḥ praṇāmya cogīndramaṃśumānidamabravīt| varaṃ dadāsi cenmahyaṃ varaye tvāṃ mahāmune||

वरमर्हामि चेत्त्वत्तः प्रसन्नो दातुमर्हसि। त्वद्रोषपावकप्लुष्टाः पितरो ये ममाखिलाः।।

varamarhāmi cettvattaḥ prasanno dātumarhasi| tvadroṣapāvakapluṣṭāḥ pitaro ye mamākhilāḥ||

संप्रयास्यन्ति ते ब्रह्मन्निरयं शास्वतीः समाः। ब्रह्मदण्डहतानां तु न हि पिण्डोदकक्रियाः।।

saṃprayāsyanti te brahmannirayaṃ śāsvatīḥ samāḥ| brahmadaṇḍahatānāṃ tu na hi piṇḍodakakriyāḥ||

पिण्डोदकविहीनानामिह लोके महामुने। विद्यते पितृसालोक्यं न खलु श्रुतिचोदितम।।

piṇḍodakavihīnānāmiha loke mahāmune| vidyate pitṛsālokyaṃ na khalu śruticoditam||

अक्षयः स्वर्गवासो ऽस्तु तेषां तु त्वत्प्रसादतः। वरेणानेन भगवन्कृतकृत्यो भावाम्यहम।।

akṣayaḥ svargavāso 'stu teṣāṃ tu tvatprasādataḥ| vareṇānena bhagavankṛtakṛtyo bhāvāmyaham||

तत्प्रसीद त्वमेवैषां स्वर्गतेर्वद कारणम। येनोद्धारणमेतेषां वह्नेः कोपस्य वै भवेत।।

tatprasīda tvamevaiṣāṃ svargatervada kāraṇam| yenoddhāraṇameteṣāṃ vahneḥ kopasya vai bhavet||

ततस्तमाह योगीन्द्रःसुप्रसन्नेन चेतसा। निरयोद्धारणं तेषां त्वया वत्स न शक्यते।।

tatastamāha yogīndraḥsuprasannena cetasā| nirayoddhāraṇaṃ teṣāṃ tvayā vatsa na śakyate||

तैश्चापि नरके तावद्वस्तव्यं पापकर्मभिः। कालः प्रतीक्ष्यतां तावद्यावत्त्वत्पौत्रसंभवः।।

taiścāpi narake tāvadvastavyaṃ pāpakarmabhiḥ| kālaḥ pratīkṣyatāṃ tāvadyāvattvatpautrasaṃbhavaḥ||

कालान्ते भविता वत्स पौत्रस्तव महामतिः। राजा भगीरथो नाम सर्वधर्मार्थतत्त्ववित।।

kālānte bhavitā vatsa pautrastava mahāmatiḥ| rājā bhagīratho nāma sarvadharmārthatattvavit||

स तु यत्नेन महता पितृगौरवयन्त्रितः। आनेष्यति दिवो गङ्गां तपस्तप्त्वा महाद्ध्रुवम।।

sa tu yatnena mahatā pitṛgauravayantritaḥ| āneṣyati divo gaṅgāṃ tapastaptvā mahāddhruvam||

तदंभसा पावितेषु तेषां गात्रास्थिभस्मसु। प्राप्नुवन्ति गतिं स्वर्गे भवतः पितरो ऽखिलाः।।

tadaṃbhasā pāviteṣu teṣāṃ gātrāsthibhasmasu| prāpnuvanti gatiṃ svarge bhavataḥ pitaro 'khilāḥ||

तथेति तस्या माहात्म्यं गङ्गाया नृपनन्दन। भागीरथीति लोके ऽस्मिन्सा विख्यातिमुपैष्यति।।

tatheti tasyā māhātmyaṃ gaṅgāyā nṛpanandana| bhāgīrathīti loke 'sminsā vikhyātimupaiṣyati||

यत्तोयप्लावितेष्वस्थिभस्मलोमनखेष्वपि। निरयादपि संयाति देही स्वर्लोकमक्षयम।।

yattoyaplāviteṣvasthibhasmalomanakheṣvapi| nirayādapi saṃyāti dehī svarlokamakṣayam||

तस्मात्त्वं गच्छ भद्रं ते नशोकं कर्त्तुमर्हसि। पितामहाय चैवैनमश्वं संप्रतिपादय।।

tasmāttvaṃ gaccha bhadraṃ te naśokaṃ karttumarhasi| pitāmahāya caivainamaśvaṃ saṃpratipādaya||

ततः प्रणम्य तं भक्त्या तथेत्युक्त्वा महामतिः। ययौ तेनाभ्यनुज्ञातः साकेतनगरं प्रति।।

tataḥ praṇamya taṃ bhaktyā tathetyuktvā mahāmatiḥ| yayau tenābhyanujñātaḥ sāketanagaraṃ prati||

सगरं स समासाद्य तं प्रणम्य यथाक्रमम। न्यवेदयच्च वृत्तान्तं मुनेस्तेषां तथान्मनः।।

sagaraṃ sa samāsādya taṃ praṇamya yathākramam| nyavedayacca vṛttāntaṃ munesteṣāṃ tathānmanaḥ||

प्रददौतुरगं चापि समानीतं प्रयत्नतः। अतः परमनुष्ठेयमब्रवीत्किं मयेति च।।

pradadauturagaṃ cāpi samānītaṃ prayatnataḥ| ataḥ paramanuṣṭheyamabravītkiṃ mayeti ca||