इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे सगरचरिते ऽसमञ्जसत्यागो नामैकपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः।। 51।। त्यक्त्वा पुत्रं स धर्मात्मा सगरः प्रेम तद्गतम। धर्मशीले तदा वाले चकारांशुमति प्रभुः।।

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde sagaracarite 'samañjasatyāgo nāmaikapañcāśattamo 'dhyāyaḥ|| 51|| tyaktvā putraṃ sa dharmātmā sagaraḥ prema tadgatam| dharmaśīle tadā vāle cakārāṃśumati prabhuḥ||

एतस्मिन्नेव काले तु सुमत्यास्तनया नृप। ववृधुः सघशः सर्वे परस्परमनुव्रताः।।

etasminneva kāle tu sumatyāstanayā nṛpa| vavṛdhuḥ saghaśaḥ sarve parasparamanuvratāḥ||

वज्रसंहननाः क्रूरा निर्दया निरपत्रपाः। अधर्मशीला नितरामेकघर्माण एव च।।

vajrasaṃhananāḥ krūrā nirdayā nirapatrapāḥ| adharmaśīlā nitarāmekagharmāṇa eva ca||

एककार्याभिनिरताः क्रोधना मूढचेतसः। अधृष्याः सर्वभूतानां जनोपद्रवकारिणः।।

ekakāryābhiniratāḥ krodhanā mūḍhacetasaḥ| adhṛṣyāḥ sarvabhūtānāṃ janopadravakāriṇaḥ||

विनयाचा रसन्मार्गनिरपेक्षाः समन्ततः। बबाधिरे जगत्सर्वमसुरा इव कामतः।।

vinayācā rasanmārganirapekṣāḥ samantataḥ| babādhire jagatsarvamasurā iva kāmataḥ||

विध्वस्तयज्ञसन्मार्गं भुवनं तैरुपद्रुतम। निःस्वाध्याय वषट्कारं बभूवार्तं विशेषतः।।

vidhvastayajñasanmārgaṃ bhuvanaṃ tairupadrutam| niḥsvādhyāya vaṣaṭkāraṃ babhūvārtaṃ viśeṣataḥ||

विध्वस्यमाने सुभृशं सागरैर्वरदर्पितैः। प्रक्षोभं परमं जग्मुर्देवासुरमहोरगाः।।

vidhvasyamāne subhṛśaṃ sāgarairvaradarpitaiḥ| prakṣobhaṃ paramaṃ jagmurdevāsuramahoragāḥ||

धरासा सागराक्रान्ता न चलापि तदा चला। तपः समाधिभङ्गश्च प्रबभूव तपस्विनाम।।

dharāsā sāgarākrāntā na calāpi tadā calā| tapaḥ samādhibhaṅgaśca prababhūva tapasvinām||

हव्यकव्यपरिभ्रष्टास्त्रिदशाः पितृभिः सह। दुःशेन महाताविष्टा विरिञ्जभवनं ययुः।।

havyakavyaparibhraṣṭāstridaśāḥ pitṛbhiḥ saha| duḥśena mahātāviṣṭā viriñjabhavanaṃ yayuḥ||

तत्र गत्वा यथान्यायं देवाः शर्वपुरोगमाः। शशंसुः सकलं तस्मै सागराणां विचेष्टितम।।

tatra gatvā yathānyāyaṃ devāḥ śarvapurogamāḥ| śaśaṃsuḥ sakalaṃ tasmai sāgarāṇāṃ viceṣṭitam||

तच्छ्रत्वा वचनं तेषां ब्रह्मा लोकपितामहः। क्षणमन्तर्मना भूत्वा जगाद सुरसत्तमः।।

tacchratvā vacanaṃ teṣāṃ brahmā lokapitāmahaḥ| kṣaṇamantarmanā bhūtvā jagāda surasattamaḥ||

देवाःशृणुत भद्रं वो वाणीमवहिता मम। विनङ्क्ष्यन्त्यचिरेमैव सागरा नात्र संशयः।।

devāḥśṛṇuta bhadraṃ vo vāṇīmavahitā mama| vinaṅkṣyantyaciremaiva sāgarā nātra saṃśayaḥ||

कालं कञ्चित्प्रतीक्षध्वं तेन सर्वं नियम्यते। निमित्तमात्रमन्यत्तु स एव सकलेशिता।।

kālaṃ kañcitpratīkṣadhvaṃ tena sarvaṃ niyamyate| nimittamātramanyattu sa eva sakaleśitā||

तस्माद्युष्मद्धितार्थाय यद्वक्ष्यामि सुरोत्तमाः। सर्वैर्भवद्भिरधुना तत्कर्त्तव्यमतं द्रितैः।।

tasmādyuṣmaddhitārthāya yadvakṣyāmi surottamāḥ| sarvairbhavadbhiradhunā tatkarttavyamataṃ dritaiḥ||

विष्णोरंशेन भगवान्कपिलो जयतां वरः। जातो जगद्धितार्थाय योगीन्द्रप्रवरो भुवि।।

viṣṇoraṃśena bhagavānkapilo jayatāṃ varaḥ| jāto jagaddhitārthāya yogīndrapravaro bhuvi||

अगस्त्यपीतसलिले दिव्यवर्षशतावधि। ध्यायन्नास्ते ऽधुनांऽभोधावेकान्ते तत्र कुत्र चित।।

agastyapītasalile divyavarṣaśatāvadhi| dhyāyannāste 'dhunāṃ'bhodhāvekānte tatra kutra cit||

गत्वा यूयं ममादेशात्कपिलं मुनिपुङ्गवम। ध्यानाव सानमिच्छन्तस्तिष्ठध्वं तदुपह्वरे।।

gatvā yūyaṃ mamādeśātkapilaṃ munipuṅgavam| dhyānāva sānamicchantastiṣṭhadhvaṃ tadupahvare||

समाधिविरतौ तस्य स्वाभिप्रायमशेषतः। नत्वा तस्मै वदिष्यध्वं स वः श्रेयो विधास्यति।।

samādhiviratau tasya svābhiprāyamaśeṣataḥ| natvā tasmai vadiṣyadhvaṃ sa vaḥ śreyo vidhāsyati||

समाधिभङ्गश्च मुनेर्यथा स्यात्सागरैः कृतः। कुरुध्वं च तथा यूयं प्रवृत्तिं विबुधोत्तमाः।।

samādhibhaṅgaśca muneryathā syātsāgaraiḥ kṛtaḥ| kurudhvaṃ ca tathā yūyaṃ pravṛttiṃ vibudhottamāḥ||

इत्युक्तास्तेन विबुधास्तं प्रणम्य वितामहम। गत्वा तं विबुधश्रेष्टं ते कृताञ्जलयो ऽब्रुवन।।

ityuktāstena vibudhāstaṃ praṇamya vitāmaham| gatvā taṃ vibudhaśreṣṭaṃ te kṛtāñjalayo 'bruvan||

प्रसीद नो मुनिश्रेष्ठ वयं त्वां शरणं गताः। उपद्रुतं जगत्सर्वंसागरैः संप्रणश्यति।।

prasīda no muniśreṣṭha vayaṃ tvāṃ śaraṇaṃ gatāḥ| upadrutaṃ jagatsarvaṃsāgaraiḥ saṃpraṇaśyati||

त्वं किलाखिललोकानां स्थितिसहारकारणः। विष्णोरंशेन योगीन्द्रस्वरूपी भुवि संस्थितः।।

tvaṃ kilākhilalokānāṃ sthitisahārakāraṇaḥ| viṣṇoraṃśena yogīndrasvarūpī bhuvi saṃsthitaḥ||

पुंसां तापत्रयार्त्तानामार्तिनाशाय केवलम। स्वेच्छया ते धृतो देहो न तु त्वं तपतां वरः।।

puṃsāṃ tāpatrayārttānāmārtināśāya kevalam| svecchayā te dhṛto deho na tu tvaṃ tapatāṃ varaḥ||

मनसैव जगत्सर्वं स्रष्टुं संहर्तुमेव च। विधातुं स्वेच्छया ब्रह्मन्भवाञ्छक्रोत्यसंशयम।।

manasaiva jagatsarvaṃ sraṣṭuṃ saṃhartumeva ca| vidhātuṃ svecchayā brahmanbhavāñchakrotyasaṃśayam||

त्वं नो धाता विधाता च त्वं गुरुस्त्वं परायणम। परित्राता त्वमस्माकं विनिवर्त्तय चापदम।।

tvaṃ no dhātā vidhātā ca tvaṃ gurustvaṃ parāyaṇam| paritrātā tvamasmākaṃ vinivarttaya cāpadam||

शरणं भव विप्रेन्द्र विप्रेद्राणां विशेषतः। सागरैर्दह्यमानानां लोकत्रयनिवासिनाम।।

śaraṇaṃ bhava viprendra vipredrāṇāṃ viśeṣataḥ| sāgarairdahyamānānāṃ lokatrayanivāsinām||

ननु वै सात्त्विकी चेष्टा भवतीह भवादृशाम। त्रातुमर्हसि तस्मात्त्वं लोकानस्मांश्च सुव्रत।।

nanu vai sāttvikī ceṣṭā bhavatīha bhavādṛśām| trātumarhasi tasmāttvaṃ lokānasmāṃśca suvrata||

न चेदकाले भगवन्विनङ्क्ष्यत्यखिलं जगत। इत्युक्तः सकलैर्देवैरुन्मील्य नयने शनैः।।

na cedakāle bhagavanvinaṅkṣyatyakhilaṃ jagat| ityuktaḥ sakalairdevairunmīlya nayane śanaiḥ||

विलोक्य तानुवाचेदं कपिलः सूनृतं वचः। स्वकर्मणैव निर्दग्धाः प्रविनङ्क्ष्यन्ति सागराः।।

vilokya tānuvācedaṃ kapilaḥ sūnṛtaṃ vacaḥ| svakarmaṇaiva nirdagdhāḥ pravinaṅkṣyanti sāgarāḥ||

काले प्राप्ते तु युष्माभिः सतावत्परिपाल्यताम। अहं तु कारणं तेषां विनाशाय दुरात्मनाम।।

kāle prāpte tu yuṣmābhiḥ satāvatparipālyatām| ahaṃ tu kāraṇaṃ teṣāṃ vināśāya durātmanām||

भविष्यामि सुरश्रेष्ठा भवतामर्थसिद्धये। मम क्रोधाग्नि विप्लुष्टाः सागराः पापचेतसः।।

bhaviṣyāmi suraśreṣṭhā bhavatāmarthasiddhaye| mama krodhāgni vipluṣṭāḥ sāgarāḥ pāpacetasaḥ||

भविष्यन्तु चिरेणैव कालोपहतबुद्धयः। तस्माद्गतज्वरा देवा लोकाश्चैवाकुतोभयाः।।

bhaviṣyantu cireṇaiva kālopahatabuddhayaḥ| tasmādgatajvarā devā lokāścaivākutobhayāḥ||

भवन्तु ते दुराचाराः क्षिप्रं यास्यन्ति संक्षयम। तद्यूयं निर्भया भूत्वा व्रजध्वं स्वां पुरीं प्रति।।

bhavantu te durācārāḥ kṣipraṃ yāsyanti saṃkṣayam| tadyūyaṃ nirbhayā bhūtvā vrajadhvaṃ svāṃ purīṃ prati||

कालं कञ्चित्प्रतीक्षध्वं ततो ऽभीष्टमवाप्स्यथ। कपिलेनैवमुक्तास्ते देवाः सर्वे सवासवाः।।

kālaṃ kañcitpratīkṣadhvaṃ tato 'bhīṣṭamavāpsyatha| kapilenaivamuktāste devāḥ sarve savāsavāḥ||

तं प्रणम्य ततो जग्मुः प्रतीताग्निदिवं प्रति। एतस्मिन्नन्तरे राजा सगरः पृथिवीपतिः।।

taṃ praṇamya tato jagmuḥ pratītāgnidivaṃ prati| etasminnantare rājā sagaraḥ pṛthivīpatiḥ||

वाजिमेधं महायज्ञं कर्तुं चक्रे मनोरथम। आहृत्य सर्वसंभारान्वसिष्ठानुमते तदा।।

vājimedhaṃ mahāyajñaṃ kartuṃ cakre manoratham| āhṛtya sarvasaṃbhārānvasiṣṭhānumate tadā||

और्वाद्यैः सहितो विप्रैर्यथावद्दीक्षितो ऽभवत। दीक्षां प्रविष्टो नृपतिर्हयसंचारणाय वै।।

aurvādyaiḥ sahito viprairyathāvaddīkṣito 'bhavat| dīkṣāṃ praviṣṭo nṛpatirhayasaṃcāraṇāya vai||

पुत्रान्सर्वान्समाहूय संदिदेश महयशाः। संचारयित्वा तुरगं परीत्य पृथिवीतले।।

putrānsarvānsamāhūya saṃdideśa mahayaśāḥ| saṃcārayitvā turagaṃ parītya pṛthivītale||

क्षिप्रं ममान्तिकं पुत्राः पुनराहर्तुमर्हथ। ततस्ते पितुरादेशात्तमादाय तुरङ्गमम।।

kṣipraṃ mamāntikaṃ putrāḥ punarāhartumarhatha| tataste piturādeśāttamādāya turaṅgamam||

परिचङ्क्रमयामासुः सकले क्षितिमण्डले। विधिचोदनयैवाश्वः स भूमौ परिवर्तिततः।।

paricaṅkramayāmāsuḥ sakale kṣitimaṇḍale| vidhicodanayaivāśvaḥ sa bhūmau parivartitataḥ||

न तु दिग्विजयार्थाय करादानार्थमेव च। पृथिवीभूभुजा तेन पूर्वमेव विनिर्जिता।।

na tu digvijayārthāya karādānārthameva ca| pṛthivībhūbhujā tena pūrvameva vinirjitā||

नृपाश्चोदारवीर्येण करदाः समरे कृताः। ततस्ते राजतनया निस्तोये लवणांबुधौ।।

nṛpāścodāravīryeṇa karadāḥ samare kṛtāḥ| tataste rājatanayā nistoye lavaṇāṃbudhau||

भूतले विविशुर्हृष्टाः परिवार्य तुरङ्गमम।।

bhūtale viviśurhṛṣṭāḥ parivārya turaṅgamam||