इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते एकचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः।। 41।। एवं संभ्रामितो रामो गणाधीशेन भूपते। हर्षशोकसमाविष्टो विचिन्त्यात्मपराभवम।।

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde bhārgavacarite ekacatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ|| 41|| evaṃ saṃbhrāmito rāmo gaṇādhīśena bhūpate| harṣaśokasamāviṣṭo vicintyātmaparābhavam||

गणेशं चाभितो वीक्ष्य निर्विकारमवस्थितम। क्रोधाविष्टो भृशं भूत्वा प्राक्षिपत्स्वपरश्वधम।।

gaṇeśaṃ cābhito vīkṣya nirvikāramavasthitam| krodhāviṣṭo bhṛśaṃ bhūtvā prākṣipatsvaparaśvadham||

गणेशस्त्वभिवीक्ष्याथ पित्रा दत्तं परश्वधम। अमोघं कर्त्तुकामस्तु वामे तं दशने ऽग्रहीत।।

gaṇeśastvabhivīkṣyātha pitrā dattaṃ paraśvadham| amoghaṃ karttukāmastu vāme taṃ daśane 'grahīt||

स तु दन्तः कुठारेण विच्छिन्नो भूतले ऽपतत। भुवि शोणितसंदिग्धो वज्राहत इवाचलः।।

sa tu dantaḥ kuṭhāreṇa vicchinno bhūtale 'patat| bhuvi śoṇitasaṃdigdho vajrāhata ivācalaḥ||

दन्तपातेन विद्वस्ता साब्धिद्वीपधरा धरा। चकंपे पृथिवीपाल लोकास्त्रासमुपागताः।।

dantapātena vidvastā sābdhidvīpadharā dharā| cakaṃpe pṛthivīpāla lokāstrāsamupāgatāḥ||

हाहाकारो महानासी द्देवानां दिवि पश्यताम। कार्त्तिकेयादयस्तत्र चुक्रुशुर्भृशमातुराः।।

hāhākāro mahānāsī ddevānāṃ divi paśyatām| kārttikeyādayastatra cukruśurbhṛśamāturāḥ||

अथ कोलाहलं श्रुत्वा दन्तपातध्वनिं तथा। पार्वतीशङ्करौ तत्र समाजग्मतुरीश्वरौ।।

atha kolāhalaṃ śrutvā dantapātadhvaniṃ tathā| pārvatīśaṅkarau tatra samājagmaturīśvarau||

हेरम्बं पुरतो दृष्ट्वा वक्रतुण्डैकदन्तिनम। पप्रच्छ स्कन्दं पार्वती किमेतदिति कारणम।।

herambaṃ purato dṛṣṭvā vakratuṇḍaikadantinam| papraccha skandaṃ pārvatī kimetaditi kāraṇam||

स तु पृष्टस्तदा मात्रा सेनानीः सर्वमादितः। वृत्तान्तं कथयामास मात्रे रामस्य शृण्वतः।।

sa tu pṛṣṭastadā mātrā senānīḥ sarvamāditaḥ| vṛttāntaṃ kathayāmāsa mātre rāmasya śṛṇvataḥ||

सा श्रुत्वोदन्तमखिलं जगतां जननी नृप। उवाच शङ्करं रुष्टा पार्वती प्राणनायकम।।

sā śrutvodantamakhilaṃ jagatāṃ jananī nṛpa| uvāca śaṅkaraṃ ruṣṭā pārvatī prāṇanāyakam||

अयं ते भार्गवः शंभो शिष्यः पुत्रः समो ऽभवत। त्वत्तोलब्ध्वा परं तेजो वर्म त्रैलोक्यजिद्विभो।।

ayaṃ te bhārgavaḥ śaṃbho śiṣyaḥ putraḥ samo 'bhavat| tvattolabdhvā paraṃ tejo varma trailokyajidvibho||

कार्त्तवीर्यार्जुनं संख्ये जितवानूर्जितं नृपम। स्वकार्यं साधयित्वा तु प्रादात्तुभ्यं च दक्षिणाम।।

kārttavīryārjunaṃ saṃkhye jitavānūrjitaṃ nṛpam| svakāryaṃ sādhayitvā tu prādāttubhyaṃ ca dakṣiṇām||

यत्ते सुतस्य दशन कुठारेण न्यपातयत। अनेनैव कृतार्थस्त्वं भविष्यसि न संशयः।।

yatte sutasya daśana kuṭhāreṇa nyapātayat| anenaiva kṛtārthastvaṃ bhaviṣyasi na saṃśayaḥ||

त्वमिमं भार्गवं शम्भो रक्षान्तेवासिसत्तमम। तव कार्याणि सर्वाणि साधयिष्यति सद्गुरोः।।

tvamimaṃ bhārgavaṃ śambho rakṣāntevāsisattamam| tava kāryāṇi sarvāṇi sādhayiṣyati sadguroḥ||

अह नैवात्र तिष्ठामि यत्त्वया विमता विभो। पुत्राभ्यां सहिता यास्ये पितुः स्वस्य निकेतनम।।

aha naivātra tiṣṭhāmi yattvayā vimatā vibho| putrābhyāṃ sahitā yāsye pituḥ svasya niketanam||

संतो भुजिष्यातनयं सत्कुर्वन्त्यात्मपुत्रवत। भवता तु कृतोनैव सत्कारो वचसापि हि।।

saṃto bhujiṣyātanayaṃ satkurvantyātmaputravat| bhavatā tu kṛtonaiva satkāro vacasāpi hi||

आत्मनस्तनयस्यास्य ततो यास्यामि दुःखिता। एतच्छ्रुत्वा तु वचनं पार्वत्या भगवान्भवः।।

ātmanastanayasyāsya tato yāsyāmi duḥkhitā| etacchrutvā tu vacanaṃ pārvatyā bhagavānbhavaḥ||

नोवाच किञ्चिद्वचनं साधु वासाधु भूपते। सस्मार मनसा कृष्णं प्रणतक्लेशनाशनम।।

novāca kiñcidvacanaṃ sādhu vāsādhu bhūpate| sasmāra manasā kṛṣṇaṃ praṇatakleśanāśanam||

गोलोकनाथं गोपीशं नानानुनयकोविदम। स्मृतमात्रो ऽथ भगवान केशवः प्रणतार्त्तिहा। आजगाम दयासिंधुर्भक्तवश्यो ऽखिलेश्वरः।।

golokanāthaṃ gopīśaṃ nānānunayakovidam| smṛtamātro 'tha bhagavān keśavaḥ praṇatārttihā| ājagāma dayāsiṃdhurbhaktavaśyo 'khileśvaraḥ||

मेघश्यामो विशदवदनो रत्नकेयूरहारो विद्युद्वासा मकरसदृशे कुण्डले संदधानः। बर्हापीडं मणिगणयुतं बिभ्रदीषत्स्मितास्यो गोपीनाथो गदितसुयशाः कौस्तुभोद्भासिवक्षाः।।

meghaśyāmo viśadavadano ratnakeyūrahāro vidyudvāsā makarasadṛśe kuṇḍale saṃdadhānaḥ| barhāpīḍaṃ maṇigaṇayutaṃ bibhradīṣatsmitāsyo gopīnātho gaditasuyaśāḥ kaustubhodbhāsivakṣāḥ||

राधया सहितः श्रीमान श्रीदाम्ना चापराजितः।।

rādhayā sahitaḥ śrīmān śrīdāmnā cāparājitaḥ||

मुष्णंस्तेजांसि सर्वेषां स्वरुचा ज्ञानवारिधिः। अथैनमागतं दृष्ट्वा शिवः संहृष्टमानसः।।

muṣṇaṃstejāṃsi sarveṣāṃ svarucā jñānavāridhiḥ| athainamāgataṃ dṛṣṭvā śivaḥ saṃhṛṣṭamānasaḥ||

प्रणिपत्य यथान्यायं पूजयामास चागतम। प्रवेश्याभ्यन्तरे वेश्मराधया सहितं विभुम।।

praṇipatya yathānyāyaṃ pūjayāmāsa cāgatam| praveśyābhyantare veśmarādhayā sahitaṃ vibhum||

रत्नसिंहासने नम्ये सदारं स न्यवेशयत। थ तत्र गता देवी पार्वती तनयान्विता।।

ratnasiṃhāsane namye sadāraṃ sa nyaveśayat| tha tatra gatā devī pārvatī tanayānvitā||

ननाम चरणान्प्रभ्वोः पुत्राभ्यां सहिता मुदा। थ रामो ऽपि तत्रैव गत्वा नमितकन्धरः।।

nanāma caraṇānprabhvoḥ putrābhyāṃ sahitā mudā| tha rāmo 'pi tatraiva gatvā namitakandharaḥ||

पार्वत्याश्चरणोपान्ते पपाताकुलमानसः। सा यदा नाभ्यनन्दत्तं भार्गवं प्रणतं पुरः।।

pārvatyāścaraṇopānte papātākulamānasaḥ| sā yadā nābhyanandattaṃ bhārgavaṃ praṇataṃ puraḥ||

तदोवाच जगन्नाथः पार्वतीं प्रीणयन्गिरा।।

tadovāca jagannāthaḥ pārvatīṃ prīṇayangirā||

अयि नगनं दिनि निन्दितचन्द्रमुखि त्वमिमं जमदग्निसुतम। नय निजहस्तसरोजसमर्पितम्स्तकमङ्कमनन्तगुणे।।

ayi naganaṃ dini ninditacandramukhi tvamimaṃ jamadagnisutam| naya nijahastasarojasamarpitamstakamaṅkamanantaguṇe||

भवभयहारिणि शंभुविहारिणि कल्मषनाशिनि कुंभिगते। तव चरणे पतितं सततं कृतकिल्बिषमप्यव देहि वरम।।

bhavabhayahāriṇi śaṃbhuvihāriṇi kalmaṣanāśini kuṃbhigate| tava caraṇe patitaṃ satataṃ kṛtakilbiṣamapyava dehi varam||

श्रुणु देवि महाभागे वेदोक्तं वचनं मम। यच्छ्रुत्वा हर्षिता नूनं भविष्यसि न संशयः। विनायकस्ते तनयो महात्मा महतां महान।।

śruṇu devi mahābhāge vedoktaṃ vacanaṃ mama| yacchrutvā harṣitā nūnaṃ bhaviṣyasi na saṃśayaḥ| vināyakaste tanayo mahātmā mahatāṃ mahān||

यं कामः क्रोध उद्वेगो भयं नाविशते कदा। वेदस्मृतिपुराणेषु संहितासु च भामिनि।।

yaṃ kāmaḥ krodha udvego bhayaṃ nāviśate kadā| vedasmṛtipurāṇeṣu saṃhitāsu ca bhāmini||

नामान्यस्योपदिष्टानि सुपुण्यानि महात्मभिः। यानि तानि प्रवक्ष्यामि निखिलाघहराणि च।।

nāmānyasyopadiṣṭāni supuṇyāni mahātmabhiḥ| yāni tāni pravakṣyāmi nikhilāghaharāṇi ca||

प्रमथानां गणा ये च नानारूपा महाबलाः। तेषामीशस्त्वयं यस्माद्गणेशस्तेन कीर्त्तितः।।

pramathānāṃ gaṇā ye ca nānārūpā mahābalāḥ| teṣāmīśastvayaṃ yasmādgaṇeśastena kīrttitaḥ||

भूतानि च भविष्याणि वर्त्तमानानि यानि च। ब्रह्माण्डान्यखिलान्येव यस्मिंल्लंबोदरः स तु।।

bhūtāni ca bhaviṣyāṇi varttamānāni yāni ca| brahmāṇḍānyakhilānyeva yasmiṃllaṃbodaraḥ sa tu||

यः स्थिरो देवयोगेन च्छिन्नं संयोजितं पुनः। गजस्य शिरसा देवितेन प्रोक्तो गजाननः।।

yaḥ sthiro devayogena cchinnaṃ saṃyojitaṃ punaḥ| gajasya śirasā devitena prokto gajānanaḥ||

चतुर्थ्यामुदितश्चन्द्रो दर्भिणा शप्त आतुरः। अनेन विधृतो भाले भालचन्द्रस्ततः स्मृतः।।

caturthyāmuditaścandro darbhiṇā śapta āturaḥ| anena vidhṛto bhāle bhālacandrastataḥ smṛtaḥ||

शप्तः पुरा सप्तभिस्तु मुनिभिः संक्षयं गतः। जातवेदा दीपितो ऽभूद्येनासौशूर्पकर्मकः।।

śaptaḥ purā saptabhistu munibhiḥ saṃkṣayaṃ gataḥ| jātavedā dīpito 'bhūdyenāsauśūrpakarmakaḥ||

पुरा देवासुरे युद्धे पूजितो दिविषद्गणैः। विघ्नं निवारयामास विघ्ननाशस्ततः स्मृतः।।

purā devāsure yuddhe pūjito diviṣadgaṇaiḥ| vighnaṃ nivārayāmāsa vighnanāśastataḥ smṛtaḥ||

अद्यायं देवि रामेण कुठारेण निपात्य च। दशनं दैवतो भद्रे ह्येकदन्तः कृतो ऽमुना।।

adyāyaṃ devi rāmeṇa kuṭhāreṇa nipātya ca| daśanaṃ daivato bhadre hyekadantaḥ kṛto 'munā||

भविष्यत्यथ पर्याये ब्रह्मणो हरवल्लभे। वक्रीभविष्यत्तुण्डत्वाद्वक्रतुण्डः स्मृतो बुधैः।।

bhaviṣyatyatha paryāye brahmaṇo haravallabhe| vakrībhaviṣyattuṇḍatvādvakratuṇḍaḥ smṛto budhaiḥ||

एवं तवास्य पुत्रस्य संति नामानि पार्वति। स्मरणात्पापहारीणि त्रिकालानुगतान्यपि।।

evaṃ tavāsya putrasya saṃti nāmāni pārvati| smaraṇātpāpahārīṇi trikālānugatānyapi||

अस्मात्त्रयोदशीकल्पात्पूर्वस्मिन्दशमीभवे। मयास्मै तु वरो दत्तः सर्गदेवाग्रपूजने।।

asmāttrayodaśīkalpātpūrvasmindaśamībhave| mayāsmai tu varo dattaḥ sargadevāgrapūjane||

जातकर्मादिसंस्कारे गर्भाधानादिके ऽपि च। यात्रायां च वणिज्यादौ युद्धे देवार्चने शुभे।।

jātakarmādisaṃskāre garbhādhānādike 'pi ca| yātrāyāṃ ca vaṇijyādau yuddhe devārcane śubhe||

संकष्टे काम्यसिद्ध्यर्थं पूजयेद्यो गजाननम। तस्य सर्वाणि कार्याणि सिद्ध्यन्त्येव न संशयः।।

saṃkaṣṭe kāmyasiddhyarthaṃ pūjayedyo gajānanam| tasya sarvāṇi kāryāṇi siddhyantyeva na saṃśayaḥ||

इत्युक्तं तु समाकर्ण्य कृष्णेन सुमहात्मना। पार्वती जगतां नाथा विस्मितासीच्छुभानना।।

ityuktaṃ tu samākarṇya kṛṣṇena sumahātmanā| pārvatī jagatāṃ nāthā vismitāsīcchubhānanā||

यदा नैवोत्तरं प्रादात्पार्वती शिवसन्निधौ। तदा राधाब्रवीद्देवीं शिवरूपा सनातनी।।

yadā naivottaraṃ prādātpārvatī śivasannidhau| tadā rādhābravīddevīṃ śivarūpā sanātanī||

श्रीराधोवाच। प्रकृतिः पुरुषश्चोभावन्योन्याश्रयविग्रहौ। द्विधा भिन्नौ प्रकाशेते प्रपञ्चे ऽस्मिन यथा तथा।।

śrīrādhovāca| prakṛtiḥ puruṣaścobhāvanyonyāśrayavigrahau| dvidhā bhinnau prakāśete prapañce 'smin yathā tathā||

त्वं चाहमावयोर्देवि भेदो नैवास्ति कश्चन। विष्णुस्त्वमहमेवास्मि शिवो द्विगुणतां गतः।।

tvaṃ cāhamāvayordevi bhedo naivāsti kaścana| viṣṇustvamahamevāsmi śivo dviguṇatāṃ gataḥ||

शिवस्य हृदये विष्णुर्भवत्या रूपमास्थितः। मम रूपं समास्थाय विष्णोश्च हृदये शिवः।।

śivasya hṛdaye viṣṇurbhavatyā rūpamāsthitaḥ| mama rūpaṃ samāsthāya viṣṇośca hṛdaye śivaḥ||

एष रामो महाभागे वैष्णवः शैवतां गतः। गणेशो ऽयं शिवः साक्षाद्वैष्णवत्वं समास्थितः।।

eṣa rāmo mahābhāge vaiṣṇavaḥ śaivatāṃ gataḥ| gaṇeśo 'yaṃ śivaḥ sākṣādvaiṣṇavatvaṃ samāsthitaḥ||

एतयोरोवयोः प्रभवोश्चापि भेदो न दृश्यते। एवामुक्त्वा तु सा राधा क्रोडे कृत्वा गजाननम।।

etayorovayoḥ prabhavoścāpi bhedo na dṛśyate| evāmuktvā tu sā rādhā kroḍe kṛtvā gajānanam||

मूर्ध्न्युपाघ्राय पस्पर्श स्वहस्तेन कपोलके। स्पृष्टमात्रे कपोले तु क्षतं पूर्त्तिमुदागतम।।

mūrdhnyupāghrāya pasparśa svahastena kapolake| spṛṣṭamātre kapole tu kṣataṃ pūrttimudāgatam||

पार्वती मुप्रसन्नाभूदनुनीताथ राधया। पादयोः पतितं राममुत्थाप्य निजपाणिना।।

pārvatī muprasannābhūdanunītātha rādhayā| pādayoḥ patitaṃ rāmamutthāpya nijapāṇinā||

क्रोडीचकार सुप्रीता मूर्ध्न्यु पाघ्राय पार्वती। एवं तयोस्तु सत्कारं दृष्ट्वा रामगणेशयोः।।

kroḍīcakāra suprītā mūrdhnyu pāghrāya pārvatī| evaṃ tayostu satkāraṃ dṛṣṭvā rāmagaṇeśayoḥ||

कृष्णः स्कन्दमुपाकृष्य स्वाङ्के प्रेम्णा न्यवेशयत। अथ शंभुरपि प्रीतः श्रीदामानम पस्थितम।।

kṛṣṇaḥ skandamupākṛṣya svāṅke premṇā nyaveśayat| atha śaṃbhurapi prītaḥ śrīdāmānam pasthitam||

स्वोत्संगे स्थापयामास प्रेम्णा मत्कृत्य मानदः।।

svotsaṃge sthāpayāmāsa premṇā matkṛtya mānadaḥ||