इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे सगरस्यौर्वाश्रमगमनं नाम पञ्चशत्तमो ऽध्यायः।। 50।। कुशलं मम सर्वत्र महर्षे नात्र संशयः। यस्य मे त्वमनुध्याता शमं भार्गवसत्तमः।।

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde sagarasyaurvāśramagamanaṃ nāma pañcaśattamo 'dhyāyaḥ|| 50|| kuśalaṃ mama sarvatra maharṣe nātra saṃśayaḥ| yasya me tvamanudhyātā śamaṃ bhārgavasattamaḥ||

यस्तथा शिक्षितः पूर्वमस्त्रे शस्त्रे च सांप्रतम। सो ऽहं कथमशक्तः स्यां सकलारिविनिग्रहे।।

yastathā śikṣitaḥ pūrvamastre śastre ca sāṃpratam| so 'haṃ kathamaśaktaḥ syāṃ sakalārivinigrahe||

त्वं मे गुरुः सुहृद्दैवं बन्धुर्मित्रं च केवलम। न ह्यन्यमभिजानामि त्वामृते पितरं च मे।।

tvaṃ me guruḥ suhṛddaivaṃ bandhurmitraṃ ca kevalam| na hyanyamabhijānāmi tvāmṛte pitaraṃ ca me||

त्वयोपदिष्टेनास्त्रेण सकला भूभृतो मया। विजिता यदनुस्मृत्या शक्तिः सा तपसस्तव।।

tvayopadiṣṭenāstreṇa sakalā bhūbhṛto mayā| vijitā yadanusmṛtyā śaktiḥ sā tapasastava||

तपसा त्वं जगत्सर्वं पुनासि परिपासि च। स्रष्टुं संहर्त्तुमपि च शक्नोष्येव न संशयः।।

tapasā tvaṃ jagatsarvaṃ punāsi paripāsi ca| sraṣṭuṃ saṃharttumapi ca śaknoṣyeva na saṃśayaḥ||

महाननन्यसामान्यप्रभावस्तपसश्च ते। इह तस्यैकदेशो ऽपि दृश्यते विस्मयप्रदः।।

mahānananyasāmānyaprabhāvastapasaśca te| iha tasyaikadeśo 'pi dṛśyate vismayapradaḥ||

पश्यसिंहासने बाल्यादुपेत्य मृगपोतकः। पिबत्यंभः शनैर्ब्रह्मन्निःशङ्कं ते तपोवने।।

paśyasiṃhāsane bālyādupetya mṛgapotakaḥ| pibatyaṃbhaḥ śanairbrahmanniḥśaṅkaṃ te tapovane||

धयत्यत्रातिविस्रंभात कृशापि हरिणी स्तनम। करोति मृगशृङ्गाग्रे गण्डकण्डूयनं रुरुः।।

dhayatyatrātivisraṃbhāt kṛśāpi hariṇī stanam| karoti mṛgaśṛṅgāgre gaṇḍakaṇḍūyanaṃ ruruḥ||

नवप्रसूतां हरिणीं हत्वा वृत्त्यै वनान्तरे। व्याघ्री त्वत्तपसावासे सैव पुष्णाति तच्छिशून।।

navaprasūtāṃ hariṇīṃ hatvā vṛttyai vanāntare| vyāghrī tvattapasāvāse saiva puṣṇāti tacchiśūn||

गजं द्रुतमनुद्रुत्य सिंहो यस्मादिदं वनम। प्रविष्टो ऽनुसरन्तौ त्वद्भयादेकत्र तिष्ठतः।।

gajaṃ drutamanudrutya siṃho yasmādidaṃ vanam| praviṣṭo 'nusarantau tvadbhayādekatra tiṣṭhataḥ||

नकुलस्त्वाशुमार्जारमयूरशशपन्नगाः। वृकसूकरशार्दूलशरभर्क्षप्लवङ्गमाः।।

nakulastvāśumārjāramayūraśaśapannagāḥ| vṛkasūkaraśārdūlaśarabharkṣaplavaṅgamāḥ||

सृगाला गवयागावो हरिणा महिषास्तथा। वने ऽत्र सहजं वैरं हित्वा मैत्रीमुपागताः।।

sṛgālā gavayāgāvo hariṇā mahiṣāstathā| vane 'tra sahajaṃ vairaṃ hitvā maitrīmupāgatāḥ||

एवंविधा तपःशक्तिर्लोकविस्मयदायिनी। न क्वापि दृश्यते ब्रह्मंस्त्वामृते भुवि दुर्लभा।।

evaṃvidhā tapaḥśaktirlokavismayadāyinī| na kvāpi dṛśyate brahmaṃstvāmṛte bhuvi durlabhā||

अहं तु त्वत्प्रसादेन विजित्य वसुधामि माम। रिपुभिः सह विप्रर्षे स्वराज्यं समुपागतः।।

ahaṃ tu tvatprasādena vijitya vasudhāmi mām| ripubhiḥ saha viprarṣe svarājyaṃ samupāgataḥ||

वश्यामात्यस्त्रिवर्गे ऽपि यथायोग्यकृतादरः। त्वयोपदिष्टमार्गेण सम्यग्राज्यमपालयम।।

vaśyāmātyastrivarge 'pi yathāyogyakṛtādaraḥ| tvayopadiṣṭamārgeṇa samyagrājyamapālayam||

एवं प्रवर्त्तमानस्य मम राज्ये ऽवतिष्ठतः। भवद्दिदृक्षा संजाता सापेक्षा भृगुपुङ्गव।।

evaṃ pravarttamānasya mama rājye 'vatiṣṭhataḥ| bhavaddidṛkṣā saṃjātā sāpekṣā bhṛgupuṅgava||

किं त्वद्य मयि पर्याप्तमनपत्यतयैव मे। पितृपिण्डप्रदानेन सह संरक्षणं भुवः।।

kiṃ tvadya mayi paryāptamanapatyatayaiva me| pitṛpiṇḍapradānena saha saṃrakṣaṇaṃ bhuvaḥ||

तदिदं दुःशमत्यर्थमनिवार्यं मनोगतम। नानयो ऽपहर्त्तां लोकंऽस्मिन ममेति त्वामुपागतः।।

tadidaṃ duḥśamatyarthamanivāryaṃ manogatam| nānayo 'paharttāṃ lokaṃ'smin mameti tvāmupāgataḥ||

इत्युक्तः सगरेणाथ स्थित्वा सो ऽतर्मनाः क्षणम। उवाच भगवानौर्वः सनिदेशमिदं वचः।।

ityuktaḥ sagareṇātha sthitvā so 'tarmanāḥ kṣaṇam| uvāca bhagavānaurvaḥ sanideśamidaṃ vacaḥ||

नियम्य सह भार्याभ्यां किञ्चित्कालमिहावस। अवाप्स्यति ततो ऽभीष्टं भवान्नात्र विचारमा।।

niyamya saha bhāryābhyāṃ kiñcitkālamihāvasa| avāpsyati tato 'bhīṣṭaṃ bhavānnātra vicāramā||

स च तत्रावसत्प्रीतस्तच्छुश्रूषापरायमः। पत्नीभ्यां सह धर्मात्मा भक्तियुक्तश्चिरं तदा।।

sa ca tatrāvasatprītastacchuśrūṣāparāyamaḥ| patnībhyāṃ saha dharmātmā bhaktiyuktaściraṃ tadā||

राजपत्न्यौ च ते तस्य सर्वकालमतन्द्रिते। मुनेरतनुतां प्रीतिं विनयाचारभक्तिभिः।।

rājapatnyau ca te tasya sarvakālamatandrite| muneratanutāṃ prītiṃ vinayācārabhaktibhiḥ||

भक्त्या शुश्रूषया चैव तयोस्तुष्टो महामुनिः। राजपत्न्यौ समाहूय इदं वचनम ब्रवीत।।

bhaktyā śuśrūṣayā caiva tayostuṣṭo mahāmuniḥ| rājapatnyau samāhūya idaṃ vacanama bravīt||

भवत्यौ वरमस्मत्तो व्रियतां काममीप्सितम। दास्यामि तं न संदेहो यद्यपि स्यात्सुदुर्ल्लभम।।

bhavatyau varamasmatto vriyatāṃ kāmamīpsitam| dāsyāmi taṃ na saṃdeho yadyapi syātsudurllabham||

ततः प्रणम्यशिरसा ते ऽप्युभे तं महामुनिम। ऊचतुर्भगवान्पुत्रान्कामयावेति सादरम।।

tataḥ praṇamyaśirasā te 'pyubhe taṃ mahāmunim| ūcaturbhagavānputrānkāmayāveti sādaram||

ततस्ते भगवानाह भवतीभ्यां मया पुनः। राज्ञश्चप्रियकामेन वरो दत्तो ऽयमीप्सितः।।

tataste bhagavānāha bhavatībhyāṃ mayā punaḥ| rājñaścapriyakāmena varo datto 'yamīpsitaḥ||

पुत्रवत्यौ महाभागे भवत्यौ मत्प्रसादतः। भवेतां ध्रुवमन्यच्च श्रूयतां वचनं मम।।

putravatyau mahābhāge bhavatyau matprasādataḥ| bhavetāṃ dhruvamanyacca śrūyatāṃ vacanaṃ mama||

पुत्रो भविष्यत्येकस्यामेकः सो ऽनतिधार्मिकः। तथापि तस्य कल्पान्तं संभूतिश्च भविष्यति।।

putro bhaviṣyatyekasyāmekaḥ so 'natidhārmikaḥ| tathāpi tasya kalpāntaṃ saṃbhūtiśca bhaviṣyati||

षष्टिः पुत्रसहस्राणामपरस्यां च जायते। अकृतार्थाश्च ते सर्वे विनङ्क्ष्यन्त्यचिरादिव।।

ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇāmaparasyāṃ ca jāyate| akṛtārthāśca te sarve vinaṅkṣyantyacirādiva||

एवंविधगुणेपेतो वरौ दत्तौ मया युवाम। अभीप्सितं तु यद्यस्याः स्वेच्छया तत्प्रकीर्त्यताम।।

evaṃvidhaguṇepeto varau dattau mayā yuvām| abhīpsitaṃ tu yadyasyāḥ svecchayā tatprakīrtyatām||

एवमुक्ते तु मुनिना वैदर्भ्यान्वयवर्द्धनम। वरयामास तनयं पुत्रानन्यास्तथा परा।।

evamukte tu muninā vaidarbhyānvayavarddhanam| varayāmāsa tanayaṃ putrānanyāstathā parā||

इति दत्त्वा वरं राज्ञे सगराय महामुनिः। सभार्यामनुमान्यैनं विससर्ज पुरीं प्रति।।

iti dattvā varaṃ rājñe sagarāya mahāmuniḥ| sabhāryāmanumānyainaṃ visasarja purīṃ prati||

मुनिना समनुज्ञातः कृत कृत्यो महीपतिः। रथमारुह्य वेगेन सप्रियः प्रययौ पुरीम।।

muninā samanujñātaḥ kṛta kṛtyo mahīpatiḥ| rathamāruhya vegena sapriyaḥ prayayau purīm||

स प्रविश्य पुरीं रम्यां त्दृष्टपुष्टजनावृताम। आनन्दितः पौरजनै रेमे परमया मुदा।।

sa praviśya purīṃ ramyāṃ tdṛṣṭapuṣṭajanāvṛtām| ānanditaḥ paurajanai reme paramayā mudā||

एतस्मिन्नेव काले तु राजपत्न्यावुभे नृप। राज्ञे प्रावोचतां गर्भं मुदा परमया युते।।

etasminneva kāle tu rājapatnyāvubhe nṛpa| rājñe prāvocatāṃ garbhaṃ mudā paramayā yute||

ववृधे च तयोर्गर्भः शुक्लपक्षे यथोडुराट। सह संतोषसंपत्त्या पित्रोः पौरजनस्य च।।

vavṛdhe ca tayorgarbhaḥ śuklapakṣe yathoḍurāṭ| saha saṃtoṣasaṃpattyā pitroḥ paurajanasya ca||

संपूर्णे तु ततः काले मुहूर्ते केशिनीशुभे। असूयताग्निगर्भाभं कुमारममितद्युतिम।।

saṃpūrṇe tu tataḥ kāle muhūrte keśinīśubhe| asūyatāgnigarbhābhaṃ kumāramamitadyutim||

जातकर्मादिकं तस्य कृत्वा चैव यथाविधि। असमञ्चस इत्येव नाम तस्या करोन्नृपः।।

jātakarmādikaṃ tasya kṛtvā caiva yathāvidhi| asamañcasa ityeva nāma tasyā karonnṛpaḥ||

सुमतिश्चापि तत्काले गर्भालाबमसूयत। संप्रसूतं तु तं त्यक्तं दृष्ट्वा राजाकरोन्मनः।।

sumatiścāpi tatkāle garbhālābamasūyata| saṃprasūtaṃ tu taṃ tyaktaṃ dṛṣṭvā rājākaronmanaḥ||

तज्ज्ञात्वा भगवानौर्वस्तत्रागच्छद्यदृच्छया। सम्यक संभावितो राज्ञा तमुवाच त्वरान्वितः।।

tajjñātvā bhagavānaurvastatrāgacchadyadṛcchayā| samyak saṃbhāvito rājñā tamuvāca tvarānvitaḥ||

गर्भालाबुरयं राजन्न त्यक्तुं भवतार्हति। पुत्राणां षष्टिसाहस्रबीजभूतो यतस्तव।।

garbhālāburayaṃ rājanna tyaktuṃ bhavatārhati| putrāṇāṃ ṣaṣṭisāhasrabījabhūto yatastava||

तस्मात्तत्सकलीकृत्य घृतकुंभेषु यत्नतः। निःक्षिप्य सपिधानेषु रक्षणीयं पृथक्पृथक।।

tasmāttatsakalīkṛtya ghṛtakuṃbheṣu yatnataḥ| niḥkṣipya sapidhāneṣu rakṣaṇīyaṃ pṛthakpṛthak||

सम्यगेवं कृते राजन्भवतो मत्प्रसादतः। यथोक्तसंख्या पत्राणां भविष्यति न संशयः।।

samyagevaṃ kṛte rājanbhavato matprasādataḥ| yathoktasaṃkhyā patrāṇāṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ||

काले पूर्णे ततः कुम्भान्भित्त्वा निर्यान्ति ते पृथक। एवं ते षष्टिसाहस्रं पुत्राणां जायते नृप।।

kāle pūrṇe tataḥ kumbhānbhittvā niryānti te pṛthak| evaṃ te ṣaṣṭisāhasraṃ putrāṇāṃ jāyate nṛpa||

इत्युक्त्वा भगवानौर्वस्तत्रैवान्तरधाद्विभुः। राजा च तत्तथा चक्रे यथौर्वेण समीरितम।।

ityuktvā bhagavānaurvastatraivāntaradhādvibhuḥ| rājā ca tattathā cakre yathaurveṇa samīritam||

ततः संवत्सरे पूर्णे घृतकुंभात्क्रमेण ते। भित्त्वाभित्त्वा पुनर्जज्ञुः सहसैवानुवासरम।।

tataḥ saṃvatsare pūrṇe ghṛtakuṃbhātkrameṇa te| bhittvābhittvā punarjajñuḥ sahasaivānuvāsaram||

एवं क्रमेण संजातास्तनयास्ते महीपते। ववृधुः संघशो राजन्षष्टिसाहस्रसंख्याया।।

evaṃ krameṇa saṃjātāstanayāste mahīpate| vavṛdhuḥ saṃghaśo rājanṣaṣṭisāhasrasaṃkhyāyā||

अपृथग्धर्मचरणा महाबलपराक्रमाः। बभूवुस्ते दुराधर्षाः क्रूरात्मानो विशेषतः।।

apṛthagdharmacaraṇā mahābalaparākramāḥ| babhūvuste durādharṣāḥ krūrātmāno viśeṣataḥ||

स नातिप्रीतिमांस्तेषु राजा मतिमतां वरः। केशिनीतनयं त्वेकं बहुमान सुतं प्रियम।।

sa nātiprītimāṃsteṣu rājā matimatāṃ varaḥ| keśinītanayaṃ tvekaṃ bahumāna sutaṃ priyam||

विवाहं विधिवत्तस्मै कारयामास पार्थिवः। सचाप्यानन्दयामास स्वगुणैः सुहृदो ऽखिलान।।

vivāhaṃ vidhivattasmai kārayāmāsa pārthivaḥ| sacāpyānandayāmāsa svaguṇaiḥ suhṛdo 'khilān||

एवं प्रवर्त मानस्य केशिनीतनयस्य तु। अजायत सुतः श्रीमानंशुमानिति विश्रुतः।।

evaṃ pravarta mānasya keśinītanayasya tu| ajāyata sutaḥ śrīmānaṃśumāniti viśrutaḥ||

स बाल्य एव मतिमानुदारैः स्वगुणैर्भृशम। प्रीणयामास सुत्दृदः स्वपितामहमेव च।।

sa bālya eva matimānudāraiḥ svaguṇairbhṛśam| prīṇayāmāsa sutdṛdaḥ svapitāmahameva ca||

एतस्मिन्नन्तरे राज्ञस्तस्य पुत्रो ऽसमञ्जसः। आविष्टो नष्टचेष्टो ऽभूत्स पिशाचेन केन चित।।

etasminnantare rājñastasya putro 'samañjasaḥ| āviṣṭo naṣṭaceṣṭo 'bhūtsa piśācena kena cit||

स तु कश्चिदभूद्वैश्यः पूर्वजन्मनि धर्मवित। कस्याचिद्विषये राज्ञः प्रभूतधनधान्यवान।।

sa tu kaścidabhūdvaiśyaḥ pūrvajanmani dharmavit| kasyācidviṣaye rājñaḥ prabhūtadhanadhānyavān||

स कदाचिदरण्येषु विचरन्निधिमुत्तमम। दृष्ट्वा ग्रहीतुमारेभे वणिग्लोभवरिप्लुतः।।

sa kadācidaraṇyeṣu vicarannidhimuttamam| dṛṣṭvā grahītumārebhe vaṇiglobhavariplutaḥ||

ततस्तद्रक्षको ऽभ्येत्य पिशाचः प्राह तं तदा। क्षुधितो ऽहं चिरादस्मिन्निवसन्निधिपालकः।।

tatastadrakṣako 'bhyetya piśācaḥ prāha taṃ tadā| kṣudhito 'haṃ cirādasminnivasannidhipālakaḥ||

तस्मात्तत्परिहाराय मम दत्त्वा गवामिषम। कामतः प्रतिगृह्णीष्व निधिमेनं ममाज्ञया।।

tasmāttatparihārāya mama dattvā gavāmiṣam| kāmataḥ pratigṛhṇīṣva nidhimenaṃ mamājñayā||

सतस्मै तत्परिश्रुत्य दास्यामीति गवामिषम। आदत्त च निधिं तं तु पिशाचेनानुमोदितः।।

satasmai tatpariśrutya dāsyāmīti gavāmiṣam| ādatta ca nidhiṃ taṃ tu piśācenānumoditaḥ||

न प्रादाच्च ततो मौढ्यात्तस्मै यत्तत्प्रतिश्रुतम। प्रतिश्रुताप्रदानोत्थरोषं न श्रद्दधे नृप।।

na prādācca tato mauḍhyāttasmai yattatpratiśrutam| pratiśrutāpradānottharoṣaṃ na śraddadhe nṛpa||

तमेवं सुचिरं कालं प्रतीक्ष्याशनकाङ्क्षया। अपनीतधनः सो ऽपि ममार व्यथितः क्षुधा।।

tamevaṃ suciraṃ kālaṃ pratīkṣyāśanakāṅkṣayā| apanītadhanaḥ so 'pi mamāra vyathitaḥ kṣudhā||

वैश्यो ऽपि बालो मरणं संप्राप्य सगरस्य तु। बभूव काले केशिन्यां तनयो ऽन्वयवर्द्धनः।।

vaiśyo 'pi bālo maraṇaṃ saṃprāpya sagarasya tu| babhūva kāle keśinyāṃ tanayo 'nvayavarddhanaḥ||

अशरीरः पिशाचे ऽपि पूर्ववैरमनुस्मरन। वायुभूतो ऽविशद्देहं राजपुत्रस्य भूपते।।

aśarīraḥ piśāce 'pi pūrvavairamanusmaran| vāyubhūto 'viśaddehaṃ rājaputrasya bhūpate||

तेनाविष्टस्ततः सो ऽपि क्रूरचित्तो ऽभवत्तदा। मतिविभ्रंशमासाद्य मुहुस्तेन बलात्कृतः।।

tenāviṣṭastataḥ so 'pi krūracitto 'bhavattadā| mativibhraṃśamāsādya muhustena balātkṛtaḥ||

असमञ्जसत्वं नगरे चक्रे सो ऽपि नृशंसवत। बालांश्च यूनः स्थविरान्योषितश्च सदा खलः।।

asamañjasatvaṃ nagare cakre so 'pi nṛśaṃsavat| bālāṃśca yūnaḥ sthavirānyoṣitaśca sadā khalaḥ||

हत्वाहत्वा प्रचिक्षेप सरय्वामतिनिर्दयः। ततः पौरजनाः सर्वे दृष्ट्वा तस्य कदर्यताम।।

hatvāhatvā pracikṣepa sarayvāmatinirdayaḥ| tataḥ paurajanāḥ sarve dṛṣṭvā tasya kadaryatām||

बहुशो निकृतास्तेन गत्वा राज्ञे व्यजिज्ञापन। राजा च तदुपश्रुत्य तमाहूय प्रयत्नतः।।

bahuśo nikṛtāstena gatvā rājñe vyajijñāpan| rājā ca tadupaśrutya tamāhūya prayatnataḥ||

वारयामास बहुधा दुःखेन महतान्वितः। बहुशः प्रतिषिद्धो ऽपि पित्रा तेन महात्मना।।

vārayāmāsa bahudhā duḥkhena mahatānvitaḥ| bahuśaḥ pratiṣiddho 'pi pitrā tena mahātmanā||

जले तप्ते च संतप्ताः संबभूवुर्यथा यवाः। नाशकत्तं यदा पापाद्विनिवर्त्तयितुं नृपः।।

jale tapte ca saṃtaptāḥ saṃbabhūvuryathā yavāḥ| nāśakattaṃ yadā pāpādvinivarttayituṃ nṛpaḥ||

लोकापवादभीरुत्वाद्विषयानत्यजत्तदा।।

lokāpavādabhīrutvādviṣayānatyajattadā||